Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
kupitasyāsato'pyasya prekṣāmātravināśinaḥ .
avidyāvitatavyādherauṣadhaṃ śrṛṇu rāghava
||1||yāṃ tāṃ kathayituṃ jātiṃ rāma rājasasāttvikīm .
manovīryavicārārthaṃ prastuto'smīha tāṃ śrṛṇu
||2||yattadapyamṛtaṃ brahma sarvavyāpi nirāmayam .
cidābhāsamanantākhyamanādi vigatabhramam
||3||citspandavapuṣastasya spandastasmāccideva hi .
pradeśāddhanatāmeti saumyo'bdhiścalanādiva
||4||antarabdherjalaṃ yadvatspandāspandavadīhate ..
sarvaśaktistathaikatra gacchati spandaśaktitām
||5||ātmanyevātmanā vyomni yathā sarati mārutaḥ .
tathehātmātmaśaktyaiva svātmanyevaiti lolatām
||6||svaśikhāspandaśaktyaiva dīpaḥ saumyo yathonnatam .
eti tadvadasāvātmā tatsve vapuṣi valgati
||7||jalāntare'mbudhiryadvallasadvārīva cañcalaḥ .
sarvaśaktirvapuṣyeva tathā spandavilāsavān
||8||yathollasati bhāścakraiḥ kacankanakasāgaraḥ .
tathātmani parispandaiḥ sphuratyakṣaiścidarṇavaḥ
||9||lakṣyate mauktikaspando yathā vyomni dṛśo'dṛśi .
tathā bhāti lasadrūpā cicchaktiścinmahāmbare
||10||kiṃcitkṣubhitarūpā sā cicchaktiścinmahārṇave .
tanmayī citsphuratyacchā tatraivormirivārṇave
||11||ātmano'vyatiriktaiva vyatirikteva tiṣṭhati .
ālokaśrīrivālokakoṭare yattatāṃ gatā
||12||kṣaṇaṃ sphurati sā devī sarvaśaktitayā tayā .
cetati svāṃ svayaṃ śaktiṃ kalendoḥ śītatāmiva
||13||uditaiṣā prakāśākhyā cicchaktiḥ paramātmanaḥ .
deśakālakriyāśaktīrvayasyāḥ saṃprakarṣati
||14||svasvabhāvaṃ viditvaivamanādyantapade sthitā .
rūpaṃ parimitevāsau bhāvayatyavibhāvitā
||15||yadaivaṃbhāvitaṃ rūpaṃ tayā paramasattayā .
tadaivaināmanugatā nāmasaṃkhyādikā dṛśaḥ
||16||cidevaitadavastveva vyatiriktā tathātmanaḥ .
anantā tadgataivāśu laharīva mahārṇavāt
||17||yathā kaṭakakeyūrairbhedo hemno vilakṣaṇaḥ .
tathātmanaścito rūpaṃ bhāvayantyāḥ svamāṃśikam
||18||yathā dīpena dīpānāṃ jātānāmātmanāṃ tathā .
deśakālakalāmātrabhedaḥ svābhāvikaściteḥ
||19||deśakālaparispandaśaktisandīpitātha cit .
saṃkalpamanudhāvantī prayāti kalanāpadam
||20||vikalpakalitākāraṃ deśakālakriyāspadam .
cito rūpaṃ mahābāho kṣetrajña iti kathyate
||21||kṣetraṃ śarīramityāhustadasau vettyakhaṇḍitam .
sabāhyābhyantaraṃ tena kṣetrajña iti kathyate
||22||vāsanāṃ kalayanso'pi yātyahaṃkāratāṃ punaḥ .
ahaṃkāro'pi nirṇetā kalaṅkī buddhirucyate
||23||buddhiḥ saṃkalpakalitā prayāti manasaḥ padam .
mano ghanavikalpaṃ tu gacchatīndriyatāṃ śanaiḥ
||24||pāṇipādamayaṃ dehamindriyāṇi vidurbudhāḥ .
daho'sau jñāyate loke sūyate'pi ca jīvati
||25||evaṃ jīvo hi saṃkalpavāsanārajjuveṣṭitaḥ .
duḥkhajālaparītātmā kramādāyāti cittatām
||26||krameṇa pākavaśataḥ phalameti yathānyatām .
avasthayaiva nākṛtyā jīvo malavaśāttathā
||27||jīvo'haṃkāratāṃ prāptastvahaṃkāraśca buddhitām .
saṃkalpajālakalitāṃ manastāṃ buddhirāgatā
||28||mano hi saṃkalpamayaṃ saṃsthāgrahaṇatatparam .
pratiyogivyavacchinnaprāptisatyairapīhitaiḥ
||29||icchādyāḥ śaktayaśceto gāvo vṛṣamivonmadam .
anudhāvanti doṣāya saritaḥ sāgaraṃ yathā
||30||iti śaktimayaṃ ceto ghanāhaṃkāratāṃ gatam .
kośakārakrimiriva svecchayā yāti bandhanam
||31||svasaṃkalpānusaṃdhānātpāśairiva nayanvapuḥ .
kaṣṭamasminsvayaṃ bandhametyātmā paritapyate
||32||baddhamasmīti kalayadvidyātattvaṃ jahacchanaiḥ .
avidyāṃ janayatyantarjagajjaṅgalarākṣasīm
||33||svasaṃkalpitatanmātrajvālābhyantaravarti ca .
parāṃ vivaśatāmeti śrṛṅkhalābaddhasiṃhavat
||34||vicitrakāryakartṛtvamāharadvāsanāvaśāt .
svecchāmātrānuracitā daśāścānupatattathā
||35||kvacinmanaḥ kvacidruddhiḥ kvacijjñānaṃ kvacitkriyāḥ .
kvacidetadahaṃkāraḥ kvacitpuryaṣṭakaṃ smṛtam
||36||kvacitprakṛtirityuktaṃ kvacinmāyeti kalpitam .
kvacinmalamitiproktaṃ kvacitkarmetisaṃsthitam
||37||kvacidbandhamiti khyātaṃ kvaciccittamiti sphuṭam .
proktaṃ kvacidavidyetikvacidiccheti saṃsthitam
||38||tadetadābaddhamiha cittaṃ rāghava duḥkhitam .
tṛṣṇāśokasamāviṣṭaṃ rāgāyatanamātatam
||39||jarāmaraṇamohāntarbhavabhāvanayāhatam .
īhitānīhitairgrastamavidyārāgarañjitam
||40||icchāsaṃkṣubhitākāraṃ karmavṛkṣavanāṅkuram .
suvismṛtotpattipadaṃ kalpitānarthakalpitam
||41||kośakāravadābaddhaṃ śokākārapadaṃ gatam .
tanmātravṛndāvayavamanantanarakātapam
||42||svadṛśyamapi śailendrasamabhārabhayāvaham .
jarāmaraṇaśākhāḍhyaṃ saṃsāraviṣadurdrumam
||43||imaṃ saṃsāramakhilamāśāpāśavidhāyakam .
dadhadantaḥ phalairhīnaṃ vaṭadhānā vaṭaṃ yathā
||44||cintānalaśikhādagdhaṃ kopājagaracarvitam .
kāmābdhikallolahataṃ vismṛtātmapitāmaham
||45||mṛgaṃ yūthādiva bhraṣṭaṃ śokopahatacetanam .
pataṅgakamiva jvālādagdhaṃ viṣayapāvake
||46||chinnamūlamivāmbhojaṃ paramāṃ mlānimāgatam .
chinnāṅgamātmanaḥ sthānādviśeṣāsaṅgaduḥsthitam
||47||viṣayādiṣu madhyasthaṃ citrarūpeṣu śatruṣu .
daśāsvetāsvanantāsu luṭhitaṃ saṃkaṭāsviti
||48||duḥkhe nipatitaṃ ghore vihaṅgaḥ sāgare yathā .
svabandhāsthaṃ jagajjāle śūnye gandharvapattane
||49||uhyamānamanāsthābdhau mano viṣayavidrutam .
uddharāmarasaṃkāśa mātaṅgamiva kardamāt
||50||balīvardavadāmagnaṃ mano madanapalvale .
ālūnaśīrṇāvayavaṃ balādrāma samuddhara
||51||śubhāśubhaprasaraparāhatākṛtau
jvalajjarāmaraṇaviṣādamūrcchite .
vyatheha yasya manasi bho na jāyate
narākṛtirjagati sa rāma rākṣasaḥ
||52||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe jīvāvataraṇaṃ nāma dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ .. 42 ..