मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 183

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 183

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

kundadanta uvāca .

tataḥ pṛṣṭo mayā tatra sa gauryāśramatāpasaḥ .

tāpasaṃśuṣkadarbhāgrajarājarjaramūrdhajaḥ

||1||

ekaiva saptadvīpāsti vasudhā yatra tatra te .

saptadvīpeśvarā aṣṭau bhavanti kathamuttamāḥ

||2||

yasya jīvasya sadanānnāsti nirgamanaṃ bahiḥ .

sa karoti kathaṃ saptadvīpeśatvena digjayam

||3||

yairvarā varadairdattāḥ śāpaste tadviruddhatām .

kathaṃ gacchanti gacchanti kathaṃ chāyā hi tāpatām

||4||

mitho'śakyāṃ kathaṃ dharmau sthitimekatra gacchataḥ .

ādhāra evādheyatvaṃ karoti kathamātmani

||5||

gauryāśramatāpasa uvāca .

saṃpaśyasi kimeteṣāṃ bho sādho śṛṇvanantaram .

aṣṭame'sminsusaṃprāpte taṃ pradeśaṃ sabāndhavam

||6||

ito bhavantau taṃ deśamāsādya sukhasaṃsthitau .

svabandhusukhasaṃsthānau kaṃcitkālaṃ bhaviṣyataḥ

||7||

tataste'ṣṭau mariṣyanti bhrātaraḥ kramaśo gṛhe .

bandhavo'tha kariṣyanti teṣāṃ dehāṃstadagnisāt

||8||

teṣāṃ te saṃvidākāśāḥ pṛthakpṛthagavasthitāḥ .

muhūrtamātraṃ sthāsyanti suṣuptasthā jaḍā iva

||9||

etasminnantare teṣāṃ tāni karmāṇi dharmataḥ .

ekatra saṃghaṭiṣyanti varaśāpātmakāni khe

||10||

karmāṇi tānyadhiṣṭhātṛdevarūpāṇi peṭakam .

varaśāpaśarīrāṇi kariṣyanti pṛthak pṛthak

||11||

varāste'tra gamiṣyanti subhagāḥ padmapāṇayaḥ .

brahmadaṇḍāyudhāścandradhavalāṅgāścaturbhujāḥ

||12||

śāpāstatra bhaviṣyanti trinetrāḥ śūlapāṇayaḥ .

bhīṣaṇāḥ kṛṣṇameghābhā dvibhujā bhrukuṭīmukhāḥ

||13||

varā vadiṣyanti .

sudūraṃ gamyatāṃ śāpāḥ kālo'smākamupāgataḥ .

kratūnāmiva tannāma kaḥ samartho'tivartitum

||14||

śāpā vadiṣyanti .

gamyatāṃ he varā dūraṃ kālo'smākamupāgataḥ .

kratūnāmiva tannāma kaḥ samartho'tivartitum

||15||

varā vadiṣyanti .

kṛtā bhavanto muninā vayaṃ dinakṛtā kṛtāḥ .

munīnāṃ cādhiko devo bhagavantaṃ purā yataḥ

||15||

pravadatsu vareṣvevaṃ śāpāḥ kuddhadhiyo varān .

vivasvatā kṛtā yūyaṃ vayaṃ rudrāṃśataḥ kṛtāḥ

||17||

devānāmadhiko rudro rudrāṃśaprabhavo muniḥ .

ityuktvā prodyatā teṣāṃ cakruḥ śṛṅgāṇyagā iva

||18||

śāpeṣūdyataśṛṅgeṣu varā idamarātiṣu .

vihasantaḥ pravakṣyanti prameyīkṛtaniścayam

||11||

he śāpāḥ pāpatāṃ tyaktvā kāryasyānto vicāryatām .

yatkāryaṃ kalahasyānte tadevādau vicāryatām ..

pitāmahapurīṃ gatvā kalahānte vinirṇayaḥ .

kartavyo'smābhiretatkimādau neha vidhīyate

||21||

śāpairvaroktamākarṇya bāḍhamityurarīkṛtam .

ko na gṛhṇāti mū'ḍho'pi vākyaṃ yuktisamanvitam

||22||

tataḥ śāpā varaiḥ sārdha yāsyanti brahmaṇaḥ puram .

mahānubhāvā hi gatiḥ sadā saṃdehanāśane

||23||

praṇāmapūrvaṃ tatsarvaṃ yathāvṛttaṃ parasparam .

brahmaṇe kathayiṣyanti śrutvā teṣāṃ sa vakṣyati

||24||

brahmovāca .

varaśāpādhipā bho bho ye'ntaḥsārā jayanti te. .

ke'ntaḥsārā iti mitho nūnamanviṣyatāṃ svayam

||25||

iti śrutvā praviṣṭāste sāratāṃ samavekṣitum .

varāṇāṃ hṛdayaṃ śāpāḥ śāpānāṃ hṛdayaṃ varāḥ

||26||

te parasparamanviṣya svayaṃ hṛdayasāratām .

jñātvā ca samavāyena pravakṣyanti pitāmaham

||27||

śāpā vakṣyanti .

jitāḥ prajānātha vayaṃ nāntaḥsārā vayaṃ yataḥ .

antaḥsārā varā eva vajrastambhā ivācalāḥ

||28||

vayaṃ kileme bhagavanvarāḥ śāpāśca sarvadā .

nanu saṃvinmayā eva deho'nyo'smākamasti no

||29||

varadasya hi yā saṃvidvaro datta iti sthitā .

saivārthini mayā labdho varo'yamiti tiṣṭhati

||30||

vijñaptimātrakacanaṃ dehaṃ saiva phalaṃ tataḥ .

paśyatyanubhavatyatti deśakālaśatabhramaiḥ

||31||

varadātmā gṛhītatvāccitkālāntarasaṃbhṛtā .

yadā tadāntaḥsārāsau durjayā na tu śāpajā

||32||

varapradānaṃ varadairvaradānāṃ varārthibhiḥ .

yadā suciramabhyastaṃ varāṇāṃ sāratā tadā

||33||

yadeva suciraṃ saṃvidabhyasyati tadeva sā .

sāramevāśu bhavati bhavatyāśu ca tanmayī

||34||

śuddhānāmatiśuddhaiva saṃvijjayati saṃvidām .

aśuddhānāṃ tvaśuddhaiva kālātsāmyaṃ na vidyate

||35||

kṣaṇāṃśenāpi yo jyeṣṭho nyāyastenāvapūryate .

nārthe nyāyāntaraṃ kiṃcitkartumutsahate madam

||36||

samenobhayakoṭisthaṃ miśraṃ vastu bhavetsamam .

varaśāpavilāsena kṣīramiśraṃ yathā payaḥ

||37||

samābhyāṃ varaśāpābhyāmathavā ciddvirūpatām .

svayamevānubhavati svapneṣviva purātmikā

||38||

śikṣitaṃ tvatta eveti yattadeva tava prabho .

punaḥ pratīpaṃ paṭhitaṃ śīghraṃ yāmo namo'stu te

||39||

ityuktvā sa svayaṃśāpaḥ kvāpi śāpagaṇo yayau .

praśānte timire dṛṣṭe vyomni keśoṇḍrakaṃ yathā

||40||

athānyo varapūgo'tra gṛhanirgamarodhakaḥ .

sthānisthānamivādeśaḥ samānārtho'bhyapūrayat

||41||

śāpasthānakā vadiṣyanti .

saptadvīpeśajīvānāṃ niryāṇaṃ śavasadmanaḥ .

deveśa vidmo na vayamandhakūpādivāmbhasām

||4||

saptadvīpeśvarānetānime dvīpeṣu sadmasu .

kārayanti varā varyā vīrā digvijayaṃ raṇe

||43||

tadevamanivārye'sminvirodhe vibudheśvara .

yadanuṣṭheyamasmābhistadādiśa śivāya naḥ

||44||

brahmovāca .

saptadvīpeśvaravarā gṛharodhavarāśca he .

kāmaḥ saṃpanna eveha bhavatāṃ bhavatāmapi.

||45||

vrajataitadapekṣatvaṃ yāvanneṣṭāvapi kṣaṇāt .

ciraṃ cirāya sadane saptadvīpeśvarāḥ sthitāḥ

||46||

samanantaramevaite dehapātātsvasadmasu .

saptadvīpeśvarāḥ sarve saṃpannāḥ paramaṃ varāḥ

||47||

sarve varā vadiṣyanti .

kuto bhūmaṇḍalānyaṣṭau saptadvīpāni bhūtayaḥ .

ekameveha bhūpīṭhaṃ śrutaṃ dṛṣṭaṃ ca netarat

||48||

kathaṃ caitāni tiṣṭhanti kasmiṃścidgṛhakośake .

padmākṣakośake sūkṣme kathaṃ bhānti mataṃgajāḥ

||49||

brahmovāca .

yuktaṃ yuṣmābhirasmābhiḥ sarvaṃ vyomātmakaṃ jagat .

sthitaṃ citparamāṇvantarantaḥsvapno'nubhūyate

||50||

bhāti yatparamasyāṇorantasthasvagṛhodare .

sphuritaṃ tatkimāścarya kaḥ smayaḥ prakṛteḥ krame

||51||

mṛteranantaraṃ bhāti yathāsthitamidaṃ jagat .

śūnyāsmaiva ghanākāraṃ tasminneva kṣaṇe citaḥ

||52||

aṇāvapi jaganmāti yatra tatra gṛhodare .

saptadvīpā vasumatī kacatīti kimadbhutam

||53||

yadbhātīdaṃ ca cittattvaṃ jagattvaṃ na jagatkvacit .

cinmātrameva tadbhāti śūnyatvena yathāmbaram

||54||

iti te brahmaṇā proktā varadena varāstataḥ .

tānādhibhautikabhrāntimayānsaṃtyajya dehakān

||55||

praṇamyājaṃ samaṃ jagmurātivāhikadehinaḥ .

saptadvīpe ca devānāṃ gṛhakośānkacajjanān

||56||

yāvatte tatra saṃpannāḥ saptadvīpādhināyakāḥ .

aṣṭāvapīṣṭāpuṣṭānāṃ dināṣṭakamahībhujām

||57||

te parasparamajñātā ajñāścānyonyabandhavaḥ .

anyonyabhūmaṇḍalagā anyonyābhimate hitāḥ

||58||

teṣāṃ kaścidgṛhasyāntareva tāruṇyasundaraḥ .

ujjayinyāṃ mahāpuryāṃ rājadhānyāṃ sukhe sthitaḥ

||59||

śākadvīpāspadaḥ kaścinnāgalokajigīṣayā .

vicaratyabdhijaṭhare sarvadigvijayodyataḥ

||60||

kuśadvīparājadhānyāṃ nirādhiḥ sakalaprajāḥ .

kṛtadigvijayaḥ kaścitsuptaḥ kāntāvalambitaḥ

||61||

śālmalidvīpaśailendraśiraḥpuryāḥ sarovare .

jalalīlārataḥ kaścitsahavidyādharīgaṇaiḥ

||62||

krauñcadvīpe hemapure saptadvīpavivardhite .

pravṛtto vājimedhena kaścidyaṣṭuṃ dināṣṭakam

||63||

udyataḥ śālmalidvīpe kaściddvīpāntacāriṇā .

yoddhumuddhṛtadigdantidantākṛṣṭakulācalaḥ

||64||

gomedadvīpakaḥ kaścitpuṣkaradvīparāṭ sutām .

samānetuṃ vaśādyāti kaṣatseno'ṣṭamo'bhavat

||65||

puṣkaradvīpakaḥ kaścillokālokādribhūbhujaḥ .

dūtena saha niryāto dhanabhūmididṛkṣayā

||66||

pratyekamitthameteṣāṃ dvīpadvīpādhināthatām .

kurvatāṃ svagṛhākāśe dṛṣṭvā svapratibhocitām

||67||

tyaktābhimānikākārā dvividhā varāstataḥ .

tatsaṃvidbhirgṛheṣvantarekatāṃ khāni khairiva

||68||

yāsyanti te bhaviṣyanti saṃprāptābhimatāściram .

saptadvīpeśvarāstuṣṭā nanvaṣṭāvapi tuṣṭimat

||69||

ityete pravikasitoditakriyārthāḥ

prāpsyanti pravitatabuddhayastapobhiḥ .

antaryatsphurati vidastadeva bāhye

nāptaṃ kaistaducitakarmabhiḥ kileti

||70||

ityārṣe śrīvāsiṣṭha0 vā0 de0 mo0 ni0 u0 brahma0 tāpa0 dvīpasaptakāṣṭakavarṇanaṃ nāma tryaśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 183..