मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Sthitiprakaraṇam — Sarga 42

3
Yoga Vāsiṣṭham · Sthitiprakaraṇam · 42

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

kupitasyāsato'pyasya prekṣāmātravināśinaḥ .

avidyāvitatavyādherauṣadhaṃ śrṛṇu rāghava

||1||

yāṃ tāṃ kathayituṃ jātiṃ rāma rājasasāttvikīm .

manovīryavicārārthaṃ prastuto'smīha tāṃ śrṛṇu

||2||

yattadapyamṛtaṃ brahma sarvavyāpi nirāmayam .

cidābhāsamanantākhyamanādi vigatabhramam

||3||

citspandavapuṣastasya spandastasmāccideva hi .

pradeśāddhanatāmeti saumyo'bdhiścalanādiva

||4||

antarabdherjalaṃ yadvatspandāspandavadīhate ..

sarvaśaktistathaikatra gacchati spandaśaktitām

||5||

ātmanyevātmanā vyomni yathā sarati mārutaḥ .

tathehātmātmaśaktyaiva svātmanyevaiti lolatām

||6||

svaśikhāspandaśaktyaiva dīpaḥ saumyo yathonnatam .

eti tadvadasāvātmā tatsve vapuṣi valgati

||7||

jalāntare'mbudhiryadvallasadvārīva cañcalaḥ .

sarvaśaktirvapuṣyeva tathā spandavilāsavān

||8||

yathollasati bhāścakraiḥ kacankanakasāgaraḥ .

tathātmani parispandaiḥ sphuratyakṣaiścidarṇavaḥ

||9||

lakṣyate mauktikaspando yathā vyomni dṛśo'dṛśi .

tathā bhāti lasadrūpā cicchaktiścinmahāmbare

||10||

kiṃcitkṣubhitarūpā sā cicchaktiścinmahārṇave .

tanmayī citsphuratyacchā tatraivormirivārṇave

||11||

ātmano'vyatiriktaiva vyatirikteva tiṣṭhati .

ālokaśrīrivālokakoṭare yattatāṃ gatā

||12||

kṣaṇaṃ sphurati sā devī sarvaśaktitayā tayā .

cetati svāṃ svayaṃ śaktiṃ kalendoḥ śītatāmiva

||13||

uditaiṣā prakāśākhyā cicchaktiḥ paramātmanaḥ .

deśakālakriyāśaktīrvayasyāḥ saṃprakarṣati

||14||

svasvabhāvaṃ viditvaivamanādyantapade sthitā .

rūpaṃ parimitevāsau bhāvayatyavibhāvitā

||15||

yadaivaṃbhāvitaṃ rūpaṃ tayā paramasattayā .

tadaivaināmanugatā nāmasaṃkhyādikā dṛśaḥ

||16||

cidevaitadavastveva vyatiriktā tathātmanaḥ .

anantā tadgataivāśu laharīva mahārṇavāt

||17||

yathā kaṭakakeyūrairbhedo hemno vilakṣaṇaḥ .

tathātmanaścito rūpaṃ bhāvayantyāḥ svamāṃśikam

||18||

yathā dīpena dīpānāṃ jātānāmātmanāṃ tathā .

deśakālakalāmātrabhedaḥ svābhāvikaściteḥ

||19||

deśakālaparispandaśaktisandīpitātha cit .

saṃkalpamanudhāvantī prayāti kalanāpadam

||20||

vikalpakalitākāraṃ deśakālakriyāspadam .

cito rūpaṃ mahābāho kṣetrajña iti kathyate

||21||

kṣetraṃ śarīramityāhustadasau vettyakhaṇḍitam .

sabāhyābhyantaraṃ tena kṣetrajña iti kathyate

||22||

vāsanāṃ kalayanso'pi yātyahaṃkāratāṃ punaḥ .

ahaṃkāro'pi nirṇetā kalaṅkī buddhirucyate

||23||

buddhiḥ saṃkalpakalitā prayāti manasaḥ padam .

mano ghanavikalpaṃ tu gacchatīndriyatāṃ śanaiḥ

||24||

pāṇipādamayaṃ dehamindriyāṇi vidurbudhāḥ .

daho'sau jñāyate loke sūyate'pi ca jīvati

||25||

evaṃ jīvo hi saṃkalpavāsanārajjuveṣṭitaḥ .

duḥkhajālaparītātmā kramādāyāti cittatām

||26||

krameṇa pākavaśataḥ phalameti yathānyatām .

avasthayaiva nākṛtyā jīvo malavaśāttathā

||27||

jīvo'haṃkāratāṃ prāptastvahaṃkāraśca buddhitām .

saṃkalpajālakalitāṃ manastāṃ buddhirāgatā

||28||

mano hi saṃkalpamayaṃ saṃsthāgrahaṇatatparam .

pratiyogivyavacchinnaprāptisatyairapīhitaiḥ

||29||

icchādyāḥ śaktayaśceto gāvo vṛṣamivonmadam .

anudhāvanti doṣāya saritaḥ sāgaraṃ yathā

||30||

iti śaktimayaṃ ceto ghanāhaṃkāratāṃ gatam .

kośakārakrimiriva svecchayā yāti bandhanam

||31||

svasaṃkalpānusaṃdhānātpāśairiva nayanvapuḥ .

kaṣṭamasminsvayaṃ bandhametyātmā paritapyate

||32||

baddhamasmīti kalayadvidyātattvaṃ jahacchanaiḥ .

avidyāṃ janayatyantarjagajjaṅgalarākṣasīm

||33||

svasaṃkalpitatanmātrajvālābhyantaravarti ca .

parāṃ vivaśatāmeti śrṛṅkhalābaddhasiṃhavat

||34||

vicitrakāryakartṛtvamāharadvāsanāvaśāt .

svecchāmātrānuracitā daśāścānupatattathā

||35||

kvacinmanaḥ kvacidruddhiḥ kvacijjñānaṃ kvacitkriyāḥ .

kvacidetadahaṃkāraḥ kvacitpuryaṣṭakaṃ smṛtam

||36||

kvacitprakṛtirityuktaṃ kvacinmāyeti kalpitam .

kvacinmalamitiproktaṃ kvacitkarmetisaṃsthitam

||37||

kvacidbandhamiti khyātaṃ kvaciccittamiti sphuṭam .

proktaṃ kvacidavidyetikvacidiccheti saṃsthitam

||38||

tadetadābaddhamiha cittaṃ rāghava duḥkhitam .

tṛṣṇāśokasamāviṣṭaṃ rāgāyatanamātatam

||39||

jarāmaraṇamohāntarbhavabhāvanayāhatam .

īhitānīhitairgrastamavidyārāgarañjitam

||40||

icchāsaṃkṣubhitākāraṃ karmavṛkṣavanāṅkuram .

suvismṛtotpattipadaṃ kalpitānarthakalpitam

||41||

kośakāravadābaddhaṃ śokākārapadaṃ gatam .

tanmātravṛndāvayavamanantanarakātapam

||42||

svadṛśyamapi śailendrasamabhārabhayāvaham .

jarāmaraṇaśākhāḍhyaṃ saṃsāraviṣadurdrumam

||43||

imaṃ saṃsāramakhilamāśāpāśavidhāyakam .

dadhadantaḥ phalairhīnaṃ vaṭadhānā vaṭaṃ yathā

||44||

cintānalaśikhādagdhaṃ kopājagaracarvitam .

kāmābdhikallolahataṃ vismṛtātmapitāmaham

||45||

mṛgaṃ yūthādiva bhraṣṭaṃ śokopahatacetanam .

pataṅgakamiva jvālādagdhaṃ viṣayapāvake

||46||

chinnamūlamivāmbhojaṃ paramāṃ mlānimāgatam .

chinnāṅgamātmanaḥ sthānādviśeṣāsaṅgaduḥsthitam

||47||

viṣayādiṣu madhyasthaṃ citrarūpeṣu śatruṣu .

daśāsvetāsvanantāsu luṭhitaṃ saṃkaṭāsviti

||48||

duḥkhe nipatitaṃ ghore vihaṅgaḥ sāgare yathā .

svabandhāsthaṃ jagajjāle śūnye gandharvapattane

||49||

uhyamānamanāsthābdhau mano viṣayavidrutam .

uddharāmarasaṃkāśa mātaṅgamiva kardamāt

||50||

balīvardavadāmagnaṃ mano madanapalvale .

ālūnaśīrṇāvayavaṃ balādrāma samuddhara

||51||

śubhāśubhaprasaraparāhatākṛtau

jvalajjarāmaraṇaviṣādamūrcchite .

vyatheha yasya manasi bho na jāyate

narākṛtirjagati sa rāma rākṣasaḥ

||52||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe jīvāvataraṇaṃ nāma dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ .. 42 ..