Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
nāstīdamiti nirṇīya sarvatastyaja rañjanām .
yannāsti tatprati kila kevāstheha vicāriṇām
||1||dṛśyamānamathedaṃ cedasti sattāmupāgatam .
tiṣṭha svātmani badhnāsi tvaṃ kimatra kilātmattām
||2||atha cedasti nāstīdamiti niścayavānasi .
tathāpi bhāvanāsaṅgaḥ kathaṃ yuktaścalācale
||3||nedamasti jagadrāma tava nāsti mahāmate .
kevalaṃ svacchamevetthamātataṃ mitamīdṛśam
||4||nedaṃ kartṛkṛtaṃ kiṃcinna vā kartṛkṛtakramam .
svayamābhāsate cedaṃ kartrakartṛpadaṃ gatam
||5||akartṛkaṃ jagajjālaṃ bhavatvatha sakartṛkam .
mā tvametena śabalaṃ bhāvayannāsya cetasi
||6||sarvendriyavihīnātmā karteva sa jaḍopamaḥ .
akartṛ ca tadā manye kākatālīyavajjagat
||7||kākatālīyayogena jātaṃ yatkiṃcideva tat .
tasminbhāvānusaṃdhānaṃ bālo badhnāti netaraḥ
||8||na kadācididaṃ śāntaṃ jagadrāma na ca kṣayi .
ajasraṃ dṛśyamānatvādbhāvitvācca punaḥpunaḥ
||9||na kadācididaṃ cāsti jagadrāma na ca kṣayi .
ajasraṃ kṣīyamāṇatvānnāstitvāccānumānataḥ
||10||sarvendriyapadātīto yadā karteha vijvaraḥ .
kurvāṇaḥ sarvadā khedaṃ na kadācana gacchati
||11||teneyaṃ niyatiḥ prauḍhā bhāvābhāvadaśāmayī .
īdṛśyeva sthirā dīrghā mithyotthāpi ca dṛśyate
||12||aparyantasya kālasya kaścidaṃśaḥ śaracchatam .
tāvanmātramahāścaryaḥ kimarthaṃ so'nudhāvati
||13||sthirāścejjagatāṃ bhāvāstattvādāsthā na śobhate .
kathamanyonyasaṃśleṣo jaḍacetanayoḥ kila
||14||asthirāścejjagadbhāvāstadapyāsthā na śobhate .
payaḥphenāsthirasyānte duḥkhameṣā dadāti te
||15||āsthābandho mahābāho jagadbhāvatvamātmanaḥ .
na sthirāsthirayoḥ phenaśailayoriva rājate
||16||sarvakartāpyakarteva karotyātmā na kiṃcana .
tiṣṭhatyevamudāsīna ālokaṃ prati dīpavat
||17||kurvanna kiṃcitkurute divākāryamivāṃśumān .
gacchanna gacchati svasthaḥ svāspadastho raviryathā
||18||yataḥ kutaścidevedaṃ saṃpannamiva lakṣyate .
aruṇātīravadvāripūrāvartavadātatam
||19||iti cedbhavatā rāma naipuṇyenāvadhāritam .
pramāṇapariśuddhena cetasā ca vicāritam
||20||tathāpi bhāvanāṃ sādho padārthaṃ prati nārhasi .
alātacakre svapne ca bhrame vā keva bhāvanā
||21||akasmādāgato jantuḥ sauhārdasya na bhājanam .
bhramodbhūtaṃ jagajjālamāsthāyāstanna bhājanam
||22||auṣṇyendau śītale bhānau mṛgatṛṣṇājale tathā .
yathā na bhāvayasyāsthāmevaṃ bhāvaya mā sthitau
||23||saṃkalpapuruṣasvapnajanadvīndutvavibhramam .
yathā paśyasi paśya tvaṃ bhāvajātamidaṃ tathā
||24||antarāsthāṃ parityajya bhāvaśrībhāvanāmayīm .
yo'si so'si jagatyasmim̐llīlayā viharānagha
||25||akartṛtvapadaṃ pītvā pītvecchāmapi kurvataḥ .
sarvabhāvāntarasthasya sarvātītasya cātmanaḥ
||26||iyaṃ saṃnidhimātreṇa niyatiḥ parijṛmbhate .
dīpasaṃnidhimātreṇa niricchaiva prakāśate
||27||abhrasaṃnidhimātreṇa kuṭajāni yathā svayam .
ātmasaṃnidhimātreṇa trijaganti tathā svayam
||28||sarvecchārahite bhānau yathā vyomani tiṣṭhati .
jāyate vyavahāraśca sati deve tathā kriyā
||29||niricche saṃsthite ratne yathālokaḥ pravartate .
sattāmātreṇa deve tu tathaivāyaṃ jagadgaṇaḥ
||30||ataḥ svātmani kartṛtvamakartṛtvaṃ ca saṃsthitam .
niricchatvādakartāsau kartā saṃnidhimātrataḥ
||31||sarvendriyādyatītatvātkartā bhoktā na sanmayaḥ .
indriyāntargatatvāttu kartā bhoktā sa eva hi
||32||dve evātmani vidyete kartṛtākartṛtānagha .
yayaiva paśyasi śreyastāmāśritya sthiro bhava
||33||sarvastho'hamakarteti dṛḍhabhāvanayānayā .
pravāhapatitaṃ kāryaṃ kurvannapi na lipyate.
||34||yāti nīrasatāṃ janturapravṛtteśca cetasaḥ .
yasyāhaṃ kiṃcideveha na karomīti niścayaḥ
||35||bhogaughakāmavāṃstatra kaḥ karotu jahātu vā .
tasmānnityamakartāhamiti bhāvanayeddhayā
||36||paramāmṛtanāmnī sā samataivāvaśiṣyate .
atha sarvaṃ karomīti mahākartṛtayā tayā
||37||yadīcchasi sthitiṃ rāma tattāmapyuttamāṃ viduḥ .
aho yanna karomīmaṃ samagraṃ jāgataṃ bhramam
||38||rāgadveṣakramastatra kuto'nyasyātyasaṃbhavāt .
yadanyena śarīraṃ tu dagdhamanyena lālitam
||39||so'smadārambha evātaḥ kaḥ khedollāsayoḥ kramaḥ .
matsakhāsukhavistāre jagajjālakṣayodaye
||40||ahaṃ karteti matvāntaḥ kaḥ khedollāsayoḥ kramaḥ .
khedollāsavilāseṣu svātmakartṛtayaitayā
||41||svayameva layaṃ yāte samataivāvaśiṣyate .
samatā sarvabhūteṣu yāsau satyā parā sthitiḥ
||42||tasyāmavasthitaṃ cittaṃ na bhūyo janmabhākmanāk .
athavā sarvakartṛtvamakartṛtvaṃ ca rāghava
||43||sarvaṃ tyaktvā manaḥpītvā yo'si sosi sthiro bhava .
ahaṃ so'hamayaṃ nāhaṃ karomīdamidaṃ tu na
||44||iti bhāvānusaṃdhānamayī dṛṣṭirna tuṣṭaye .
sā kālasūtrapadavī sā mahāvīcivāgurā
||45||sāsipatravanaśreṇī yā deho'hamiti sthitiḥ .
sā tyājyā sarvayatnena sarvanāśe'pyupasthite
||46||spraṣṭavyā sā na bhavyena saśvamāṃseva puṣkasī .
tayā sudūrojjhitayā dṛṣṭau paṭalalekhayā
||47||udeti paramā dṛṣṭirjyotsneva vigatāmbudā .
yayābhyuditayā rāma tīryate bhavasāgaraḥ
||48||kartā nāsmi na cāhamasmi sa iti jñātvaivamantaḥ sphuṭaṃ . kartā cāsmi samagramasmi taditi jñātvāthavā niścayaṃ.. kopyevāsmi nakiṃcidevamiti vā nirṇīya sarvottame . tiṣṭha tvaṃ svapade sthitāḥpadavido yatrottamāḥ sādhavaḥ ..
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 sthitiprakaraṇe kartṛtvavicārayogopadeśakaraṇaṃ nāma ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ .. 56 ..