Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ sthite tu tajjñānāṃ yadetatkartṛtvaṃ dṛśyate sukha-
duḥkhādiṣu yogādiṣu vā tadasannatu mūrkhāṇām
||1||yataḥ kartṛtvaṃ nāma kimucyate . yo hyantasthāyā
manovṛtterniścaya upādeyatāpratyayo vāsanābhidhāna-
statkartṛtvaśabdenocyate
||2||ceṣṭāvaśāttādṛkphalabhoktṛtvaṃ vāsanānurūpaṃ spa-
ndate puruṣaḥ spandānurūpaṃ phalamanubhavati . phalabho-
ktṛtvaṃ nāma. kartṛtvāditi siddhāntaḥ
||3||tathāca .
kurvato'kurvato vāpi svarge'pi narake'pi vā .
yādṛgvāsanametatsyānmanastadanubhūyate
||4||tasmādajñātatattvānāṃ puṃsāṃ kurvatāmakurvatāṃ ca
kartṛtā natu jñātatattvānāmavāsanatvāt
||5||jñātatattvo hi śithilībhūtavāsanaḥ kurvannapi
phalaṃ nānusaṃdadhāti . athaca spandanamātraṃ kevalaṃ
karotyasaktabuddhiḥ saṃprāptamapi phalamātmaivedaṃ sarvameva
karmaphalamanubhavatyakurvannapi karoti magnamanāḥ
||6||mano yatkaroti tatkṛtaṃ bhavati yanna karoti tanna
kṛtaṃ bhavati ato mana eva kartṛ na dehaḥ
||7||cittādevāyaṃ saṃsāra āgataścittamaya eva citta-
mātraṃ citta eva sthita iti vijñātam . viṣayaśca
mṛgatṛ- sarvamupaśāntamabhūdvāsanaiveti jña evāstīti
||8||ātmavidāṃ hi tanmanaḥ paramupaśamamāgataṃ
mṛgatṛṣṇājalamiva varṣati jalade himakaṇa iva caṇḍātape
vilīnaṃ turyadaśāmupāgataṃ sthitam
||9||nānandaṃ na nirānandaṃ na calaṃ nācalaṃ sthiram .
na sannāsanna caiteṣāṃ madhyaṃ jñānimano viduḥ
||10||na vāsanāmaye spandarase gaja iva palvale majjati
tajjño mūrkhamanobhogabhūmimeva paśyati na sattattvaṃ
||11||tathācāyamatrāparo dṛṣṭāntaḥ . akurvannapi śvabhra-
patanaṃ śtayāsanagato'pi śvabhrapātavāsanāvāsite
cetasi śvabhrapatanaduḥkhamanubhavati . aparastu kurva-
nnapi śvabhrapatanaṃ paramamupaśamamupagatavati manasi
śayyāsanasukhamanubhavati . evamanayoḥ śayyāsana-
śvabhrapātayorekaḥ śvabhrapatanasyākartāpi kartā saṃpanno
dvitīyaśca śvabhrapatanasya kartāpyakartā saṃpannaścitta-
vaśāttasmādyaccittaṃ tanmayo bhavati puruṣa iti
siddhāntaḥ
||12||tena tatra karturakarturvā nityamasaṃsaktaṃ bhavatu ceto
nahi kiṃcidastyātmatattvavyatiriktaṃ yatra saṃsakti-
rbhāvyate . yatkiṃcididaṃ jagadgataṃ tatsarvaṃ śuddhacitta-
tvādābhāsamavehi
||13||evaṃ cāsya jñātajñeyasya puṃso nāmātmā sukhaduḥ-
khānāṃ na gamya iti niścaye jāte nātmavyatiriktā
ādhārādheyadṛṣṭayo vidyanta iti niścaye jāte kartā
bhoktāsarvapadārthavyatiriktobālāgrasahasrabhāgo'ha-
miti niścaye jāte yatkiṃcididaṃ tatsarvamahameveti
vā niścaye jāte sarvasattvāvabhāsakaḥ sarvagastiṣṭhā-
myevāhamiti niścaye jāte nāhaṃ sukhaduḥkhānāṃ gamya
iti vigatajvaratayā cittavṛttirlīlayaiva tiṣṭhate
vyavahāreṣu
||14||tajjñasya saṃkaṭe ca muditaiva kevalaṃ jyotsneva
bhuvanabhāvamalaṃkaroti yena cittādṛte tu jñaḥ kurvanna
pyakartā saṃpanno manaso'lepakatvānnāsau pādapā
ṇyādivikṣepasya yatnakṛtasyāpi karmaṇaḥ phalamanu-
bhavati
||15||evaṃ manaḥ sarvakarmaṇāṃ sarvehitānāṃ sarvabhāvānāṃ
sarvalokānāṃ sarvagatīnāṃ bījaṃ tasminparihṛte sarva-
karmāṇi parihṛtāni bhavanti sarvaduḥkhāni kṣīyante
sarvakarmāṇi layamupayānti . mānasenāpi karmaṇā
yatkṛtenāpi jño nākramyate na vivaśīkriyate na
rañjanāmupaityavyatiriktāt
||16||yathā bālo manasā nagarasya nirmāṇaṃ nirmṛṣṭaṃ ca
kurvaṃnnagaranirmāṇaṃ manaḥkṛtamakṛtamiva līlayānubha-
vati nopādeyatayāsukhaduḥkhamakṛtrimamiti paśyati
nagaranirmathanaṃ ca manaḥkṛtaṃ kṛtamiti paśyatīti
duḥkhamapi līlayānubhavannapi na duḥkhamiti paśyati .
evamasauparamārthataḥkurvannapi na lipyata eveti
||17||sarvabhāveṣu heyopādeyatābhyāṃ jagati kiṃ kāraṇaṃ
duḥkhasya na copādeye kiṃcidapi saṃbhavati yadavināśaṃ
vyatiriktaṃ cātmanastasmādayamātmā'kartā'bhoktā'-
tattvato yadetatkartṛtvaṃ ca svadhyāropyate
||18||āvaśyakaṃ tatsamyagdarśanamohānna vastuta iti
yathābhūtavastuvicāraṇātkartṛtvabhoktṛtve na staḥ .
indriyendriyārthadveṣābhilāṣādikā dṛṣṭayastaddṛṣṭīnāṃ
dṛśyante nātaddṛṣṭīnām
||19||mokṣo'sti na saṃsāre svasaṃsaktamanasāmihāsaṃ-
saktamanasāṃ tvetatsarvamevāsti
||20||yathāsthitaṃ jñasya kevalamātmatatvamevollasati
tadvitvaikatvavādisiddhe dvitvaikatve karoti sattvā-
sattve karoti śaktijālādabhinnāṃ sarvaśaktitāṃ ca
darśayati tasya
||21||na bandho'sti na mokṣo'sti nābandhosti na bandhanam.
aprabodhādidaṃ duḥkhaṃ prabodhātpravilīyate
||22||saṃkalpitā jagati mokṣamatirmudhaiva
saṃkalpitā jagati bandhamatirmudhaiva .
saṃtyajya sarvamanahaṃkṛtirātmaniṣṭho
dhīro dhiyā vyavaharanbhuvi rāma tiṣṭha
||23||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe upaśamavarṇanaṃ nāma aṣṭatriṃśaḥ sargaḥ .. 38 ..