Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
kundadanta uvāca .
tataḥ pṛṣṭo mayā tatra sa gauryāśramatāpasaḥ .
tāpasaṃśuṣkadarbhāgrajarājarjaramūrdhajaḥ
||1||ekaiva saptadvīpāsti vasudhā yatra tatra te .
saptadvīpeśvarā aṣṭau bhavanti kathamuttamāḥ
||2||yasya jīvasya sadanānnāsti nirgamanaṃ bahiḥ .
sa karoti kathaṃ saptadvīpeśatvena digjayam
||3||yairvarā varadairdattāḥ śāpaste tadviruddhatām .
kathaṃ gacchanti gacchanti kathaṃ chāyā hi tāpatām
||4||mitho'śakyāṃ kathaṃ dharmau sthitimekatra gacchataḥ .
ādhāra evādheyatvaṃ karoti kathamātmani
||5||gauryāśramatāpasa uvāca .
saṃpaśyasi kimeteṣāṃ bho sādho śṛṇvanantaram .
aṣṭame'sminsusaṃprāpte taṃ pradeśaṃ sabāndhavam
||6||ito bhavantau taṃ deśamāsādya sukhasaṃsthitau .
svabandhusukhasaṃsthānau kaṃcitkālaṃ bhaviṣyataḥ
||7||tataste'ṣṭau mariṣyanti bhrātaraḥ kramaśo gṛhe .
bandhavo'tha kariṣyanti teṣāṃ dehāṃstadagnisāt
||8||teṣāṃ te saṃvidākāśāḥ pṛthakpṛthagavasthitāḥ .
muhūrtamātraṃ sthāsyanti suṣuptasthā jaḍā iva
||9||etasminnantare teṣāṃ tāni karmāṇi dharmataḥ .
ekatra saṃghaṭiṣyanti varaśāpātmakāni khe
||10||karmāṇi tānyadhiṣṭhātṛdevarūpāṇi peṭakam .
varaśāpaśarīrāṇi kariṣyanti pṛthak pṛthak
||11||varāste'tra gamiṣyanti subhagāḥ padmapāṇayaḥ .
brahmadaṇḍāyudhāścandradhavalāṅgāścaturbhujāḥ
||12||śāpāstatra bhaviṣyanti trinetrāḥ śūlapāṇayaḥ .
bhīṣaṇāḥ kṛṣṇameghābhā dvibhujā bhrukuṭīmukhāḥ
||13||varā vadiṣyanti .
sudūraṃ gamyatāṃ śāpāḥ kālo'smākamupāgataḥ .
kratūnāmiva tannāma kaḥ samartho'tivartitum
||14||śāpā vadiṣyanti .
gamyatāṃ he varā dūraṃ kālo'smākamupāgataḥ .
kratūnāmiva tannāma kaḥ samartho'tivartitum
||15||varā vadiṣyanti .
kṛtā bhavanto muninā vayaṃ dinakṛtā kṛtāḥ .
munīnāṃ cādhiko devo bhagavantaṃ purā yataḥ
||15||pravadatsu vareṣvevaṃ śāpāḥ kuddhadhiyo varān .
vivasvatā kṛtā yūyaṃ vayaṃ rudrāṃśataḥ kṛtāḥ
||17||devānāmadhiko rudro rudrāṃśaprabhavo muniḥ .
ityuktvā prodyatā teṣāṃ cakruḥ śṛṅgāṇyagā iva
||18||śāpeṣūdyataśṛṅgeṣu varā idamarātiṣu .
vihasantaḥ pravakṣyanti prameyīkṛtaniścayam
||11||he śāpāḥ pāpatāṃ tyaktvā kāryasyānto vicāryatām .
yatkāryaṃ kalahasyānte tadevādau vicāryatām ..
pitāmahapurīṃ gatvā kalahānte vinirṇayaḥ .
kartavyo'smābhiretatkimādau neha vidhīyate
||21||śāpairvaroktamākarṇya bāḍhamityurarīkṛtam .
ko na gṛhṇāti mū'ḍho'pi vākyaṃ yuktisamanvitam
||22||tataḥ śāpā varaiḥ sārdha yāsyanti brahmaṇaḥ puram .
mahānubhāvā hi gatiḥ sadā saṃdehanāśane
||23||praṇāmapūrvaṃ tatsarvaṃ yathāvṛttaṃ parasparam .
brahmaṇe kathayiṣyanti śrutvā teṣāṃ sa vakṣyati
||24||brahmovāca .
varaśāpādhipā bho bho ye'ntaḥsārā jayanti te. .
ke'ntaḥsārā iti mitho nūnamanviṣyatāṃ svayam
||25||iti śrutvā praviṣṭāste sāratāṃ samavekṣitum .
varāṇāṃ hṛdayaṃ śāpāḥ śāpānāṃ hṛdayaṃ varāḥ
||26||te parasparamanviṣya svayaṃ hṛdayasāratām .
jñātvā ca samavāyena pravakṣyanti pitāmaham
||27||śāpā vakṣyanti .
jitāḥ prajānātha vayaṃ nāntaḥsārā vayaṃ yataḥ .
antaḥsārā varā eva vajrastambhā ivācalāḥ
||28||vayaṃ kileme bhagavanvarāḥ śāpāśca sarvadā .
nanu saṃvinmayā eva deho'nyo'smākamasti no
||29||varadasya hi yā saṃvidvaro datta iti sthitā .
saivārthini mayā labdho varo'yamiti tiṣṭhati
||30||vijñaptimātrakacanaṃ dehaṃ saiva phalaṃ tataḥ .
paśyatyanubhavatyatti deśakālaśatabhramaiḥ
||31||varadātmā gṛhītatvāccitkālāntarasaṃbhṛtā .
yadā tadāntaḥsārāsau durjayā na tu śāpajā
||32||varapradānaṃ varadairvaradānāṃ varārthibhiḥ .
yadā suciramabhyastaṃ varāṇāṃ sāratā tadā
||33||yadeva suciraṃ saṃvidabhyasyati tadeva sā .
sāramevāśu bhavati bhavatyāśu ca tanmayī
||34||śuddhānāmatiśuddhaiva saṃvijjayati saṃvidām .
aśuddhānāṃ tvaśuddhaiva kālātsāmyaṃ na vidyate
||35||kṣaṇāṃśenāpi yo jyeṣṭho nyāyastenāvapūryate .
nārthe nyāyāntaraṃ kiṃcitkartumutsahate madam
||36||samenobhayakoṭisthaṃ miśraṃ vastu bhavetsamam .
varaśāpavilāsena kṣīramiśraṃ yathā payaḥ
||37||samābhyāṃ varaśāpābhyāmathavā ciddvirūpatām .
svayamevānubhavati svapneṣviva purātmikā
||38||śikṣitaṃ tvatta eveti yattadeva tava prabho .
punaḥ pratīpaṃ paṭhitaṃ śīghraṃ yāmo namo'stu te
||39||ityuktvā sa svayaṃśāpaḥ kvāpi śāpagaṇo yayau .
praśānte timire dṛṣṭe vyomni keśoṇḍrakaṃ yathā
||40||athānyo varapūgo'tra gṛhanirgamarodhakaḥ .
sthānisthānamivādeśaḥ samānārtho'bhyapūrayat
||41||śāpasthānakā vadiṣyanti .
saptadvīpeśajīvānāṃ niryāṇaṃ śavasadmanaḥ .
deveśa vidmo na vayamandhakūpādivāmbhasām
||4||saptadvīpeśvarānetānime dvīpeṣu sadmasu .
kārayanti varā varyā vīrā digvijayaṃ raṇe
||43||tadevamanivārye'sminvirodhe vibudheśvara .
yadanuṣṭheyamasmābhistadādiśa śivāya naḥ
||44||brahmovāca .
saptadvīpeśvaravarā gṛharodhavarāśca he .
kāmaḥ saṃpanna eveha bhavatāṃ bhavatāmapi.
||45||vrajataitadapekṣatvaṃ yāvanneṣṭāvapi kṣaṇāt .
ciraṃ cirāya sadane saptadvīpeśvarāḥ sthitāḥ
||46||samanantaramevaite dehapātātsvasadmasu .
saptadvīpeśvarāḥ sarve saṃpannāḥ paramaṃ varāḥ
||47||sarve varā vadiṣyanti .
kuto bhūmaṇḍalānyaṣṭau saptadvīpāni bhūtayaḥ .
ekameveha bhūpīṭhaṃ śrutaṃ dṛṣṭaṃ ca netarat
||48||kathaṃ caitāni tiṣṭhanti kasmiṃścidgṛhakośake .
padmākṣakośake sūkṣme kathaṃ bhānti mataṃgajāḥ
||49||brahmovāca .
yuktaṃ yuṣmābhirasmābhiḥ sarvaṃ vyomātmakaṃ jagat .
sthitaṃ citparamāṇvantarantaḥsvapno'nubhūyate
||50||bhāti yatparamasyāṇorantasthasvagṛhodare .
sphuritaṃ tatkimāścarya kaḥ smayaḥ prakṛteḥ krame
||51||mṛteranantaraṃ bhāti yathāsthitamidaṃ jagat .
śūnyāsmaiva ghanākāraṃ tasminneva kṣaṇe citaḥ
||52||aṇāvapi jaganmāti yatra tatra gṛhodare .
saptadvīpā vasumatī kacatīti kimadbhutam
||53||yadbhātīdaṃ ca cittattvaṃ jagattvaṃ na jagatkvacit .
cinmātrameva tadbhāti śūnyatvena yathāmbaram
||54||iti te brahmaṇā proktā varadena varāstataḥ .
tānādhibhautikabhrāntimayānsaṃtyajya dehakān
||55||praṇamyājaṃ samaṃ jagmurātivāhikadehinaḥ .
saptadvīpe ca devānāṃ gṛhakośānkacajjanān
||56||yāvatte tatra saṃpannāḥ saptadvīpādhināyakāḥ .
aṣṭāvapīṣṭāpuṣṭānāṃ dināṣṭakamahībhujām
||57||te parasparamajñātā ajñāścānyonyabandhavaḥ .
anyonyabhūmaṇḍalagā anyonyābhimate hitāḥ
||58||teṣāṃ kaścidgṛhasyāntareva tāruṇyasundaraḥ .
ujjayinyāṃ mahāpuryāṃ rājadhānyāṃ sukhe sthitaḥ
||59||śākadvīpāspadaḥ kaścinnāgalokajigīṣayā .
vicaratyabdhijaṭhare sarvadigvijayodyataḥ
||60||kuśadvīparājadhānyāṃ nirādhiḥ sakalaprajāḥ .
kṛtadigvijayaḥ kaścitsuptaḥ kāntāvalambitaḥ
||61||śālmalidvīpaśailendraśiraḥpuryāḥ sarovare .
jalalīlārataḥ kaścitsahavidyādharīgaṇaiḥ
||62||krauñcadvīpe hemapure saptadvīpavivardhite .
pravṛtto vājimedhena kaścidyaṣṭuṃ dināṣṭakam
||63||udyataḥ śālmalidvīpe kaściddvīpāntacāriṇā .
yoddhumuddhṛtadigdantidantākṛṣṭakulācalaḥ
||64||gomedadvīpakaḥ kaścitpuṣkaradvīparāṭ sutām .
samānetuṃ vaśādyāti kaṣatseno'ṣṭamo'bhavat
||65||puṣkaradvīpakaḥ kaścillokālokādribhūbhujaḥ .
dūtena saha niryāto dhanabhūmididṛkṣayā
||66||pratyekamitthameteṣāṃ dvīpadvīpādhināthatām .
kurvatāṃ svagṛhākāśe dṛṣṭvā svapratibhocitām
||67||tyaktābhimānikākārā dvividhā varāstataḥ .
tatsaṃvidbhirgṛheṣvantarekatāṃ khāni khairiva
||68||yāsyanti te bhaviṣyanti saṃprāptābhimatāściram .
saptadvīpeśvarāstuṣṭā nanvaṣṭāvapi tuṣṭimat
||69||ityete pravikasitoditakriyārthāḥ
prāpsyanti pravitatabuddhayastapobhiḥ .
antaryatsphurati vidastadeva bāhye
nāptaṃ kaistaducitakarmabhiḥ kileti
||70||ityārṣe śrīvāsiṣṭha0 vā0 de0 mo0 ni0 u0 brahma0 tāpa0 dvīpasaptakāṣṭakavarṇanaṃ nāma tryaśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 183..