मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Sthitiprakaraṇam — Sarga 38

3
Yoga Vāsiṣṭham · Sthitiprakaraṇam · 38

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

evaṃ sthite tu tajjñānāṃ yadetatkartṛtvaṃ dṛśyate sukha-

duḥkhādiṣu yogādiṣu vā tadasannatu mūrkhāṇām

||1||

yataḥ kartṛtvaṃ nāma kimucyate . yo hyantasthāyā

manovṛtterniścaya upādeyatāpratyayo vāsanābhidhāna-

statkartṛtvaśabdenocyate

||2||

ceṣṭāvaśāttādṛkphalabhoktṛtvaṃ vāsanānurūpaṃ spa-

ndate puruṣaḥ spandānurūpaṃ phalamanubhavati . phalabho-

ktṛtvaṃ nāma. kartṛtvāditi siddhāntaḥ

||3||

tathāca .

kurvato'kurvato vāpi svarge'pi narake'pi vā .

yādṛgvāsanametatsyānmanastadanubhūyate

||4||

tasmādajñātatattvānāṃ puṃsāṃ kurvatāmakurvatāṃ ca

kartṛtā natu jñātatattvānāmavāsanatvāt

||5||

jñātatattvo hi śithilībhūtavāsanaḥ kurvannapi

phalaṃ nānusaṃdadhāti . athaca spandanamātraṃ kevalaṃ

karotyasaktabuddhiḥ saṃprāptamapi phalamātmaivedaṃ sarvameva

karmaphalamanubhavatyakurvannapi karoti magnamanāḥ

||6||

mano yatkaroti tatkṛtaṃ bhavati yanna karoti tanna

kṛtaṃ bhavati ato mana eva kartṛ na dehaḥ

||7||

cittādevāyaṃ saṃsāra āgataścittamaya eva citta-

mātraṃ citta eva sthita iti vijñātam . viṣayaśca

mṛgatṛ- sarvamupaśāntamabhūdvāsanaiveti jña evāstīti

||8||

ātmavidāṃ hi tanmanaḥ paramupaśamamāgataṃ

mṛgatṛṣṇājalamiva varṣati jalade himakaṇa iva caṇḍātape

vilīnaṃ turyadaśāmupāgataṃ sthitam

||9||

nānandaṃ na nirānandaṃ na calaṃ nācalaṃ sthiram .

na sannāsanna caiteṣāṃ madhyaṃ jñānimano viduḥ

||10||

na vāsanāmaye spandarase gaja iva palvale majjati

tajjño mūrkhamanobhogabhūmimeva paśyati na sattattvaṃ

||11||

tathācāyamatrāparo dṛṣṭāntaḥ . akurvannapi śvabhra-

patanaṃ śtayāsanagato'pi śvabhrapātavāsanāvāsite

cetasi śvabhrapatanaduḥkhamanubhavati . aparastu kurva-

nnapi śvabhrapatanaṃ paramamupaśamamupagatavati manasi

śayyāsanasukhamanubhavati . evamanayoḥ śayyāsana-

śvabhrapātayorekaḥ śvabhrapatanasyākartāpi kartā saṃpanno

dvitīyaśca śvabhrapatanasya kartāpyakartā saṃpannaścitta-

vaśāttasmādyaccittaṃ tanmayo bhavati puruṣa iti

siddhāntaḥ

||12||

tena tatra karturakarturvā nityamasaṃsaktaṃ bhavatu ceto

nahi kiṃcidastyātmatattvavyatiriktaṃ yatra saṃsakti-

rbhāvyate . yatkiṃcididaṃ jagadgataṃ tatsarvaṃ śuddhacitta-

tvādābhāsamavehi

||13||

evaṃ cāsya jñātajñeyasya puṃso nāmātmā sukhaduḥ-

khānāṃ na gamya iti niścaye jāte nātmavyatiriktā

ādhārādheyadṛṣṭayo vidyanta iti niścaye jāte kartā

bhoktāsarvapadārthavyatiriktobālāgrasahasrabhāgo'ha-

miti niścaye jāte yatkiṃcididaṃ tatsarvamahameveti

vā niścaye jāte sarvasattvāvabhāsakaḥ sarvagastiṣṭhā-

myevāhamiti niścaye jāte nāhaṃ sukhaduḥkhānāṃ gamya

iti vigatajvaratayā cittavṛttirlīlayaiva tiṣṭhate

vyavahāreṣu

||14||

tajjñasya saṃkaṭe ca muditaiva kevalaṃ jyotsneva

bhuvanabhāvamalaṃkaroti yena cittādṛte tu jñaḥ kurvanna

pyakartā saṃpanno manaso'lepakatvānnāsau pādapā

ṇyādivikṣepasya yatnakṛtasyāpi karmaṇaḥ phalamanu-

bhavati

||15||

evaṃ manaḥ sarvakarmaṇāṃ sarvehitānāṃ sarvabhāvānāṃ

sarvalokānāṃ sarvagatīnāṃ bījaṃ tasminparihṛte sarva-

karmāṇi parihṛtāni bhavanti sarvaduḥkhāni kṣīyante

sarvakarmāṇi layamupayānti . mānasenāpi karmaṇā

yatkṛtenāpi jño nākramyate na vivaśīkriyate na

rañjanāmupaityavyatiriktāt

||16||

yathā bālo manasā nagarasya nirmāṇaṃ nirmṛṣṭaṃ ca

kurvaṃnnagaranirmāṇaṃ manaḥkṛtamakṛtamiva līlayānubha-

vati nopādeyatayāsukhaduḥkhamakṛtrimamiti paśyati

nagaranirmathanaṃ ca manaḥkṛtaṃ kṛtamiti paśyatīti

duḥkhamapi līlayānubhavannapi na duḥkhamiti paśyati .

evamasauparamārthataḥkurvannapi na lipyata eveti

||17||

sarvabhāveṣu heyopādeyatābhyāṃ jagati kiṃ kāraṇaṃ

duḥkhasya na copādeye kiṃcidapi saṃbhavati yadavināśaṃ

vyatiriktaṃ cātmanastasmādayamātmā'kartā'bhoktā'-

tattvato yadetatkartṛtvaṃ ca svadhyāropyate

||18||

āvaśyakaṃ tatsamyagdarśanamohānna vastuta iti

yathābhūtavastuvicāraṇātkartṛtvabhoktṛtve na staḥ .

indriyendriyārthadveṣābhilāṣādikā dṛṣṭayastaddṛṣṭīnāṃ

dṛśyante nātaddṛṣṭīnām

||19||

mokṣo'sti na saṃsāre svasaṃsaktamanasāmihāsaṃ-

saktamanasāṃ tvetatsarvamevāsti

||20||

yathāsthitaṃ jñasya kevalamātmatatvamevollasati

tadvitvaikatvavādisiddhe dvitvaikatve karoti sattvā-

sattve karoti śaktijālādabhinnāṃ sarvaśaktitāṃ ca

darśayati tasya

||21||

na bandho'sti na mokṣo'sti nābandhosti na bandhanam.

aprabodhādidaṃ duḥkhaṃ prabodhātpravilīyate

||22||

saṃkalpitā jagati mokṣamatirmudhaiva

saṃkalpitā jagati bandhamatirmudhaiva .

saṃtyajya sarvamanahaṃkṛtirātmaniṣṭho

dhīro dhiyā vyavaharanbhuvi rāma tiṣṭha

||23||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe upaśamavarṇanaṃ nāma aṣṭatriṃśaḥ sargaḥ .. 38 ..