Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
atha tāṃ dayitāṃ dṛṣṭvā vismayotphullalocanaḥ .
śikhidhvaja uvācedamāścaryākulayā girā
||1||kā tvamutpalapatrākṣi kutaḥ prāptāsi sundari .
kimihāsi kiyatkālaṃ kimarthamiha tiṣṭhasi
||2||aṅgena vyavahāreṇa smitenānunayena ca .
mama jāyāvilāsena tatkalevopalakṣyase
||3||cūḍālovāca .
evameva prabho viddhi cūḍālāsmi na saṃśayaḥ .
akṛtrimeṇa dehena labdho'syadya mayā svayam
||4||kumbhādidehanirmāṇaistvāṃ bodhayitumeva me .
prapañcaḥ śataśākhatvamiha yāto vanāntare
||5||yadā rājyaṃ parityajya mohena tapase vanam .
tvamāgāstatprabhṛtyeva tvadbodhāyāhamudyatā
||6||anena kumbhadehena mayaiva tvaṃ vibodhitaḥ .
kumbhādidehanirmāṇaṃ tvāṃ bodhayitumeva me
||7||māyayā na tu kumbhādi kiṃcitsatyaṃ mahīpate .
atho viditavedyastvaṃ dhyānenaitadakhaṇḍitam
||8||sarvaṃ paśyasi tattvajña dhyānenāśvavalokaya .
atha cūḍālayetyukto baddhvā parikaraṃ nṛpaḥ
||9||ātmodantaṃ viśeṣeṇa dhyānenāmalamaikṣata .
abhirājyaparityāgāccūḍālādarśanāvadhi
||10||sarvaṃ muhūrtadhyānena cātmodantaṃ dadarśa saḥ .
ārājyasaṃparityāgādvartamānakṣaṇakramam
||11||sarvamālokya bhūpālo virarāma samādhitaḥ .
samādhivirato harṣavikāsinayanāmbujaḥ
||12||visārya tarasā bāhū pulakojjvalatāṃ gatau .
galadaṅgaṃ ghanasnehaṃ muñcadbāṣpaṃ sphuratspṛham
||13||āliliṅga ciraṃ kāntāṃ nakulo nakulīmiva .
tayorāliṅgane tasmiṃstatra bhāvo babhūva yaḥ
||14||na sa vāsukijihnābhirvaktuṃ harṣeṇa śakyate .
divisthāviva paṅkena kṛtāviva milattanū
||15||śailāviva samutkīrṇau śliṣṭāvāstāṃ ciraṃ priyau .
muhūrtena galaddharmajalau pulakapīvarau
||16||bāhū viślathatāmīṣanninyatustau śanaiḥ priyau .
amṛtāpūrṇahṛdayau saṃśūnyahṛdayopamau
||17||unmuktabhujamāstāṃ tāvalakṣasthitalocanam .
ghanānandakṣaṇaṃ sthitvā tūṣṇīṃ praṇayapeśalam
||18||kāntāṃ cibukasaṃlagnakaraḥ provāca bhūpatiḥ .
atyantamadhurasnigdhaḥ kāntaḥ svakulayoṣitām
||19||puṇyaśca ratiniṣpandaḥ svādurnāmāmṛtādapi .
kiyatpramāṇastanvaṃgyā tvayā bālendumugdhayā
||20||anubhūtaściraṃ kleśo bharturarthena dāruṇaḥ .
evaṃ duruttarāttasmātsaṃsārakuharādaham
||21||uttārito yayā buddhyā sā hi kenopamīyate .
arundhatī śacī gaurī gāyatrī śrīḥ sarasvatī
||22||samastāḥ pelavāyante tava tanvyā guṇaśriyā .
dhīḥ śrīḥ kāntiḥ kṣamā maitrī karuṇādyāstu sundari
||23||kāntāsvākārakāntāsu prathamevābhilakṣyase .
pareṇādhyavasāyena tvayāhamavabodhitaḥ
||24||kena pratyupakāreṇa parituṣyati te manaḥ .
mohādanādigahanādanantagahanādapi
||25||patitaṃ vyavasāyinyastārayanti kulastriyaḥ .
śāstrārthagurumantrādi tathā nottāraṇakṣamam
||26||yathaitāḥ snehaśālinyo bhartṛṇāṃ kulayoṣitaḥ .
sakhā bhrātā suhṛdbhṛtyo gururmitraṃ dhane sukham
||27||śāstramāyatanaṃ dāsaḥ sarvama bhartuḥ kulāṅganāḥ .
sarvadā sarvayatnena pūjanīyāḥ kulāṅganāḥ
||28||lokadvayasukhaṃ samyaksarvaṃ yāsu pratiṣṭhitam .
niricchāyāḥ prayātāyāḥ pāraṃ saṃsāravāridheḥ
||29||kathamasyopakārasya kariṣye te pratikriyāḥ .
manye kulāṅganāṃ loke loke sarvāstvayādhunā
||30||nārīsaujanyacarcāsu vyapadeśyā bhaviṣyasi .
tvāṃ nirmitavato dhāturguṇajālātiśāyinīm
||31||manye prakupitā nūnamarundhatyādikāḥ striyaḥ .
satī tvaṃ rūpasaujanyaguṇaratnasamudgike
||32||ehi me tvadguṇotkasya punarāliṅganaṃ kuru .
śrīvasiṣṭha uvāca .
ityuktvā mṛgaśāvākṣīṃ cūḍālāṃ tāṃ śikhidhvajaḥ
||33||āliliṅga punargāḍhaṃ nakulo nakulīmiva .
cūḍālovāca .
deva śuṣkakriyājālapare tvayyākulātmani
||34||bhūyobhūyo bhṛśamahaṃ tvadarthaṃ duḥkhitābhavam .
tena tvadavabodhātmā svārthaṃ evopapāditaḥ
||35||mayā tadatra kiṃ deva karoṣi mama gauravam .
śikhidhvaja uvāca .
tvayā yathā varārohe svārthaḥ saṃpādyate śubhaḥ
||36||tamidānīṃ tathā sarvāḥ sādhayantu kulāṅganāḥ .
cūḍālovāca .
budhyase kānta viśrānto jagajjālataṭe vibho
||37||adya taṃ prāktanaṃ kiṃcinmohaṃ samanupaśyasi .
idaṃ karomi nedaṃ tu prāpnomīdamiti sthitim
||38||antarhasasi tāṃ kacciddaśāpelavatāṃ dhiyaḥ .
tāstucchatṛṣṇākalanāstāḥ saṃkalpakukalpanāḥ
||39||tvayi nādyāvalokyante deva vyomnīva parvatāḥ .
kiṃ tvamadyāṅga saṃpannaḥ kiṃniṣṭho'si kimīhase
||40||kathaṃ paśyasi pāścātyaṃ dehaceṣṭākramaṃ vibho .
śikhidhvaja uvāca .
sumanaḥpūrṇanīlābjamālāsāravilocane
||41||tvameva yasya yasyāntastattasyāhamupāsthitaḥ .
nirīho'smi niraṃśo'smi nabhaḥsvaccho'smi nispṛhaḥ
||42||śānto'hamartharūpo'smi cirāyāhamahaṃ sthitaḥ .
tāṃ daśāmupayāto'smi yataścittaikavartmani
||43||pratiṣedhanti sahasā na yāṃ hariharādayaḥ .
nakiṃcinmātracinmātraniṣṭho'smi svastha āsthitaḥ
||44||bhrameṇāhaṃ vimukto'smi saṃsāreṇālilocane .
na tuṣṭosmi na khinno'smi nāyamasmi na cetarat
||45||na sthūlo'smi na sūkṣmo'smi satyamasmi ca sundari .
tejobimbātprayātena bhittāvapatitena ca
||46||kṣayātiśayamuktena prakāśenāsmi vai samaḥ .
śāntosmi sāmyaṃ netāsmi svasthosmi vigatāśayaḥ
||47||parinirvāṇa evāsmi sadṛśo'smi pativrate .
yattadasmi tadevāsmi vaktuṃ śakromi netarat
||48||taraṅgataralāpāṅge gurustvaṃ me namo'stu te .
prasādena viśālākṣyāstīrṇo'smi bhavasāgarāt
||49||punarmalaṃ na gṛhṇāmi śatadhmātasuvarṇavat .
śāntaḥ svastho mṛduryatto vītarāgo niraṃśadhīḥ
||50||sarvātītaḥ sarvagaśca khamivāyamahaṃ sthitaḥ .
cūḍālovāca .
evaṃ sthite mahāsattva prāṇeśa hṛdayapriya
||51||kimidānīṃ prabho brūhi rocate te mahāmate .
śikhidhvaja uvāca .
pratiṣedhaṃ na jānāmi na jānāmyabhivāñchitam
||52||yadācarasi tanvi tvaṃ kadācidvedmi tattathā .
yadyanmataṃ te sakalaṃ tathāstvavikalaṃ priye
||53||na kiṃcidanusaṃdhātuṃ jānāmyambarasundaraḥ .
yadeva kiṃcijjānāsi tadeva kuru sundari
||54||tadeva dhārayiṣyāmi pratibimbaṃ yathā maṇiḥ .
cetasā galiteṣṭena yathāprāptamaninditam
||55||na staumi na ca nindāmi yadicchasi tadācara .
cūḍālovāca .
yadyevaṃ tanmahābāho samākarṇaya manmatam
||56||ākarṇya jīvanmuktātmastadevāhartumarhasi .
sarvatraikyāvabodhena maurkhyakṣayabhuvānvitāḥ
||57||niricchāstāvadākāśaviśadāḥ saṃsthitā vayam .
yādṛgeṣaṇamasmākaṃ tādṛśaṃ tadaneṣaṇam
||58||yatprāṇānaiṣaṇe ko'tra cinmātro'bhyasate hi kaḥ .
tasmādādyantamadhyeṣu ye vayaṃ puruṣottama
||59||śeṣamekaṃ parityajya ta eveme sthitā vayam .
rājyena sāṃpratenemaṃ kālaṃ nītvā krameṇa vai
||60||videhatāṃ prayāsyāmaḥ prabho kālena kenacit .
śikhidhvaja uvāca .
vayamādyantamadhyeṣu kīdṛśāstarale vada
||61||śeṣamekaṃ parityajya tiṣṭhāmaḥ kathameva vā .
cūḍālovāca .
vayamādyantamadhyeṣu rājāno rājasattama
||62||mohamekaṃ parityajya bhavāmaḥ punareva te .
sva eva nagare rājā bhava tvaṃ svāsane sthitaḥ
||63||lalāmo nanu kāntānāṃ mahiṣī te bhavāmyaham .
sanṛpā mattavāstavyā nṛtyannavanavāṅganā
||64||sapatākā dhvanattūryā puṣpaprakariṇī purī .
lasadvallyā samañjaryā raṇatpuṣpālimālayā .
madhumāsalatālakṣmyā cirādbhavatu sā samā
||65||śrīvasiṣṭha uvāca .
iti cūḍālayā prokto vihasya sa śikhidhvajaḥ .
provāca madhuraṃ vākyamakṣubdhaṃ vigatajvaraḥ
||66||evaṃ cettadviśālākṣi svāyattā nastriviṣṭape .
siddhabhogaśriyastāsu nivasāmi na kiṃ priye
||67||cūḍālovāca .
na rājanmama bhogeṣu vāñchā nāpi vibhūtiṣu .
svabhāvasya vaśādeva yathāprāptena me sthitiḥ
||68||na sukhāya mama svargo na rājyaṃ nāpi ca kriyā .
yathāsthitamavikṣubdhaṃ tiṣṭhāmi svasthaceṣṭitā
||69||idaṃ sukhamidaṃ neti mithune kṣayamāgate .
samameva pade śānte tiṣṭhāmīha yathāsukham
||70||śikhidhvaja uvāca .
yuktamuktaṃ viśālākṣi tvayaitatsamayā dhiyā .
ko vārthaḥ kila rājyasya grahe tyāge'pi vā bhavet
||71||sukhaduḥkhadaśācintāṃ tyaktvā vigatamatsaram .
yathāsaṃsthānamevemau tiṣṭhāvaḥ svasthatāṃ gatau
||72||iti tatra kathālāpakathanena tayordvayoḥ .
kāntayościradaṃpatyorvāsarastanutāṃ yayau
||73||athotthāya dinācāraṃ yathāprāptamaninditau .
sotkaṇṭhāvapyanutkaṇṭhau cakratuḥ kāryakovidau
||74||svargasiddhimanādṛtya tasthatuḥ pūrṇacetasau .
ekasminneva śayane taistaiḥ praṇayaceṣṭitaiḥ .
sā vyatīyāya rajanī tayorjīvadvimuktayoḥ
||75||tadbhogamokṣasukhamuttamayoḥ svaya sa-
māśaṃsatoḥ praṇayavākyavilāsagarbham .
utkaṇṭhatāṃ praṇayinordhiyamānayantī
dīrghā muhūrtavadasau rajanī jagāma
||76||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 cūḍālāprakaṭīkaraṇaṃ nāma navottaraśatatamaḥ sargaḥ .. 109 ..