मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Utpattiprakaraṇam — Sarga 26

3
Yoga Vāsiṣṭham · Utpattiprakaraṇam · 26

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

iti te varavarṇinyau tato brahmāṇḍamaṇḍalāt .

nirgatyānyadanuprāpte yatra tadbrāhmaṇāspadam

||1||

tato dadṛśatuḥ sadma svamevaṃ siddhayoṣitau .

adṛśye eva lokasya maṇḍapaṃ brāhmaṇāspadam

||2||

cintāvidhuradāsīkaṃ bāṣpaklinnāṅganāmukham .

vidhvastaprāyavadanaṃ śīrṇaparṇāmbujopamam

||3||

naṣṭotsavapuraprāyamagastyāttamivārṇavam .

grīṣmadagdhamivodyānaṃ vidyuddagdhamiva drumam

||4||

vātacchinnamivāmbhodaṃ himadagdhamivāmbujam .

alpasnehadaśaṃ dīpamivālokanabhedanam

||5||

āsannamṛtyukaruṇākulavaktrakānti-

saṃśīrṇajīrṇataruparṇavanopamānam .

vṛṣṭivyapāyaparidhūsaradeśarūkṣaṃ

jātaṃ gṛheśvaraviyogahataṃ gṛhaṃ tat

||6||

śrīvasiṣṭha uvāca .

atha sā nirmalajñānacirābhyāsena sundarī .

saṃpannā satyasaṃkalpā satyakāmā ca devavat

||7||

cintayāmāsa māmete devīṃ cemāṃ svabandhavaḥ .

paśyantu tāvatsāmānyalalanārūpadhāraṇīm

||8||

tato gṛhajanastatra sa dadarśāṅganādvayam .

lakṣmīgauryoryugamiva samudbhāsitamandiram

||9||

āpādavividhāmlānamālāvasanasundaram .

vasantalakṣmyoryugalamivāmoditakānanam

||10||

sarvauṣadhivanagrāmaṃ pūrayantyau rasāyanaiḥ .

śītalāhlādasukhadaṃ candradvayamivoditam

||11||

lambālakalatālolalocanālivilokanaiḥ .

kiratkuvalayonmiśramālatīkusumotkarān

||12||

drutahemarasāpūrasaritsaraṇahāriṇā .

dehaprabhāpravāheṇa kanakīkṛtakānanam

||13||

sahajāyā vapurlakṣmyā līlādolāvilāsinaḥ .

ta ete ca taraṅgāḍhyā nijalāvaṇyavāridheḥ

||14||

vilolabāhulatikāyugenāruṇapāṇinā .

kirannavanavaṃ haimaṃ kalpavṛkṣalatāvanam

||15||

pādairamṛditāmlānapuṣpakomalapallavaiḥ .

sthalābjadalamālābhairaspṛśadbhūtalaṃ punaḥ

||16||

tālītamālakhaṇḍānāṃ śuṣkāṇāṃ śuciśociṣām .

ālokanāmṛtāsekairjanayadbālapallavān

||17||

namo'stu vanadevībhyāmityuktvā kusumāñjalim .

tatyāja jyeṣṭhaśarmātha sārdhaṃ gṛhajanena saḥ

||18||

papāta pādayorgehe tayorvai kusumāñjaliḥ .

prāleyasīkarāsāraḥ padminyā iva padmayoḥ

||19||

jyeṣṭhaśarmādaya ūcuḥ .

jayataṃ vanadevyau no duḥkhanāśārthamāgate .

prāyaḥ paraparitrāṇameva karma nijaṃ satām

||20||

iti tadvacanānte te devyāvūcaturādarāt .

ākhyāta duḥkhaṃ yenāyaṃ lakṣyate duḥkhito janaḥ

||21||

jyeṣṭhaśarmādayaste te devyau prati yathākramam .

nijaṃ tadduḥkhamācakhyurdampativyasanātmakam

||22||

jyeṣṭhaśarmādaya ūcuḥ .

devyāvabhavatāṃ snigdhāviha brāhmaṇadampatī .

sarvātithī kulakarau stambhābhūtau dvijasthiteḥ

||23||

tāvadya gṛhamutsṛjya saputrapaśubāndhavam .

svargaṃ gatau naḥ pitarau tena śūnyaṃ jagattrayam

||24||

pakṣiṇo gṛhamāruhya vikṣipantaḥ pratikṣaṇam .

dehaṃ śūnye mṛtaṃ bhaktyā śocanti madhuraiḥ svaraiḥ

||25||

guhāgurugurārāvapralāpalapanākulaḥ .

saritsthūlāśrudhārābhiḥ pariroditi parvataḥ

||26||

nirjarākrandakāriṇyo muktāmbarapayodharāḥ .

taptaniḥśvāsavidhvastāḥ paraṃ kārśyamitā diśaḥ

||27||

kṣatavikṣatasarvāṅgaḥ karuṇākrandakarkaśaḥ .

upavāsarato grāmo dīno mṛtiparaḥ sthitaḥ

||28||

divasaṃ prati vṛkṣāṇāmavaśyāyāśrubindavaḥ .

gucchalocanakośebhyastāpoṣṇāni patantyadhaḥ

||29||

praśāntajanasaṃcārā rathyā kṣāravidhūsarā .

vidhavāvigatānandā saṃśūnyahṛdayā sthitā

||30||

kokilālipralāpinyo vṛṣṭibāṣpahatā latāḥ .

uṣṇoṣṇaśvasanā dehaṃ ghanti pallavapāṇibhiḥ

||31||

ātmānaṃ śatadhā kartuṃ bṛhacchvabhraśilātale .

nirjharāḥ prapatantyete tāpataptaśarīrakāḥ

||32||

niḥśaṅkayā gataśrīkā mūkā vilulitāśayāḥ .

andhena tamasā pūrṇā gṛhā gahanatāṃ gatāḥ

||33||

udyānapuṣpakhaṇḍebhyo rudadbhyo bhramarāravaiḥ .

pūtigandho viniryāti svāmodāparanāmakaḥ

||34||

caitradrumavilāsinyo virasāḥ prativāsaram .

latāḥ kṛśā vilīyante sakucadgucchalocanāḥ

||35||

prakṣeptumambudhau dehaṃ pravṛttā gantumākulāḥ .

kulyāḥ kalakalālolaṃ dolayantyastanuṃ bhuvi

||36||

aśaṅkamaśakāpātaspandamapyaticāpalam .

kalayantyaḥ sthitā vāpyo nispandānandamātmani

||37||

gāyatkinnaragandharvavidyādharasurāṅganam .

nūnamadya nabho jātamasmattātābhyalaṃkṛtam

||38||

taddevyau kriyatāṃ tāvadasmākaṃ śokanāśanam .

mahatāṃ darśanaṃ nāma na kadācana niṣphalam

||39||

ityuktavantaṃ sā putraṃ mūrdhni pasparśa pāṇinā .

pallavenānatā namraṃ mūlagranthimivābjinī

||40||

tasyāḥ sparśena tenāsau duḥkhadaurbhāgyasaṃkaṭam .

jahau prāvṛḍghanāsaṅgādgrīṣmatāpamivācalaḥ

||41||

sarvo gṛhajanaḥ so'tha tayordevyorvilokanāt .

lakṣmīvānduḥkhanirmukto babhūvāmṛtapo yathā

||42||

śrīrāma uvāca .

tayāsya līlayā mātrā putrasya jyeṣṭhaśarmaṇaḥ .

kasmānna darśanaṃ dattaṃ mohaṃ tāvannirākuru

||43||

śrīvasiṣṭha uvāca .

buddhaḥ pṛthvyādibodhena yena pṛthvyādisaṅghakaḥ .

tasya piṇḍātmatāṃ dhatte vyomaivānyasya kevalam

||44||

asadevāṅga sadiva bhāti pṛthvyādivedanāt .

yathā bālasya vetālo nābhāti tadavedanāt

||45||

yathā pṛthvyādinā bhātamapṛthvyādi bhavetkṣaṇāt .

svapne svapnaparijñānāttathā jāgratyapi sphuṭam

||46||

pṛthvyādi khatayā buddhaṃ khamityevānubhūyate .

tathāhi kṣubdhadhātūnāṃ kuḍyeṣu kha ivodyamaḥ

||47||

svapne nagaramurvīṃ vā śūnyaṃ khātaṃ ca budhyate .

svaprāṅganā ca kurute śūnyāpyarthakriyāṃ nṛṇām

||48||

khaṃ pṛthvyāditayā buddhaṃ pṛthvyādi bhavati kṣaṇāt .

mūrcchāyāṃ paraloko'pi pratyakṣamanubhūyate

||49||

bālo vyomaiva vetālaṃ mriyamāṇo'mbare vanam .

keśoṇḍrakaṃ khamanyastu khamanyo vetti mauktikam

||50||

trastakṣībārdhanidrāśca nauyānāśca sadaiva sye .

vetālavanavṛkṣādi paśyantyanubhavanti ca

||51||

yathābhāvitameteṣāṃ padārthānāmato vapuḥ .

abhyāsajanitaṃ bhāti nāstyekaṃ paramārthataḥ

||52||

līlayā tu yathāvastu buddhvā pṛthvyādināstitā .

ākāśameva saṃvittyā bhāti bhrāntitayoditam

||53||

brahmātmaikacidākāśamātrabodhavato muneḥ .

putramitrakalatrāṇi kathaṃ kāni kadā kutaḥ

||54||

dṛśyamādāvanutpannaṃ yacca bhātyajameva tat .

samyagjñānavatāmeva rāgadveṣadṛśo kṛtaḥ

||55||

hastaḥ śirasi yaddatto līlayā jyeṣṭhaśarmaṇaḥ .

tatprabhāvasthitārambhasaṃbodhāyāściteḥ phalam

||56||

bodho hi cetati yathaiva tathā śubhāni

sūkṣmastu khādapi tathātitarāṃ viśuddhaḥ .

sarvatra rāghava sa eva padārthajālaṃ

svapneṣu kalpitapureṣvanubhūtametat

||57||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne siddhadarśanahetukathanaṃ nāma ṣaḍviṃśaḥ sargaḥ .. 26 ..