Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
iti te varavarṇinyau tato brahmāṇḍamaṇḍalāt .
nirgatyānyadanuprāpte yatra tadbrāhmaṇāspadam
||1||tato dadṛśatuḥ sadma svamevaṃ siddhayoṣitau .
adṛśye eva lokasya maṇḍapaṃ brāhmaṇāspadam
||2||cintāvidhuradāsīkaṃ bāṣpaklinnāṅganāmukham .
vidhvastaprāyavadanaṃ śīrṇaparṇāmbujopamam
||3||naṣṭotsavapuraprāyamagastyāttamivārṇavam .
grīṣmadagdhamivodyānaṃ vidyuddagdhamiva drumam
||4||vātacchinnamivāmbhodaṃ himadagdhamivāmbujam .
alpasnehadaśaṃ dīpamivālokanabhedanam
||5||āsannamṛtyukaruṇākulavaktrakānti-
saṃśīrṇajīrṇataruparṇavanopamānam .
vṛṣṭivyapāyaparidhūsaradeśarūkṣaṃ
jātaṃ gṛheśvaraviyogahataṃ gṛhaṃ tat
||6||śrīvasiṣṭha uvāca .
atha sā nirmalajñānacirābhyāsena sundarī .
saṃpannā satyasaṃkalpā satyakāmā ca devavat
||7||cintayāmāsa māmete devīṃ cemāṃ svabandhavaḥ .
paśyantu tāvatsāmānyalalanārūpadhāraṇīm
||8||tato gṛhajanastatra sa dadarśāṅganādvayam .
lakṣmīgauryoryugamiva samudbhāsitamandiram
||9||āpādavividhāmlānamālāvasanasundaram .
vasantalakṣmyoryugalamivāmoditakānanam
||10||sarvauṣadhivanagrāmaṃ pūrayantyau rasāyanaiḥ .
śītalāhlādasukhadaṃ candradvayamivoditam
||11||lambālakalatālolalocanālivilokanaiḥ .
kiratkuvalayonmiśramālatīkusumotkarān
||12||drutahemarasāpūrasaritsaraṇahāriṇā .
dehaprabhāpravāheṇa kanakīkṛtakānanam
||13||sahajāyā vapurlakṣmyā līlādolāvilāsinaḥ .
ta ete ca taraṅgāḍhyā nijalāvaṇyavāridheḥ
||14||vilolabāhulatikāyugenāruṇapāṇinā .
kirannavanavaṃ haimaṃ kalpavṛkṣalatāvanam
||15||pādairamṛditāmlānapuṣpakomalapallavaiḥ .
sthalābjadalamālābhairaspṛśadbhūtalaṃ punaḥ
||16||tālītamālakhaṇḍānāṃ śuṣkāṇāṃ śuciśociṣām .
ālokanāmṛtāsekairjanayadbālapallavān
||17||namo'stu vanadevībhyāmityuktvā kusumāñjalim .
tatyāja jyeṣṭhaśarmātha sārdhaṃ gṛhajanena saḥ
||18||papāta pādayorgehe tayorvai kusumāñjaliḥ .
prāleyasīkarāsāraḥ padminyā iva padmayoḥ
||19||jyeṣṭhaśarmādaya ūcuḥ .
jayataṃ vanadevyau no duḥkhanāśārthamāgate .
prāyaḥ paraparitrāṇameva karma nijaṃ satām
||20||iti tadvacanānte te devyāvūcaturādarāt .
ākhyāta duḥkhaṃ yenāyaṃ lakṣyate duḥkhito janaḥ
||21||jyeṣṭhaśarmādayaste te devyau prati yathākramam .
nijaṃ tadduḥkhamācakhyurdampativyasanātmakam
||22||jyeṣṭhaśarmādaya ūcuḥ .
devyāvabhavatāṃ snigdhāviha brāhmaṇadampatī .
sarvātithī kulakarau stambhābhūtau dvijasthiteḥ
||23||tāvadya gṛhamutsṛjya saputrapaśubāndhavam .
svargaṃ gatau naḥ pitarau tena śūnyaṃ jagattrayam
||24||pakṣiṇo gṛhamāruhya vikṣipantaḥ pratikṣaṇam .
dehaṃ śūnye mṛtaṃ bhaktyā śocanti madhuraiḥ svaraiḥ
||25||guhāgurugurārāvapralāpalapanākulaḥ .
saritsthūlāśrudhārābhiḥ pariroditi parvataḥ
||26||nirjarākrandakāriṇyo muktāmbarapayodharāḥ .
taptaniḥśvāsavidhvastāḥ paraṃ kārśyamitā diśaḥ
||27||kṣatavikṣatasarvāṅgaḥ karuṇākrandakarkaśaḥ .
upavāsarato grāmo dīno mṛtiparaḥ sthitaḥ
||28||divasaṃ prati vṛkṣāṇāmavaśyāyāśrubindavaḥ .
gucchalocanakośebhyastāpoṣṇāni patantyadhaḥ
||29||praśāntajanasaṃcārā rathyā kṣāravidhūsarā .
vidhavāvigatānandā saṃśūnyahṛdayā sthitā
||30||kokilālipralāpinyo vṛṣṭibāṣpahatā latāḥ .
uṣṇoṣṇaśvasanā dehaṃ ghanti pallavapāṇibhiḥ
||31||ātmānaṃ śatadhā kartuṃ bṛhacchvabhraśilātale .
nirjharāḥ prapatantyete tāpataptaśarīrakāḥ
||32||niḥśaṅkayā gataśrīkā mūkā vilulitāśayāḥ .
andhena tamasā pūrṇā gṛhā gahanatāṃ gatāḥ
||33||udyānapuṣpakhaṇḍebhyo rudadbhyo bhramarāravaiḥ .
pūtigandho viniryāti svāmodāparanāmakaḥ
||34||caitradrumavilāsinyo virasāḥ prativāsaram .
latāḥ kṛśā vilīyante sakucadgucchalocanāḥ
||35||prakṣeptumambudhau dehaṃ pravṛttā gantumākulāḥ .
kulyāḥ kalakalālolaṃ dolayantyastanuṃ bhuvi
||36||aśaṅkamaśakāpātaspandamapyaticāpalam .
kalayantyaḥ sthitā vāpyo nispandānandamātmani
||37||gāyatkinnaragandharvavidyādharasurāṅganam .
nūnamadya nabho jātamasmattātābhyalaṃkṛtam
||38||taddevyau kriyatāṃ tāvadasmākaṃ śokanāśanam .
mahatāṃ darśanaṃ nāma na kadācana niṣphalam
||39||ityuktavantaṃ sā putraṃ mūrdhni pasparśa pāṇinā .
pallavenānatā namraṃ mūlagranthimivābjinī
||40||tasyāḥ sparśena tenāsau duḥkhadaurbhāgyasaṃkaṭam .
jahau prāvṛḍghanāsaṅgādgrīṣmatāpamivācalaḥ
||41||sarvo gṛhajanaḥ so'tha tayordevyorvilokanāt .
lakṣmīvānduḥkhanirmukto babhūvāmṛtapo yathā
||42||śrīrāma uvāca .
tayāsya līlayā mātrā putrasya jyeṣṭhaśarmaṇaḥ .
kasmānna darśanaṃ dattaṃ mohaṃ tāvannirākuru
||43||śrīvasiṣṭha uvāca .
buddhaḥ pṛthvyādibodhena yena pṛthvyādisaṅghakaḥ .
tasya piṇḍātmatāṃ dhatte vyomaivānyasya kevalam
||44||asadevāṅga sadiva bhāti pṛthvyādivedanāt .
yathā bālasya vetālo nābhāti tadavedanāt
||45||yathā pṛthvyādinā bhātamapṛthvyādi bhavetkṣaṇāt .
svapne svapnaparijñānāttathā jāgratyapi sphuṭam
||46||pṛthvyādi khatayā buddhaṃ khamityevānubhūyate .
tathāhi kṣubdhadhātūnāṃ kuḍyeṣu kha ivodyamaḥ
||47||svapne nagaramurvīṃ vā śūnyaṃ khātaṃ ca budhyate .
svaprāṅganā ca kurute śūnyāpyarthakriyāṃ nṛṇām
||48||khaṃ pṛthvyāditayā buddhaṃ pṛthvyādi bhavati kṣaṇāt .
mūrcchāyāṃ paraloko'pi pratyakṣamanubhūyate
||49||bālo vyomaiva vetālaṃ mriyamāṇo'mbare vanam .
keśoṇḍrakaṃ khamanyastu khamanyo vetti mauktikam
||50||trastakṣībārdhanidrāśca nauyānāśca sadaiva sye .
vetālavanavṛkṣādi paśyantyanubhavanti ca
||51||yathābhāvitameteṣāṃ padārthānāmato vapuḥ .
abhyāsajanitaṃ bhāti nāstyekaṃ paramārthataḥ
||52||līlayā tu yathāvastu buddhvā pṛthvyādināstitā .
ākāśameva saṃvittyā bhāti bhrāntitayoditam
||53||brahmātmaikacidākāśamātrabodhavato muneḥ .
putramitrakalatrāṇi kathaṃ kāni kadā kutaḥ
||54||dṛśyamādāvanutpannaṃ yacca bhātyajameva tat .
samyagjñānavatāmeva rāgadveṣadṛśo kṛtaḥ
||55||hastaḥ śirasi yaddatto līlayā jyeṣṭhaśarmaṇaḥ .
tatprabhāvasthitārambhasaṃbodhāyāściteḥ phalam
||56||bodho hi cetati yathaiva tathā śubhāni
sūkṣmastu khādapi tathātitarāṃ viśuddhaḥ .
sarvatra rāghava sa eva padārthajālaṃ
svapneṣu kalpitapureṣvanubhūtametat
||57||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne siddhadarśanahetukathanaṃ nāma ṣaḍviṃśaḥ sargaḥ .. 26 ..