मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Upaśamaprakaraṇam — Sarga 77

3
Yoga Vāsiṣṭham · Upaśamaprakaraṇam · 77

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

samāsena mune bhūyo dṛṣṭatattvacamatkṛteḥ .

kathayodāravṛttāntaṃ kaste vacasi tṛpyati

||1||

śrīvasiṣṭha uvāca .

jīvanmuktasya bahudhā kathitaṃ lakṣaṇaṃ mayā .

bhūyo'pi tvaṃ mahābāho kathyamānamidaṃ śrṛṇu

||2||

suṣuptavadidaṃ nityaṃ paśyatyapagataiṣaṇaḥ .

asadrūpamivāsaktaṃ sarvatrākhilamātmavān

||3||

kaivalyamiva saṃprāptaḥ parisuptamanā iva .

ghūrṇamāna ivānandī tiṣṭhatyadhigatātmadṛk

||4||

nādattamapyupādatte gṛhītamapi pāṇinā .

antarmukhatayodāttarūpayā samayā dhiyā

||5||

yantraputrakasaṃcāra itīmaṃ janatākramam .

antaḥsaṃlīnayā dṛṣṭyā paśyanhasati śāntadhīḥ

||6||

nāpekṣate bhaviṣyaṃ ca vartamāne na tiṣṭhati .

na saṃsmaratyatītaṃ ca sarvameva karoti ca

||7||

suptaḥ prabuddho bhavati prabuddho'pi ca suptavān .

sarvaṃ karma karotyantarna karoti ca kiṃcana

||8||

antaḥsarvaparityāgī nityamantaraneṣaṇaḥ .

kurvannapi bahiḥ kāryaṃ samamevāvatiṣṭhate

||9||

bahiḥ prakṛtasarveho yathāprāptakriyonmukhaḥ .

svakarmakramasaṃprāptabandhukāryānuvṛttimān

||10||

samagrasukhabhogātmā sarvāśāsviva saṃsthitaḥ .

karotyakhilakarmāṇi tyaktakartṛtvavibhramaḥ

||11||

udāsīnavadāsīnaḥ prakṛtaḥ kramakarmasu .

nābhivāñchati na dveṣṭi na śocati na hṛṣyati

||12||

anubandhapare jantāvasaṃsaktena cetasā .

bhakte bhaktasamācāraḥ śaṭhe śaṭha iva sthitaḥ

||13||

bālo bāleṣu vṛddheṣu vṛddho dhīreṣu dhairyavān .

yuvā yauvanavṛtteṣu duḥkhiteṣvanu duḥkhitaḥ

||14||

pravṛttavākpuṇyakatho dainyādvyapagatāśayaḥ .

dhīradhīruditānandaḥ peśalaḥ puṇyakīrtanaḥ

||15||

prājñaḥ prasannamadhuraḥ pūrṇaḥ svapratibhodaye .

nirastakhedadaurgatyaḥ sarvasminsnigdhabāndhavaḥ

||16||

udāracaritākāraḥ samaḥ saumyasukhodadhiḥ .

susnigdhaḥ śītalasparśaḥ pūrṇacandra ivoditaḥ

||17||

na tasya sukṛtenārtho na bhogairna ca karmabhiḥ .

na duṣkṛtairna bhogānāṃ saṃtyāgena na bandhubhiḥ

||18||

na kāryakāraṇārambhairna niṣkṛtatayā tathā .

na bandhena na mokṣeṇa na pātālena no divā

||19||

yathāvastu yathādṛṣṭaṃ jagadekamayātmakam .

tadā bandhavimokṣāṇāṃ na kvacitkṛpaṇaṃ manaḥ

||20||

samyagjñānāgninā yasya dagdhāḥ saṃdehajālikāḥ .

niḥśaṅkamalamuḍḍīnastasya cittavihaṅgamaḥ

||21||

yasya bhrāntivinirmuktaṃ manaḥ samarasaṃ sthitam .

nāstameti na codeti vyomavatsarvadṛṣṭiṣu

||22||

maṃjūṣāyāṃ niṣaṇṇasya yathā bālasya ceṣṭate .

aṅgāvalyanusaṃdhānavarjitaṃ yasya vai tathā

||23||

ghūrṇankṣīva ivānandī mandībhūtapunarbhavaḥ .

anupādeyabuddhyā tu na smaratyakṛtaṃ kṛtam

||24||

sarva sarvaprakāreṇa gṛhṇāti ca jahāti ca .

anupādeyasarvārtho bālavacca viceṣṭate

||25||

sa tiṣṭhannapi kāryeṣu deśakālakriyākramaiḥ .

na kāryasukhaduḥkhābhyāṃ manāgapi hi gṛhyate

||26||

bahiḥ prakṛtasarvārtho'pyantaḥ punaranīhayā .

na sattāṃ yojayatyarthe na phalānyanudhāvati

||27||

nopekṣate duḥkhadaśāṃ na sukhāśāmapekṣate .

kāryodaye naiti mudaṃ kāryanāśe na khidyate

||28||

api śītarucāvarke sutapte'pīndumaṇḍale .

apyadhaḥ prasaratyagnau vismayo'sya na jāyate

||29||

cidātmana imā itthaṃ prasphurantīha śaktayaḥ .

ityasyāścaryajāleṣu nābhyudeti kutūhalam

||30||

na dayādainyamādatte na krauryamanudhāvati .

na lajjāmanusaṃdhatte nālajjatvaṃ ca gacchati

||31||

na kadācana dīnātmā noddhatātmā kadācana .

na pramatto na khinnātmā nodvigno na ca harṣavān

||32||

nāsya cetasi susphāre śaradambaranirmale .

kopādayaḥ prajāyante nabhasīva navāṅkurāḥ

||33||

anāratapatajjātabhūtāyāṃ jagataḥ sthitau .

kva kathaṃ kila kāsau syātsukhitā'sukhitāthavā

||34||

phenājavaṃ javībhāve jale bhūtakrame tathā .

kva kiledaṃ kutaḥ ko'taḥ prasaṅgaḥ sukhaduḥkhayoḥ

||35||

bhāvābhāvairaparyantairajasraṃ jantusaṃbhavaiḥ .

na viśīryanti nodyanti dṛṣṭisṛṣṭikṣamā narāḥ

||36||

nimeṣaṃ prati yāminyāṃ yathānyāḥ svapnadṛṣṭayaḥ .

kṣaṇotpattivināśinyastathaitā lokadṛṣṭayaḥ

||37||

anāratasamutpattāvanāratavināśini .

kaḥ kramo dagdhasaṃsāre kāruṇyānandayoriha

||38||

śubhābhāvātsukhābhāve sthitiṃ yāte vilakṣaṇāḥ .

kīdṛśyaḥ kathamāyātāḥ kva vā tā duḥkhasaṃvidaḥ

||39||

sukhasaṃvedanāntotthā svabījaṃ vitanoti yā .

śāntā duḥkhadaśā seyaṃ kathamantarhite sukhe

||40||

kṣīṇābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāṃ heyopādeyayoḥ kṣaye .

īpsitānīpsite kva sto galite'tha śubhāśubhe

||41||

ramyāramyadṛśornāśādyāte bhogābhivāñchane .

nairāśye saṃtataṃ prauḍhe himavadvigalenmanaḥ

||42||

āmūlānmanasi kṣīṇe saṃkalpasya kathā ca kā .

tileṣvivātidagdheṣu tailasya kalanā kutaḥ

||43||

bhāveṣvabhāvaghanabhāvanayā mahātmā

nirmuktasaṃkalanamambaravatsthiteṣu .

cittaṃ prati svamudito vitataikarūpī

jñastiṣṭhati svapiti jīvati nityatṛptaḥ

||44||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe jīvanmuktasvarūpavarṇanaṃ nāma saptasaptatitamaḥ sargaḥ ..77..