Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
ime ye jīvasaṃghātā dṛśyante daśa diggatāḥ .
naranāgasurāgendragandharvādyabhidhānakāḥ
||1||te svapnajāgarāḥ kecitkecitsaṃkalpajāgarāḥ .
kecitkevalajāgratsthāścirājjāgratsthitāḥ pare
||2||ghanajāgratsthitāścānye jāgratsvapnāstathetare .
kṣīṇajāgarakāḥ kecijjīvāḥ saptavidhāḥ smṛtāḥ
||3||śrīrāma uvāca .
eteṣāṃ bhagavanbhedo bodhāya mama kathyatām .
jīvānāṃ saptarūpāṇāṃ jalānāmarṇaveṣviva
||4||śrīvasiṣṭha uvāca .
kasmiṃścitprāktane kalpe kasmiṃścijjagati kvacit .
kecitsuptāḥ sthitā dehairjīvā jīvitadharmiṇaḥ
||5||ye svapnamabhipaśyanti teṣāṃ svapnamidaṃ jagat .
viddhi te hi khalūcyante jīvikāḥ svapnajāgarāḥ
||6||kvacideva prasuptānāṃ yaḥ svapnaḥ svayamutthitaḥ .
viṣayaḥ so'yamasmākaṃ teṣāṃ svapnanarā vayam
||7||teṣāṃ ciratayā svapnaḥ sa jāgrattvamupāgataḥ .
svapnajāgarakāste tu jīvāste tadgatāḥ sthitāḥ
||8||sarvajñatvātsarvagasya sarvaṃ sarvatra vidyate .
yena svapnavatāṃ teṣāṃ vayaṃ svapranarāḥ sthitāḥ
||9||śrīrāma uvāca .
yeṣu kalpeṣu te jātāḥ kṣīyante kalpakalpanāḥ .
yadi tāstatkathaṃ teṣāṃ prabuddhānāmavasthitiḥ
||10||śrīvasiṣṭha uvāca .
iha svapnabhramānte te mucyante vā vinidratām .
prāpya saṃkalpato dehāṃstathaivānyānśrayantyalam
||11||tathaivānyaṃ prapaśyanti jagatkalpaṃ ca kalpitam .
kalpanābhāsanabhaso na hi saṃkaṭatā bhavet
||12||saṃkalpanātmakajagajjīrṇodumbarakīṭakāḥ .
svapnajāgarakāḥ proktāḥ śrṛṇu saṃkalpajāgarān
||13||kasmiṃścitprāktane kalpe kasmiṃścijjagati kvacit .
anidrālava evāntaḥ saṃkalpaikaparāḥ sthitāḥ
||14||dhyānādviluṭhitā vātha manorājyavaśānugāḥ .
saṃkalpadārḍhyamāpannā galitāgrānubhūtayaḥ
||15||saṃkalpa eva jāgrattvaṃ yeṣāṃ ciratayāṃśataḥ .
tatrāstamitaceṣṭānāṃ te hi saṃkalpajāgarāḥ
||16||saṃkalpopaśame bhūyastamanyaṃ vā śrayanti te .
dehe teṣāṃ vayamime saṃkalpapuruṣāḥ sthitāḥ
||17||saṃkalpajāgarāḥ proktā ete saṃkalpaśāyinaḥ .
jīvā jīvitagā lokāḥ śrṛṇu kevalajāgarān
||18||prāthamyenāvatīrṇāste brahmaṇo bṛṃhitātmanaḥ .
proktāḥ kevalajāgaryāḥ prāgutpattyavikāsinaḥ
||19||bhūyo janmāntaragatāsta eva cirajāgarāḥ .
kathyante prauḍhimāyātāḥ kāryakāraṇacāriṇaḥ
||20||ta eva duṣkṛtāveśājjaḍasthāvaratāṃ gatāḥ .
ghanajāgrattayā proktā jāgratsu ghanatāṃ gatāḥ
||21||ye tu śāstrārthasatsaṅgabodhitā bodhamāgatāḥ .
paśyanti svapnavajjāgrajjāgratsvapnā bhavanti te
||22||ye tu saṃprāptasaṃbodhā viśrāntāḥ parame pade .
kṣīṇajāgratprabhṛtayaste turyāṃ bhūmikāṃ gatāḥ
||23||iti saptavidho bhedo jīvānāṃ kathitastava .
samudrāṇāmiva mayā buddhvā śreyaḥparo bhava
||24||bhrāntiṃ parityaja jagadgaṇanātmikāṃ tvaṃ
bodhaikarūpaghanatāmalamāgato'si .
śūnyatvavarjitamaśūnyatayā ca muktaṃ
tena dvayaikyakavimuktavapustvamādyam
||25||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe jīvasaptakaprakāravarṇanaṃ nāma pañcāśaḥ sargaḥ .. 50 ..