Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
muniruvāca .
sarveṣāmeva dharmāṇāṃ karmaṇāṃ śarmaṇāmapi .
paṇḍitaḥ puṇḍarīkāṇāṃ mārtaṇḍa iva maṇḍanam
||1||ātmajñānavido yānti yāṃ gatiṃ gatikovidāḥ .
paṇḍitāstatra śakraśrīrjarattṛṇalavāyate
||2||pātāle bhūtale svarge sukhamaiśvaryameva vā .
na tatpaśyāmi yannāma pāṇḍityādatiricyate
||3||paṇḍitasya yathābhūtā vastudṛṣṭiḥ prasīdati .
dṛgivendau nirambhode sakalāmalamaṇḍale
||4||idaṃ dṛśyamavidyātma brahma saṃpadyate kṣaṇāt .
budhasya bodhātsragdāma sarpatvamiva śāmyati
||5||yatsthitaṃ brahmaṇi brahma kṛtāstenaiva satyatā .
svabhāvaikātmikāḥ saṃjñā dehasargakṣayādikāḥ
||6||sargo vidyata evāyaṃ na yatra kila kiṃcana .
tasya dharmāṇi karmāṇi na caivākṣaramālikā
||7||pṛthvyādi saṃbhavati cettatsakāraṇamastu tat .
tadeva yatra nāstyeva tatra kiṃ tasya kāraṇam
||8||brahmaṇaḥ pratibhātaṃ yattadidaṃ jagaducyate .
tenaiva kuta etāni pṛthvyādīni kva kāraṇam
||9||svapnadraṣṭurdṛśyanṛṇāmasti kālpanikaṃ yathā .
na vāstavaṃ pūrvakāmaṃ jāgratsvapne tathā nṛṇām
||10||yathā prākkarma puṃstve ca svapne puṃsāṃ na vidyate .
iha jāgratsvapnanṛṇāṃ bhātānāmapi no tathā
||11||jīvaḥ sarveṣu sargeṣu svapnārthānnikhilānmithaḥ .
prākkarmasatvaṃ mithyātma yathāvāsanameṣu ca
||12||sargādāvatha dehānte bhānti svapnārthavanmithaḥ .
yathāsaṃvedanaṃ jīvāḥ santo'santaśca tena te
||13||yathāsaṃvedanaṃ sarve bhānti bhāvayatastataḥ .
te santyātmanyapi svapne jāgratīvārthadā mithaḥ
||14||saṃkalpasaṃvidagrasthavastuniṣṭhatayā'sphuṭam .
phalaṃ cāpnoti te svapne lokaniṣṭhatayā'sphuṭaḥ
||15||śuddhā saṃvitsvabhāvasthā yatsvayaṃ bhāti bhāsvarā .
tasyā bhānasya tasyāsya jāgratsvapnābhidhāḥkṛtāḥ
||16||sargādāvatha dehānte bhātaṃ yadvedanaṃ yathā .
tattathā''mokṣamevāste tadidaṃ sarga ucyate
||17||jāgratsvapnārthasārthasya saṃvidaśca na bhinnatā .
astyapratigharūpāyāḥ prakāśālokayoriva
||18||agnyauṣṇyayoriva tathā vātaspandanayoriva .
dravāmbhasorivā''vīci vā śaityānilayoriva
||19||sarvamapratighaṃ śāntaṃ jagajjātamasanmayam .
itthaṃ sanmayamevāsti nāstyarthena ca saṃyutam
||20||brahma prodbhūya mṛtvā ca dṛśyānubhavarūpi ca .
cinmātramajaraṃ śāntamekamevāmalaṃ sthitam
||21||kāryakāraṇatārthānāṃ yā yathā hṛdi kalpitā .
brahmaṇā puruṣeṇeva nagaryantastathaiva sā
||22||brahmaṇo hṛdi sargo'yaṃ hṛdi te svapnapūryathā .
kāryakāraṇatā tatra tathāste'bhihitā yathā
||23||saṃviddhanodare sarge kāryakāraṇatā sthitā .
tathā yathohitā tena tvayā vā kalpanāpuram
||24||citā saṃkalparūpiṇyā sarge saṃkalpapattane .
tvayaiva sthāpitā saṃsthā kāryakāraṇarūpiṇī
||25||ākāśa eva kacanaṃ yaccitte svātmarūpiṇī .
niyataṃ saṃniveśatvāttadantaḥ sarga ucyate
||26||yā saṃvidravyavasthāste hṛdi saṃkalpapattane .
saiṣā svabhāvasaṃsiddhiḥ kāryakāraṇatārthajā
||27||prathamaṃ yadyathā bhāti cittvamasti tatheha tat .
tasyaiva niyatiḥ kālo deśādītyabhidhā kṛtā
||28||yā nāmāśu yathā bhāti cetanākāśaśūnyatā .
tayā tathā vastutayā kāryakāraṇatāśritā
||29||ciccamatkāramātre'sminsargābhe bhāvarūpiṇi .
pūrvaṃ bhāvāḥ pravartante paścātsargābhidhā vidaḥ
||30||śūnyatāstrijagadrūpāstathā cidvyomani sthitāḥ .
ananyāḥ pavane saumye spandasattā yathā nijāḥ
||31||vyomni sauṣiryanaibiḍyaṃ yathā nīlamiti sthitam .
citi cetananaiviḍyaṃ tathā sarga upasthitam
||32||ābhāta eva bhāte'sminkṛcchrātsarge visargatā .
budhyate rajjubhujage rajjurūpaṃ yathā punaḥ
||33||mṛtaḥ sa svapnavatsarvaḥ saṃpaśyati pṛthagjagat .
taccānyadidamanyacca nityāpratighamambaram
||34||vyādha uvāca .
parataḥ sukhaduḥkhārthaṃ dehaḥ saṃpadyate katham .
kimasya hetuḥ ke vāsya hetavaḥ sahakāriṇaḥ
||35||kurvanti dharmādharmāścettena pratigharūpiṇā .
tadasyāpratighaṃ rūpaṃ kurvantītyasamañjasam
||36||muniruvāca .
dharmādharmau vāsanā ca karmātmā jīva ityapi .
paryāyaśabdabhāro'tra kalpyate na tu vāstavaḥ
||37||cittvātkalpitacittvena svayaṃ cinnabhasātmani .
kṛtāni nāmānyetāni kaścidastīti cetasā
||38||saṃvidātmā svayaṃ cittvāddehaṃ vetti khameva khe .
mṛtvā santaṃ santamiva saṃkalpasvapnayoriva
||39||svayaṃ svapna ivābhāti mṛtasya paralokadhīḥ .
tameva paśyati ciraṃ na tatrāpyasti satyatā
||40||mṛtaṃ nirmāti cedanyaḥ kathaṃ vāsya smṛtirbhavet .
kathaṃ vā syātsa evāsau cetanatvaṃ tameva kham
||41||mṛtau na jāyate tasmāccetasaiva sa kevalam .
ihāyamitthamityeva vetti khe vāsanātmakam
||42||svameva bhāvamabhyastamāste so'nubhavaṃściram .
sphuṭapratyayavāṃstvatra satyamityeva vettyalam
||43||khātmā khameva tatraiva svapnābhaṃ dṛśyamāharan .
punaḥ svamaraṇaṃ vetti punarjanma punarjagat
||44||alīkajālamevaṃ khe paśyanpratyekamāsthitaḥ .
paśyatyācārayatyatti kiṃcitkaścinna kasyacit
||45||ityevaṃ jagatāṃ santi koṭīnāṃ koṭikoṭayaḥ .
parijñātāstu tā brahma kevalaṃ dṛśyamanyathā
||46||tābhirna kasyacitkiṃcidāvṛtaṃ na ca santi tāḥ .
tāsāṃ ca vetti pratyekamidameva jagattviti
||47||bhūtāni tāsāṃ pratyekaṃ tathaivānyonyamāsthite .
satyānyevāsatyadṛṣṭyā satyadṛṣṭyā tvajaṃ padam
||48||sadyadviditavedyasya tadajñasyāsadakṣayam .
asadyatsaṃprabuddhasya tatsadajñasya susphuṭam
||49||citeryadyadyathā bhānaṃ tattatsatyaṃ yathā yataḥ .
sadrūpāṇi samagrāṇi bhūtānīmānyato mithaḥ
||50||nityamanyonyasatyāni tāni tānyeva vāpyataḥ .
kila saṃvidvinirṇeyaṃ rūpamapratighaṃ yataḥ ..
saṃvinmātravinirṇeyaṃ kānyatā nānyatā kathā .
yathāsaṃvedanaṃ bhāte vastvaughe kva dvitaikate .. '
||52||tadevedamidaṃ jñaptestadevedaṃ bhavatyalam .
tadevaitattadeveti bhavejjñapterasatyataḥ
||53||taccedarthastato jñapternāyaṃ tasyāḥ pṛthak sthitaḥ .
sthite jñaptyātmani tvarthe tvajñaptyāyaṃ tato vrajet
||54||jñānaṃ yadeva tajjñeyaṃ jñeyasyāsaṃbhavātpṛthak .
yathā jñānamato jñeyaṃ tanotyātmānamātmanā
||55||paśyanto'pi milanto'pi pṛthaksargā na kiṃcana .
sata evāsato jñasya mūrkhajñātāṃstu vedmi no
||56||ekaṃ prabodhataḥ sarve cinmātraṃ tāvadātmakham .
tadevānekasaṃvittyā sahasraṃ cijjaḍātmanām
||57||ekaṃ tathā ca cinmātraṃ svapne lakṣātma tiṣṭhati .
punarlakṣātma tatsvapnādekamāste suṣuptake
||58||cidvyomni svapnasaṃvittiryā saiva jagaducyate .
suṣuptaṃ pralayaḥ proktastasmānnyāyo'yameva san
||51||ekaiva saṃvinnānātvaṃ nṛlakṣatvaṃ ca gacchati .
śūnyatvaṃ ca tathārthatvaṃ svapnasaṃkalpayoriva
||60||idamapratighaṃ sarvaṃ kila vedanamātrakam .
śuddhaṃ tadvadyathā yatra bhāti tatra tathā bhavet
||61||ekaiva saṃvitsargādau bhavatyagnyambukhādikam .
pṛthvyādi tāvatsargārthaṃ svapnasaṃkalpayoriva
||62||saṃvidākāśarūpaiva bhāti pṛthvyādināmikā .
yattadeva khamevedaṃ jagadityeva bhāsate
||63||saṃvitsapratighaṃ bhāti bhāti cāpratighaṃ tathā .
na vastutastu pratighā saṃvitsānte nivartate
||64||yāsi pūrvāṃ paścimāṃ ca diśaṃ vetsi ciraṃ vidan .
pratighaṃ nāma te nāsti na ca sapratighā kvacit
||65||dṛṣṭaṃ saṃkalpitaṃ cārthaṃ sahābhyasyati yaściram .
so'vaśyaṃ tadāpnoti na cecchānto nivartate
||66||yāsi pūrvāṃ paścimāṃ ca diśaṃ veti ciraṃ vidan .
ya āste yātyasau tattāmanyastyaktvā tu netarām
||67||dṛṣṭaḥ saṃkalpitaścārthaḥ syāmityacalasaṃvidaḥ .
dvayaṃ bhavedvayaṃ naśyatyanyasyācalasaṃvidaḥ
||68||dakṣiṇāduttarāṃ vāśāṃ yāmītyacalasaṃvidaḥ .
dvayaṃ bhaveddvayaṃ naśyatyanyasyācalasaṃvidaḥ
||69||khe puraṃ syāṃ bhuvi mṛgaḥ syāmityacalasaṃvidaḥ .
dvayaṃ bhavedvayaṃ naśyatyanyadanyattu tajjagat
||70||ekaṃ prabodhataḥ sarvaṃ cinmātraṃ tāvadātmakham .
tadevānekasaṃvittyā sahasraṃ cijjaḍātmanām
||71||śarīramastvapratighamatha sapratighaṃ ca vā .
svapnātmako'yaṃ saṃsāro jīvasyeha paratra ca
||72||etanmlecchādideśeṣu mṛtānāṃ darśanātpunaḥ .
smṛtipūrvaṃ ca kathanātpratyakṣamanubhūyate
||73||ye mṛtā bhasmasājjātā mlecchadeśeṣu te punaḥ .
āgatya kathayitvārthaṃ gacchantyapratighātmakāḥ
||74||eṣa cejjīvato dharmastaddeśāntarage jane .
mṛta ityeva buddhe'rthe kasmānnaiva pravartate
||75||jīvadharmaḥ so'pi saṃścenmṛtadharmo'pi kiṃ na san .
yādṛganubhavastvasminsame nyāyadvaye sthite
||76||svapnavajjagadābhānamityevaṃ satyakhaṇḍitam .
āryānubhavaśāstrāṇāmanenāstyekavākyatā
||77||dṛṣṭijālaṃ janaughānāṃ paśyatāmindumandire .
yādṛgapratighaṃ tādṛgjagatsadasadātmakam
||78||sanmātramātrānuvidhamacchānubhavamātrakam .
cinmātraṃ bhānamātrātma sarvārthātmārthavarjitam
||79||sarvamapratighaṃ śāntaṃ jagadekaṃ cidambare .
aniṅganamanābhāsamātmanyevātmanāsyatām
||80||acalā saṃvidevāste sthiraṃ kṛtvā yathā yathā .
tathā tathā bhavatyāśu kimasatkiṃ ca vāpi sat
||81||śarīrāṇyatha karmāṇi duḥkhāni ca sukhāni ca .
yathā sthitānyupāyāntu yāntu vā kasya kiṃ grahaḥ
||82||itthamastu sadathānyathāstu vā
maiva bhūdbhavatu ko'tra saṃbhramaḥ .
muñca phalguni phale phalāvahaṃ
buddhavānasi kṛtaṃ paribhramaiḥ
||83||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0de0mo0ni0u0a0vi0 nirvāṇabodhopadeśo nāma tricatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ ..143..