Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
samāsena mune bhūyo dṛṣṭatattvacamatkṛteḥ .
kathayodāravṛttāntaṃ kaste vacasi tṛpyati
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
jīvanmuktasya bahudhā kathitaṃ lakṣaṇaṃ mayā .
bhūyo'pi tvaṃ mahābāho kathyamānamidaṃ śrṛṇu
||2||suṣuptavadidaṃ nityaṃ paśyatyapagataiṣaṇaḥ .
asadrūpamivāsaktaṃ sarvatrākhilamātmavān
||3||kaivalyamiva saṃprāptaḥ parisuptamanā iva .
ghūrṇamāna ivānandī tiṣṭhatyadhigatātmadṛk
||4||nādattamapyupādatte gṛhītamapi pāṇinā .
antarmukhatayodāttarūpayā samayā dhiyā
||5||yantraputrakasaṃcāra itīmaṃ janatākramam .
antaḥsaṃlīnayā dṛṣṭyā paśyanhasati śāntadhīḥ
||6||nāpekṣate bhaviṣyaṃ ca vartamāne na tiṣṭhati .
na saṃsmaratyatītaṃ ca sarvameva karoti ca
||7||suptaḥ prabuddho bhavati prabuddho'pi ca suptavān .
sarvaṃ karma karotyantarna karoti ca kiṃcana
||8||antaḥsarvaparityāgī nityamantaraneṣaṇaḥ .
kurvannapi bahiḥ kāryaṃ samamevāvatiṣṭhate
||9||bahiḥ prakṛtasarveho yathāprāptakriyonmukhaḥ .
svakarmakramasaṃprāptabandhukāryānuvṛttimān
||10||samagrasukhabhogātmā sarvāśāsviva saṃsthitaḥ .
karotyakhilakarmāṇi tyaktakartṛtvavibhramaḥ
||11||udāsīnavadāsīnaḥ prakṛtaḥ kramakarmasu .
nābhivāñchati na dveṣṭi na śocati na hṛṣyati
||12||anubandhapare jantāvasaṃsaktena cetasā .
bhakte bhaktasamācāraḥ śaṭhe śaṭha iva sthitaḥ
||13||bālo bāleṣu vṛddheṣu vṛddho dhīreṣu dhairyavān .
yuvā yauvanavṛtteṣu duḥkhiteṣvanu duḥkhitaḥ
||14||pravṛttavākpuṇyakatho dainyādvyapagatāśayaḥ .
dhīradhīruditānandaḥ peśalaḥ puṇyakīrtanaḥ
||15||prājñaḥ prasannamadhuraḥ pūrṇaḥ svapratibhodaye .
nirastakhedadaurgatyaḥ sarvasminsnigdhabāndhavaḥ
||16||udāracaritākāraḥ samaḥ saumyasukhodadhiḥ .
susnigdhaḥ śītalasparśaḥ pūrṇacandra ivoditaḥ
||17||na tasya sukṛtenārtho na bhogairna ca karmabhiḥ .
na duṣkṛtairna bhogānāṃ saṃtyāgena na bandhubhiḥ
||18||na kāryakāraṇārambhairna niṣkṛtatayā tathā .
na bandhena na mokṣeṇa na pātālena no divā
||19||yathāvastu yathādṛṣṭaṃ jagadekamayātmakam .
tadā bandhavimokṣāṇāṃ na kvacitkṛpaṇaṃ manaḥ
||20||samyagjñānāgninā yasya dagdhāḥ saṃdehajālikāḥ .
niḥśaṅkamalamuḍḍīnastasya cittavihaṅgamaḥ
||21||yasya bhrāntivinirmuktaṃ manaḥ samarasaṃ sthitam .
nāstameti na codeti vyomavatsarvadṛṣṭiṣu
||22||maṃjūṣāyāṃ niṣaṇṇasya yathā bālasya ceṣṭate .
aṅgāvalyanusaṃdhānavarjitaṃ yasya vai tathā
||23||ghūrṇankṣīva ivānandī mandībhūtapunarbhavaḥ .
anupādeyabuddhyā tu na smaratyakṛtaṃ kṛtam
||24||sarva sarvaprakāreṇa gṛhṇāti ca jahāti ca .
anupādeyasarvārtho bālavacca viceṣṭate
||25||sa tiṣṭhannapi kāryeṣu deśakālakriyākramaiḥ .
na kāryasukhaduḥkhābhyāṃ manāgapi hi gṛhyate
||26||bahiḥ prakṛtasarvārtho'pyantaḥ punaranīhayā .
na sattāṃ yojayatyarthe na phalānyanudhāvati
||27||nopekṣate duḥkhadaśāṃ na sukhāśāmapekṣate .
kāryodaye naiti mudaṃ kāryanāśe na khidyate
||28||api śītarucāvarke sutapte'pīndumaṇḍale .
apyadhaḥ prasaratyagnau vismayo'sya na jāyate
||29||cidātmana imā itthaṃ prasphurantīha śaktayaḥ .
ityasyāścaryajāleṣu nābhyudeti kutūhalam
||30||na dayādainyamādatte na krauryamanudhāvati .
na lajjāmanusaṃdhatte nālajjatvaṃ ca gacchati
||31||na kadācana dīnātmā noddhatātmā kadācana .
na pramatto na khinnātmā nodvigno na ca harṣavān
||32||nāsya cetasi susphāre śaradambaranirmale .
kopādayaḥ prajāyante nabhasīva navāṅkurāḥ
||33||anāratapatajjātabhūtāyāṃ jagataḥ sthitau .
kva kathaṃ kila kāsau syātsukhitā'sukhitāthavā
||34||phenājavaṃ javībhāve jale bhūtakrame tathā .
kva kiledaṃ kutaḥ ko'taḥ prasaṅgaḥ sukhaduḥkhayoḥ
||35||bhāvābhāvairaparyantairajasraṃ jantusaṃbhavaiḥ .
na viśīryanti nodyanti dṛṣṭisṛṣṭikṣamā narāḥ
||36||nimeṣaṃ prati yāminyāṃ yathānyāḥ svapnadṛṣṭayaḥ .
kṣaṇotpattivināśinyastathaitā lokadṛṣṭayaḥ
||37||anāratasamutpattāvanāratavināśini .
kaḥ kramo dagdhasaṃsāre kāruṇyānandayoriha
||38||śubhābhāvātsukhābhāve sthitiṃ yāte vilakṣaṇāḥ .
kīdṛśyaḥ kathamāyātāḥ kva vā tā duḥkhasaṃvidaḥ
||39||sukhasaṃvedanāntotthā svabījaṃ vitanoti yā .
śāntā duḥkhadaśā seyaṃ kathamantarhite sukhe
||40||kṣīṇābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāṃ heyopādeyayoḥ kṣaye .
īpsitānīpsite kva sto galite'tha śubhāśubhe
||41||ramyāramyadṛśornāśādyāte bhogābhivāñchane .
nairāśye saṃtataṃ prauḍhe himavadvigalenmanaḥ
||42||āmūlānmanasi kṣīṇe saṃkalpasya kathā ca kā .
tileṣvivātidagdheṣu tailasya kalanā kutaḥ
||43||bhāveṣvabhāvaghanabhāvanayā mahātmā
nirmuktasaṃkalanamambaravatsthiteṣu .
cittaṃ prati svamudito vitataikarūpī
jñastiṣṭhati svapiti jīvati nityatṛptaḥ
||44||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe jīvanmuktasvarūpavarṇanaṃ nāma saptasaptatitamaḥ sargaḥ ..77..