Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvālmīkiruvāca .
ityākarṇayati svasthasamacetasi rāghave .
viśrānte svātmani svairaṃ paramānandamāgate
||2||tatrastheṣu ca sarveṣu teṣūpaśamaśāliṣu .
rāghavasyātmaviśrānteḥ sthityarthaṃ vacanāmṛtam
||2||virarāma munervāri sasyeṣvambudharādiva .
atha yāte muhūrtārdhe rāghave pratibodhite
||3||punarāha tamevārthaṃ vasiṣṭho vadatāṃ varaḥ .
śrīvasiṣṭha uvāca .
rāma samyakprabuddho'si svātmānamasi labdhavān
||4||evamevāvalambyārthaṃ tiṣṭha neha padaṃ kṛthāḥ .
idaṃ saṃsāracakraṃ hi nābhau saṃkalpamātrake
||5||saṃrodhitāyāṃ vahanādraghunandana ruddhyate .
kṣobhitāyāṃ manonābhyāmidaṃ saṃsāracakrakam
||6||prayatnādrodhitamapi pravahatyeva vegataḥ .
paraṃ pauruṣamāsthāya balaṃ prajñāṃ ca yuktitaḥ
||7||nābhiṃ saṃsāracakrasya cittameva nirodhayet .
prajñāsaujanyayuktena śāstrasaṃvalitena ca
||8||pauruṣeṇa na yatprāptaṃ na tatkvacana labhyate .
daivaikaparatāṃ tyaktvā bālabodhopakalpitām
||9||nijaṃ prayatnamāśritya cittamādau nirodhayet .
āviriñcātpravṛttena bhrameṇājñānarūpiṇā
||10||asadeva sadābhāsamidamālakṣyate'nagha .
ajñānabhramavistāramātrakākṛtayo'nagha
||11||ime dehā bhramantīha sarvadharmātsamutthitāḥ .
saṃkalpaḥ punarastveva dehasyārthe kadācana
||12||sukhaduḥkhavicāritvaṃ na kāryaṃ rāma dhīmatā .
duḥkhamlānamukhaḥ kledī prasannātkledavarjitāt
||13||api citranarāddehanarastucchataraḥ smṛtaḥ .
ādhivyādhiparimlāne svayaṃ kledini nāśini
||14||na tathā sthiratā dehe citrapuṃso yathā kila .
vināśito hi citrastho deho naśyati nānyathā
||15||avaśyanāśo māṃsātmā svayaṃ deho vinaśyati .
pālitaḥ susthirāṃ śobhāmādatte citramānavaḥ
||16||dehastu pālito'pyuccairnaśyatyeva na vardhate .
tena śreṣṭhaścitradeho nāyaṃ saṃkalpadehakaḥ
||17||ye guṇāścitradehe hi na te saṃkalpadehake .
citradehādapi jaḍādyo'yaṃ tucchataraḥ kila
||18||tasminmāṃsamaye dehe kaivāsthā bhavato'nagha .
dīrghasaṃkalpadeho'yaṃ tasminnāsthā mahāmate
||19||svapnasaṃkalpajāddehādapi tucchataro hyayam .
alpasaṃkalpajo dīrghaiḥ sukhaduḥkhairna gṛhyate
||20||dīrghasaṃkalpajaścāyaṃ dīrghaduḥkhena duḥkhitaḥ .
deho hi saṃkalpamayo nāyamasti na vāsti naḥ
||21||kiṃ vyarthametadarthaṃ hi mūḍho'yaṃ kleśabhājanam .
yathā citramaye puṃsi kṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ
||22||tathā saṃkalpapuruṣe kṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ .
yathā manorājyamaye kṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ
||23||yathā dvitīye śaśini kṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ .
yathā svapnasamārambhe kṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ
||24||yathā nadyātapajale kṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ .
saṃkalpamātraracite prakṛtyaiva ca nāśini
||25||tathā śarīrayantre'sminkṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ .
dīrghasvapnamaye hyasmiṃścittasaṃkalpakalpite
||26||bhūṣite dūṣite dehe na hi kiṃciccitaḥ kṣatam .
na cidantamupāyāti nātmā calati rāghava
||27||na brahma vikṛtiṃ yāti kiṃvā dehakṣaye kṣatam .
bhramaccakropariṣṭho hi pūrvacakropacakravat
||28||yathā paśyati dikcakraṃ bhramadatyantamohitaḥ .
akasmādeva ruḍhena mithyājñānena valgatā
||29||tatrasthena tathaivedaṃ dṛśyate dehacakrakam .
bhramitaṃ ca bhramadūpaṃ patadrūpaṃ prapātitam
||30||hataṃ ca hanyamānaṃ ca dṛśyate dehacakrakam .
dhīratāmalamālambya ghanabhramamimaṃ tyajet
||31||saṃkalpena kṛto deho mithyājñānena sannasan .
asatyena kṛtaṃ yasmānna tatsatyaṃ kadācana
||32||asadabhyutthito deho rajjvāmiva bhujaṃgadhīḥ .
asatyāmeva satyāṃ ca karotyapi jagatkriyām
||33||jaḍena rāma kriyate yanna tatkṛtamucyate .
kurvannapi tadā deho na kartā kvacideva hi
||34||nirīho hi jaḍo deho nātmano'syābhivāñchitam .
kartā na kaścidevāto draṣṭā kevalamasya saḥ
||35||yathā dīpo nivātasthaḥ svātmanyevāvatiṣṭhate .
sākṣivatsarvabhāveṣu tathā tiṣṭhejjagatsthitau
||36||yathā divasakarmāṇi bhāskaraḥ svastha eva san .
karotyevamimāṃ rāma kuru pārthivasaṃsthitim
||37||asminnasanmaye dehagṛhe śūnye samutthite .
sattāmupagate mithyābālakalpitayakṣavat
||38||kuto'pyāgatya niḥsāraḥ sarvasajjanavarjitaḥ .
ahaṃkāraḥ kuvetālaḥ praviṣṭaścittanāmakaḥ
||39||asya mā bhṛtyatāṃ gaccha tvamahaṃkāradurmateḥ .
asya bhṛtyatayā rāma nirayaḥ prāpyate phalam
||40||svasaṃkalpavilāsena dehagehe durākṛtiḥ .
unmattacittavetālaḥ parivalgati līlayā
||41||śūnyaṃ dehagṛhaṃ prāpya cittayakṣeṇa tatkṛtam .
bhītā yena mahānto'pi samādhiniyatāḥ sthitāḥ
||42||cittavetālamudvāsya svaśarīrakamandirāt .
saṃsāraśūnyanagare na bibheti kadācana
||43||cittabhūtābhibhūte'sminye śarīragṛhe ratāḥ .
citramadyāpi te kasmāddhaṭitā ātmavatsthitāḥ
||44||graste cittapiśācena dehasadmani ye mṛtāḥ .
piśācasyeva yā buddhirnāpiśācasya rāghava
||41||ahaṃkārabṛhadyakṣagṛhe dagdhaśarīrake .
viharannāsthayā sādho na tu vai tatkila sthiram
||46||ahaṃkārānucaratāṃ tyaktvā vitatayā dhiyā .
ahaṃkārāsmṛtiṃ prāpya svātmaivāśvavalambyatām
||47||ahaṃkārapiśācena grastā ye nirayaiṣiṇaḥ .
teṣāṃ mohamadāndhānāṃ na mitrāṇi na bāndhavāḥ
||48||ahaṃkāropahatayā buddhyā yā kriyate kriyā .
viṣavallyā iva phalaṃ tasyāḥ syānmaraṇātmakam
||49||vivekadhairyahīnena svāhaṃkāramahotsavaḥ .
mūrkheṇālambito yena naṣṭamevāśu viddhi tam
||50||ahaṃkārapiśācena varākā ye vaśīkṛtāḥ .
ta ete narakāgnīnāṃ rāghavendhanatāṃ gatāḥ
||51||ahaṃkārorago yasya parisphūrjati koṭare .
svadehapādapo'dhīrairacireṇa nipātyate
||52||ahaṃkārapiśāco'smindehe tiṣṭhatu yātu vā .
tvamenamālokaya mā manasā mahatāṃ vara
||53||avadhūto hyavajñātaścetasaiva tiraskṛtaḥ .
ahaṃkārapiśācaste neha kiṃcitkariṣyati
||54||dehālaye sphuratyasmin rāma cittapiśācake .
asyānantavilāsasya kimivāgatamātmanaḥ
||55||cittayakṣābhibhūtānāṃ yāḥ puṃsāṃ vitatāpadaḥ .
śakyante parisaṃkhyātuṃ na tā varṣaśatairapi
||56||hā hā mṛto'smi dagdho'smītyetā vai duḥkhavṛttayaḥ .
ahaṃkārapiśācasya śaktayo'nyasya nānagha
||57||sarvago'pi yathākāśaḥ saṃbandho neha kenacit .
sarvago'pi tathaivātmā nāhaṃkāreṇa saṃgataḥ
||58||yatkaroti yadādatte dehayantramidaṃ calam .
vātarajjuyutaṃ rāma tadahaṃkāraceṣṭitam
||59||vṛkṣotpattau yathā heturakartrapi kilāmbaram .
ātmasaṃsthastathehātmā cittaceṣṭāsu kāraṇam
||60||ātmasaṃnidhimātreṇa sphuratyāttavapurmanaḥ .
dīpasaṃnidhimātreṇa kuḍyarūpamivāmalam
||61||api viśliṣṭayo rāma nityamevātmacittayoḥ .
dyāvāpṛthivyoriva kaḥ saṃbandhaḥ prakaṭāndhayoḥ
||62||capalaspandanerābhirātmaśaktibhirāvṛtam .
cittamātmeti maurkhyeṇa dṛśyate raghunandana
||63||ātmā prakāśarūpo hi nityaḥ sarvagato vibhuḥ .
cittaṃ śaṭhamahaṃkāraṃ viddhi hārdaṃ bṛhattamaḥ
||64||ātmāsi vastutastvaṃ hi sarvajño na mano bhṛśam .
dūre kuru manomohaṃ kimetenābhisaṃgataḥ
||65||piśāco'pi mano rāma śūnyadehagṛhe sthitaḥ .
bhāvayatyeṣa duṣṭātmā maunamuttama saṃspṛśan
||66||bhavapradamakalyāṇaṃ dhairyasarvasvahāriṇam .
manaḥpiśācamutsṛjya yo'si sa tvaṃ sthiro bhava
||67||cittayakṣadṛḍhākrāntaṃ na śāstrāṇi na bāndhavāḥ .
śaknuvanti paritrātuṃ guravo na ca mānavam
||68||saṃśāntacittavetālaṃ guruśāstrārthabāndhavāḥ .
śaknuvanti samuddhartuṃ svalpapaṅkānmṛgaṃ yathā
||69||asmiñjagacchūnyapure sarvameva pradūṣitam .
dehagehaṃ pramattena cittayakṣeṇa valgatā
||70||cittavetālavalitā samastā dehakhaṇḍajā .
iyaṃ jagadaraṇyānī śūnyā kasya na bhītaye
||71||jagannagaryāmasyāṃ tu śāntacittapiśācakam .
dehagehaṃ katipayaiḥ sevyate sadbhireva yat
||72||iha saṃśrūyate yā yā dik saiva raghunandana .
pramattamohavetālaiḥ pūrṇā dehaśmaśānakaiḥ
||73||asyāṃ jagadaraṇyānyāṃ muhyantaṃ mugdhabālavat .
svayamārādhya dhairyāśamātmanātmānamuddharet
||74||jagajjaradaraṇye'smiṃścaradbhūtamṛgavraje .
dhṛtiṃ tṛṇarasai rāma mā gaccha mṛgapotavat
||5||asminmahītalāraṇye caranti mṛgapotakāḥ .
tvamajñānagajaṃ bhuktvā saiṃhīṃ vṛttimupāśraya
||76||anye naramṛgā mugdhā jambūdvīpe svajaṅgale .
viharanti yathā rāma tathā mā viharānagha
||77||atyalpakālaśiśire kardamālepadāyini .
na maṅktavyaṃ bandhurūpe mahiṣeṇeva palvale
||78||bhogābhogā bahiṣkāryā āryasyānusaretpadam .
pravicārya mahārthaṃ svamekamātmānamāśrayet
||79||apavitrasya tucchasya durbhagasya durākṛteḥ .
dehasyārthaṃ na maṅktavyaṃ cintācaṇḍī sudāruṇā
||80||anyena racito deho yakṣeṇānyena saṃśritaḥ .
duḥkhamanyasya bhoktānyaścitreyaṃ maurkhyacakrikā
||81||yathaikarūpā ghanatā dṛṣado'styātmanastathā .
sattāmātraikasāmānyāditarasyāpyasaṃbhavāt
||82||yathopalasya ghanatā mānasādi tathātmanaḥ .
sattāmātrādabhinnatvādabhāvādasya saṃsthiteḥ
||83||yathopalasyopalatā ghaṭasya ghaṭatā yathā .
sattāmātrādabhinnaiva mānasādi tathātmanaḥ
||84||atremāmaparāṃ dṛṣṭiṃ mahāmohavināśinīm .
śṛṇu yā kathitā pūrvaṃ mama kailāsakandare
||85||saṃsāraduḥkhaśāntyarthaṃ devenārdhendumaulinā .
astīndukarasaṃbhārabhāsuraḥ pārago divaḥ
||86||kailāso nāma śailendro gaurīramaṇamandiram .
tatrāste bhagavāndevo haraścandrakalādharaḥ
||87||taṃ pūjayanmahādevaṃ tasminneva girau purā .
kadācidavasaṃ gaṅgātaṭe viracitāśramaḥ
||88||taporthaṃ tāpasācāre cirāya racitasthitiḥ .
siddhasaṃghātavalitaḥ kṛtaśāstrārthasaṃgrahaḥ
||89||puṣpārthaṃ syūtapuṭikaḥ pustakavyūhasaṃgrahī .
evaṃguṇaviśiṣṭasya kailāsavanakuñjake
||90||tapaḥ pracarato rāma mama kālo'tyavartata .
athaikadā kadācittu bahulasyāṣṭame dine
||91||gate śrāvaṇapakṣasya rātryagre kṣayamāgate .
dikṣu saṃśāntarūpāsu kāṣṭhamaunasthitāsviva
||92||khaḍgacchedyāndhakāreṣu kuñjeṣu gahaneṣu ca .
etasminnantare tatra yāmārdhe prathame gate
||93||samādhiṃ tanutāṃ nītvā sthitohaṃ bāhyamagnadṛk .
apaśyaṃ kānane tejo jhaṭityeva samutthitam
||94||śubhrābhraśatasaṃkāśaṃ candrabimbagaṇopamam .
prakaṭīkṛtadikkuñja tadālokya mayā smayāt
||95||antaḥprakāśaśālinyā bahirdṛṣṭyāvalokitam .
yāvatpaśyāmi taṃ sānuṃ prāptaścandrakalādharaḥ
||96||gaurīkarārpitakaro nandiprotsāritāgragaḥ .
śiṣyānsaṃbodhya tatrasthāngṛhītvārghyaṃ susaṃyataḥ
||97||agamaṃ sumanāstasya dṛṣṭipūtamahaṃ puraḥ .
tatra puṣpāñjaliṃ dattvā dūrādeva trilocanaḥ
||98||dattārghyeṇa mayā devaḥ saṃpraṇamyābhivanditaḥ .
tataścandraprabhāsakhyā ṛjvyā śītalayā tayā
||99||dṛśā sarvārtihāriṇyā ciramasmyāspadīkṛtaḥ .
puṣpasānūpaviṣṭāya tasmai trailokyasākṣiṇe
||1||arghyaṃ puṣpaṃ tathā pādyamabhyupetyārpitaṃ mayā .
mandārapuṣpāñjalayo vikīrṇā bahavaḥ puraḥ
||101||nānāvidhernamaskāraiḥ stotraiścābhyarcitaḥ śivaḥ .
tato bhagavatī gaurī tādṛśyaiva saparyayā
||102||saṃpūjitā sakhīyuktā gaṇamaṇḍalikā tathā .
pūjānte pūrṇaśītāṃśuraśmiśītalayā girā
||103||tatropaviṣṭaṃ provāca māmardhendukalādharaḥ .
brahmanpraśamaśālinyaḥ prāptaviśrāntayaḥ pade
||104||kaccitkalyāṇakāriṇyaḥ saṃvidaste sthitāḥ pare .
kaccittapaste nirvighnaṃ kalyāṇamanuvartate
||105||kaccitprāpyamanuprāptaṃ kaccicchāmyanti bhītayaḥ .
evaṃvādini deveśe sarvalokaikakāriṇi
||106||girānunayaśālinyā mayoktaṃ raghunandana .
tryakṣānusmṛtikalyāṇavatāmiha maheśvara
||107||na kiṃcidapi duṣprāpaṃ na ca kāścana bhītayaḥ .
tvadanusmaraṇānandaparighūrṇitacetasām
||108||na te santi jagatkośe praṇamanti na ye punaḥ .
te deśāste janapadāstā diśaste ca parvatāḥ
||109||tvadanusmaraṇaikāntadhiyo yatra sthitā janāḥ .
phalaṃ bhūtasya puṇyasya vartamānasya secanam
||110||tanoti caiṣyato bījaṃ tvadanusmaraṇaṃ prabho .
jñānāmṛtaikakalaśo dhṛtijyotsnāniśākaraḥ
||111||apavargapuradvāraṃ tvadanusmaraṇaṃ prabho .
tvadanusmaraṇodāracintāmaṇimatā mayā
||112||sarvāsāmāpadāṃ mūrdhni dattaṃ bhūtapate padam .
ityuktvā suprasannaṃ taṃ bhagavantaṃ maheśvaram
||113||avocaṃ praṇato bhūtvā yadrāma tadidaṃ śṛṇu .
bhagavaṃstvatprasādena pūrṇā me sakalā diśaḥ
||114||kiṃtu pṛcchāmi deveśa saṃdehe tatra nirṇayam .
brūhi prasannayā buddhyā tyaktodvegamanāmayam
||115||sarvapāpakṣayakaraṃ sarvakalyāṇavardhanam .
devārcanavidhānaṃ tatkīdṛśaṃ bhavati prabho
||116||īśvara uvāca .
śṛṇu brahmavidāṃ śreṣṭha devārcanamanuttamam .
vadāmi mucyate yena kṛtena sakṛdeva hi
||117||kaccidvetsi mahābāho devaḥ kaḥ syāditi dvija .
na devaḥ puṇḍarīkākṣo na ca devastrilocanaḥ
||118||na devaḥ kamalodbhūto na devastridaśeśvaraḥ .
na devaḥ pavano nārko nānalo na niśākaraḥ
||119||na brāhmaṇo nā'vanipo nāhaṃ na tvaṃ dvijottama .
na devo deharūpo hi na devaścittarūpadhṛk
||120||na devaḥ kamalārūpī nāpi devo bhavenmatiḥ .
akṛtrimamanādyantaṃ devanaṃ deva ucyate
||121||ākārādiparicchinne mite vastuni tatkutaḥ .
akṛtrimamanādyantaṃ devanaṃ cicchivaṃ viduḥ
||122||tadeva devaśabdena kathyate tatprapūjayet .
tadevāsti yataḥ sarvaṃ sattāsattātmarūpadhṛk
||123||ajñātaśivatattvānāmākārādyarcanaṃ kṛtam .
yojanādhvanyaśaktasya krośādhvā parikalpyate
||124||iyattādiparicchinnaṃ rudrādeḥ prāpyate phalam .
akṛtrimamanādyantaṃ phalamānanda ātmanaḥ
||125||akṛtrimaphalaṃ tyaktvā yaḥ kṛtrimaphalaṃ vrajet .
tyaktvā sa mandāravanaṃ kārañjaṃ yāti kānanam
||126||bodhaḥ sāmyaṃ śama iti puṣpāṇyagrāṇi tatra ca .
śivaṃ cinmātramamalaṃ pūjyaṃ pūjyavido viduḥ
||127||śamabodhādibhiḥ puṣpairdeva ātmā yadarcyate .
tattu devārcanaṃ viddhi nākārārcanamarcanam
||128||ātmasaṃvittirūpaṃ tu tyaktvā devārcanaṃ janāḥ .
kṛtrimārcāsu ye saktāściraṃ kleśaṃ bhajanti te
||129||jñātajñeyā hi ye santo bālakrīḍopamaṃ ca te .
ātmadhyānādṛte brahmankurvanto devapūjanam
||130||ātmaiva devo bhagavāñchivaḥ paramakāraṇam .
jñānārcanenāvirataṃ pūjanīyaḥ sa sarvadā
||131||tvametaccetanākāśamātmānaṃ jīvamavyayam .
svabhāvaṃ viddhi na tvanyaḥ pūjyaḥ pūjātmapūjanam
||132||śrīvasiṣṭha uvāca .
cetanākāśamātrātma yathā jagadidaṃ prabho .
yathā taccetanasyaiva jīvāditvaṃ taducyatām
||133||īśvara uvāca .
cidvyomaiva kilāstīha pārāvāravivarjitam .
sarvatrāsaṃbhavaccetyaṃ yatkalpānte'vaśiṣyate
||134||yadyatsvayaṃ prakacati tasya svakacanasya tu .
svayaṃ yatspanditaṃ nāma tenedaṃ jagadityalam
||135||ityevaṃ svapnapuravajjagadbhāti cidātmakam .
evaṃ cidvyomamātrātma jagadacchaṃ na bhittimat
||136||atyantāsaṃbhavāccetyaṃ dṛśyaṃ cidvyomamātrakam .
cittvātkacati sargādau yattajjagaditi smṛtam
||137||tasmātsvapnapurākāraṃ yadidaṃ bhāsate jagat .
tatra cidvyomamātrātmanyanyatā nāma kā kutaḥ
||138||cinmātrameva girayaścinmātraṃ jagadambaram .
cinmātramātmā jīvaśca cinmātraṃ bhūtasaṃtatiḥ
||139||cidvyomamātrāditaratsargādau sarvavedane .
bhinnasvarge pure vāpi kiṃ saṃbhavati kathyatām
||140||ākāśaṃ paramākāśaṃ brahmākāśaṃ jagaccitiḥ .
iti paryāyanāmāni tatra pādapavṛkṣavat
||141||evaṃ dvau svapnasaṃkalpamāyābhiḥ svanubhūyate .
tadā kila cidākāśameva bhāti jagattayā
||142||yathaitatsaṃvidākāśaṃ svapne bhāti jagadvapuḥ .
tathedaṃ jāgradākhye'pi svapne bhāti tadeva naḥ
||143||yathā svapnapure citkhaṃ varjayitvetaratkvacit .
na kiṃcitsaṃbhavatyevaṃ jāgratyevaṃ mahācitaḥ
||144||yato na saṃbhavatyanyaccetyaṃ kiṃcittato'khilam .
cittaṃ saṃcetyamapyetadacetyaṃ sajjagatsthitam
||145||paramākāśakalanaṃ trijagatsvayamutthitam .
svapnavadviddhi cidvyomni na tvetaddvaitavatsthitam
||146||yathā cidvyomamātrātma svapne ghaṭapaṭādikam .
sargādāveva sargo'yaṃ tathā cidvyomamātrakam
||147||śuddhasaṃvittimātratvādṛte'nyatsvapnapattane .
yathā na vidyate kiṃcittathāsminbhuvanatraye
||148||yāḥ kāścana dṛśo ye ye bhāvābhāvāstrikālagāḥ .
sadeśakālacittāstatsarvaṃ cidvyomamātrakam
||149||sa eṣa devaḥ kathito yaḥ paraḥ paramārthataḥ .
yastvaṃ so'hamaśeṣaṃ vā jagadeva ca yo'khilaḥ
||150||sarvasya vastujātasya jagato'nyasya te mama .
deho hi cetanākāśe paramātmaiva netarat
||151||saṃkalpane svapnapure śarīraṃ cidvyomato'nyanna yathāsti kiṃcit .
tatheha sarge prathamaikarsagānmune prabhṛtyasti na rūpamanyat
||152||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo. nirvāṇaprakaraṇe pū0 jagataḥ paramātmamayatvavarṇanaṃ nāmaikonatriṃśaḥ sargaḥ ..29 ..