Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvālmīkiruvāca .
atha rāma uvācāsya mune kena vipaścitaḥ .
syādupāyena duḥkhāntaḥ prāktanātmodayāditi
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
yenaivābhyuditā yasya tasya tena vinā gatiḥ .
na śobhate na sukhadā na hitāya na satphalā ..
vipaścito'gniḥ śaraṇaṃ tatpraveśādayaṃ mṛgaḥ .
pūrvarūpamavāpnoti nirmalaṃ kanakaṃ yathā
||3||karomyetadahaṃ sarvaṃ dṛśyatāṃ darśayāmi vaḥ .
agnipraveśaṃ hariṇaḥ karotyeṣo'dhunā puraḥ
||4||śrīvālmīkiruvāca .
ityuktvā sa munistatra vasiṣṭhaḥ śreṣṭhaceṣṭitaḥ .
upaspṛśya yathānyāyaṃ svakamaṇḍaluvāriṇā
||5||dadhyāvanindhanaṃ vahniṃ jvālāpuñjamayātmakam .
taddhyānena sabhāmadhyājjvālājālaṃ samudyayau
||6||aṅgārarahitākāramindhanena vivarjitam .
svacchaṃ dhamadhamāyantamadhūmamapakajjalam
||7||mugdhamugdhakacatkānti hemamandirasundaram .
utphullakiṃśukākāraṃ saṃdhyāmbudavadutthitam
||8||dūrāpasṛtasabhyaṃ tajjvālājālaṃ vilokayan .
mṛgaḥ prāgbhaktibhāvena prollalāsa vilokitaiḥ
||9||taṃ samālokayanvahniṃ vivikṣuḥ kṣīṇaduṣkṛtaḥ .
paścādupasasārāśu dūraṃ siṃha ivotpatan
||10||etasminnantare dhyāne vicārya munipuṅgavaḥ .
mṛgaṃ vilokitaiḥ kṣīṇapāpaṃ kurvannuvāca ha
||11||saṃsmṛtya prāktanīṃ bhaktiṃ bhagavanhavyavāhana .
kuru kāruṇyataḥ kāntaṃ mṛgamenaṃ vipaścitam
||12||vadatyevaṃ munau dūrāddhāvitvā nṛpasaṃsadi .
mṛgo'gniṃ veganirmuktaḥ śaro lakṣyamivāviśat
||13||jvālājālaṃ praviṣṭo'sāvādarśa iva bimbitaḥ .
saṃdhyābhra iva viśrānto dṛṣṭaḥ spaṣṭaśarīrakaḥ
||14||sa paśyatsveva sabhyeṣu mṛgo'tha naratāmagāt .
jvālodare nabhasyabhralavo rūpāntaraṃ yathā
||15||adṛśyatātha jvālāyāmantaḥkanakakāntimān .
puruṣaḥ pāvanākāraḥ kāntāvayavasundaraḥ
||16||arkabimba ivādityaścandrabimba ivoḍupaḥ .
mahāmbhasīva varuṇaḥ saṃdhyābhra iva vā śaśī
||17||cakṣuḥkanīnikākośe mukure salile maṇau .
pratibimba ivārkābho bhaktinādhārapāvakaḥ
||18||anantaraṃ sabhāmadhyādvātairdīpa ivāhataḥ .
jvālājālaṃ yayau kvāpi saṃdhyāmbuda ivāmbarāt
||19||kuṭīkuḍyeṣu bhagneṣu pratibimba ivāmaraḥ .
atiṣṭhatpuruṣastatra paṭānnaṭa ivodgataḥ
||20||akṣamālādharaḥ śānto hemayajñopavītavān .
agniśaucāmbaracchannaḥ sadyaścandra ivoditaḥ
||21||aho bhā iti sabhyoktyā tasya veṣasya bhāsanāt .
bhāsvāniva viśālābho bhāsa ityeṣa śabditaḥ
||22||asau mūrta ivābhāso bhāsanāmnā bhaviṣyati .
sabhāsthaiḥ kaiścidityuktaṃ tena bhāsaḥ sa ucyate
||23||athopaviśya tatraiva sa bhāso dhyānasaṃsthitaḥ .
ātmodantamaśeṣeṇa sasmāra prāktanaṃ tanau
||24||sabhāloke gataspande smayenātmani tiṣṭhati .
bhāso muhūrtamātreṇa dṛṣṭvā svodantamakṣatam
||25||āyayau pūrvajanmabhyo dhyānālokādvyabudhyata .
sabhāmālokayāmāsa samutthāya yathākramam
||26||sa cāgatya vasiṣṭhāya praṇāmamakaronmudā .
jñānārkaprāṇada brahmannamaste'stvityudāharat
||27||tamuvāca vasiṣṭho'pi hastena śirasi spṛśan .
adya te sucirādrājannavidyāyāḥ kṣayo'stviti
||28||rāmaṃ jayeti jalpantaṃ nataṃ daśaratho'tha tam .
āsanātkiṃciduttiṣṭhansamuvāca hasanniva
||29||daśaratha uvāca .
svāgataṃ te'stu bho rājannidamāsanamāsyatām .
anekabhavasaṃbhārabhrānta viśramyatāmiha
||30||śrīvālmīkiruvāca .
vadatyevaṃ daśarathe vipaścidbhāsanāmabhṛt .
viveśa viṣṭare viśvāmitrādīnpraṇamanmunīn
||31||daśaratha uvāca .
aho bata ciraṃ kālamālāneneva dantinā .
vanyenāvidyayā duḥkhamanubhūtaṃ vipaścitā
||32||asamyagbodhadurdṛṣṭeraho nu viṣamā gatiḥ .
vyomnyeva darśayatyeṣā sargāḍambarasaṃbhramam
||33||kiyantyāścaryametāni jaganti vitatātmani .
saṃtatāni ciraṃ tāni vibhrāntāni vipaścitā
||34||vyomātmano'pi mahimāyamaho nu kīdṛgasya svabhāvavibhavasya cidātmavṛtteḥ .
yaḥ śūnya eva paramātmaghane'mbare'ntarevaṃvidhāni vividhāni jaganti bhānti
||35||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahā0 vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇa0 u0 a0 vi0 mṛgavahnipraveśo nāma triṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 130 ..