Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
muniruvāca .
sarvathābhāvabhāveṣu svapnasaṃvedanātmasu .
nityāpratigharūpeṣu kiṃ baddhaṃ kiṃ vimucyate
||1||khe dṛṣṭibhāsāṃ sphuraṇaṃ yādṛśaṃ tādṛśaṃ jagat .
viparyasyatyaviratamabodhāllakṣyate sthiram
||2||yadyathā purasaṃsthānaṃ ciraireti tadanyatām .
jagadapyevamaniśaṃ vāryāvartavivartavat
||3||bhūmyambvambaraśailādi bhavatyasadidaṃ kṣaṇāt .
tasminneva kṣaṇodantairyugakalpābhidhāḥ kṛtāḥ
||4||jagatsvapna ivāśeṣamasadapyanubhūyate .
yannāsti cettanniḥśeṣaṃ cidevetthaṃ kacatyalam
||5||yathedaṃ no jagattadvacchatānāṃ khe śatāni hi .
nṛṇāṃ paśyantu teṣāṃ tu nānyonyamanubhūtayaḥ
||6||sarobdhikūpamekānāṃ dṛṣṭāḥ pratyekamāspade .
na te'nyonyaṃ vidantyanyāṃ dṛśyādiniyatiṃ kvacit
||7||yathā janaśatasvapnanagarāṇyekamandire .
tathā jaganti khe bhāntikhāni no santyasanti no
||8||kacanti nṛśatasvāpnapurāṇyekagṛhe yathā .
na ca nāma kacantyevaṃ santyasanti jaganti khe
||9||ciccamatkāramātraṃ svaṃ svātmāṅgaṃ dṛśyamadvayam .
sarūpameva nīrūpaṃ sakāraṇamakāraṇam
||10||dadhatyāścitsvabhāvāyāḥ saṃskārādyabhidhāḥ kṛtāḥ .
pratimāyāḥ prabhāvinyā na saṃskārādayaḥ pṛthak
||11||apūrvatvātsmṛtiḥ svapnaḥ saṃkalpārthānubhūtiṣu .
svamṛtyanubhavādyāstu dṛṣṭārthasadṛśīṣu ca
||12||idaṃ sargātma sargādau pratimeva vijṛmbhate .
cidbhāmātrātmikā svacchā nānyannāmopapadyate
||13||brahmaiva bhāti jagadityuktamuktyānayā bhavet .
na ca bhātaṃ navaṃ tacca brahmaivedamataḥ sthitam
||14||kāraṇaṃ kāryamityuktaḥ sa pūrvaḥ sa viśiṣyate .
saṃskāra iti tenaiṣa saṃskāraḥ kṛtirucyate
||15||tatsvapnādāvapūrvo'rtho dṛṣṭānta iti bhāti yaḥ .
sasaṃskārādināmokto na bāhyo'rthosti cetasi
||16||vastu dṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ ca saccāste cetaneva khe .
svabhāvādbhāti svātmāpi dṛṣṭavaccātijṛmbhate
||17||vedāntārthātmakaṃ pūrvasargābhāvaṃ pravartate .
tato vedyavyavasthā jñaiḥ kriyate svārthasiddhaye
||18||svapne tu jāgratsaṃskāro yastajjāgratkṛtaṃ navam .
ajāgrajjāgradābhāsaṃ kṛtamityeva tadvidaḥ
||19||tato vāyāvivāspandāścitte bhāvāḥ sthitāḥ svataḥ .
te svataḥ saṃpravartante kātra saṃskārakartṛtā
||20||ekaṃ tathā ca cinmātraṃ svapne lakṣātma tiṣṭhati .
punarlakṣādyataḥ svapna ekamāste suṣuptakam
||21||cidvyomni svapnasaṃvittiryā saiva jagaducyate .
suṣuptaṃ pralayaḥ proktastasmānnyāyo'yameva san
||22||ekameva cidākāśaṃ sākāratvamanekakam .
svarūpamajahaddhatte yatsvapna iva tajjagat
||23||evaṃ citparamāṇvantarjagadbhāvamidaṃ sthitam .
tadananyātma cābhogi svapnādarśataleṣviva
||24||cidvyoma saṃvinmātraṃ yatparamāṇuvadātatam .
anādimadhyaparyantaṃ tadeva jagaducyate
||25||tasmādyatra cidākāśamanantaṃ satataṃ sthitam .
tatrāstīti jagadbhānaṃ tadaṅgānanyarūpi yat
||26||cinmātra eva bhuvanaṃ tvamahaṃ cinmayaṃ jagat .
iti nyāyājjagadyāti paramāṇūdare'pyajam
||27||tasmādahaṃ parāṇvātmā samastajagadākṛtiḥ .
sarvatraiva ca tiṣṭhāmi paramāṇūdare'pi ca
||28||cinmātraparamāṇuḥ sañjagadātmāpyayaṃ nabhaḥ .
yatra tiṣṭhāmyahaṃ tatra paśyāmi bhuvanatrayam
||29||ahaṃ citparamāṇvātmā tena citparamāṇunā .
ekatāmāgato vāri vāriṇeva tadīkṣaṇāt
||30||tadojaḥ saṃpraviśyāhaṃ sthitastadanubhūtivat .
antasthatrijagadrūpo yathābje bījamaṅkure
||31||tatra me trijagadrūpamantaḥ kacitamātmani .
tathā tanna tu tadvāhye vidyate kenacitkvacit
||32||yatra yatra yadā bhāti svapne jāgraditīha vā .
sabāhyābhyantaraṃ dṛśyaṃ nijaṃ cidbhānameva tat
||33||bhāti svapne yadā jantorjagadānandamātatam .
cidaṇoreva tadbhānamātmanastatpadātmanā
||34||vyādha uvāca .
akāraṇaṃ ceddṛśyaṃ tatkathametatprasidhyati .
sakāraṇaṃ ceddṛśyaṃ tatsvapne sargādidhīḥ kutaḥ
||35||muniruvāca .
akāraṇaka evāyaṃ sarga ādau pravartate .
samastakāraṇābhāvādyataḥ sargātmacinnabhaḥ
||33||akāraṇānāṃ bhāvānāmatyantāsaṃbhavādiha .
kvacitsapratighaḥ sargo na saṃbhavati kaścana
||37||brahmedamitthamābhāti bhāsvaraṃ citsvabhāvataḥ .
sargādiśabdaparyāyamādyantaparivarjitam
||38||ityakāraṇake sarge kacati brahmarūpiṇi .
parasyāvathavābhāse nityātmāvayavātmanā
||39||anānātve'pi nānātve brahmaṇyabrahmarūpiṇi .
anākāre'pi sākāre kacatyapratighaṃ prati
||40||tadbrahmaiva nirākāraṃ cidrūpatvātsphuradvapuḥ .
sākāramiva bhātātma bhūtvā sthāvarajaṃgamam
||41||devarṣimunibhārūpaṃ karoti niyatiṃ kramāt .
vidhīṃśca pratiṣedhāṃśca deśakālakriyādikān
||42||bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmacarācarāḥ .
arthā vyabhicarantyete niyatirnākhilāstataḥ
||43||tataḥ prabhṛti bhāvānāṃ sakāraṇakatāṃ vinā .
saikatādiva tailānāṃ na saṃbhavati saṃbhavaḥ
||44||niyatirnāyakaścaiva brahmataścāṅgamātmanā .
svāṅgena saṃyamayati kareṇeva nijaṃ karam
||45||abuddhipūrvaṃ cānicchamevameva pravartate .
kākatālīyavatspandādāvartā iva vāriṇi
||46||saṃniveśo hi niyatistāṃ vinā pratighodayam .
brahma sthātuṃ na śaknoti tacca sarvātmatākṣayam
||47||evaṃ sakāraṇaṃ sarvaṃ sarvadā dṛśyamaṇḍalam .
yasya sarge yataḥ kālāttataḥ prabhṛti taṃ prati
||48||bhātyakāraṇakaṃ brahma sargātmāpyabudhaṃ prati .
taṃ pratyeva ca bhātyeṣa kāryekāraṇadṛgbhramaḥ
||49||kākatālīyavatsarge sthite tvāvṛttivṛttivat .
idamitthamidaṃ netthamitīyaṃ niyatiḥ sthitā
||50||sakāraṇatvaṃ bhāvānāmavaśyaṃbhāvini krame .
jāgratsvapnadṛśo neha saṃbhavantyapakāraṇāḥ
||51||yathā svapne'khilāmambusaṃkṣobhātpralayabhramāḥ .
dṛśyate kāraṇaṃ tatra śrūyatāmanubhūyatām
||5||sarvavastuṣu kacanti sarvadā
yuktayaḥ sphaṭikaśuktayo yathā .
bhāvanānubhava eva sa svayaṃ
śaktimāñjayati jīvitātmakaḥ
||53||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 avi0 śa0 padārthavicāro nāma catuścatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 144..