मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 143

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 143

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

muniruvāca .

sarveṣāmeva dharmāṇāṃ karmaṇāṃ śarmaṇāmapi .

paṇḍitaḥ puṇḍarīkāṇāṃ mārtaṇḍa iva maṇḍanam

||1||

ātmajñānavido yānti yāṃ gatiṃ gatikovidāḥ .

paṇḍitāstatra śakraśrīrjarattṛṇalavāyate

||2||

pātāle bhūtale svarge sukhamaiśvaryameva vā .

na tatpaśyāmi yannāma pāṇḍityādatiricyate

||3||

paṇḍitasya yathābhūtā vastudṛṣṭiḥ prasīdati .

dṛgivendau nirambhode sakalāmalamaṇḍale

||4||

idaṃ dṛśyamavidyātma brahma saṃpadyate kṣaṇāt .

budhasya bodhātsragdāma sarpatvamiva śāmyati

||5||

yatsthitaṃ brahmaṇi brahma kṛtāstenaiva satyatā .

svabhāvaikātmikāḥ saṃjñā dehasargakṣayādikāḥ

||6||

sargo vidyata evāyaṃ na yatra kila kiṃcana .

tasya dharmāṇi karmāṇi na caivākṣaramālikā

||7||

pṛthvyādi saṃbhavati cettatsakāraṇamastu tat .

tadeva yatra nāstyeva tatra kiṃ tasya kāraṇam

||8||

brahmaṇaḥ pratibhātaṃ yattadidaṃ jagaducyate .

tenaiva kuta etāni pṛthvyādīni kva kāraṇam

||9||

svapnadraṣṭurdṛśyanṛṇāmasti kālpanikaṃ yathā .

na vāstavaṃ pūrvakāmaṃ jāgratsvapne tathā nṛṇām

||10||

yathā prākkarma puṃstve ca svapne puṃsāṃ na vidyate .

iha jāgratsvapnanṛṇāṃ bhātānāmapi no tathā

||11||

jīvaḥ sarveṣu sargeṣu svapnārthānnikhilānmithaḥ .

prākkarmasatvaṃ mithyātma yathāvāsanameṣu ca

||12||

sargādāvatha dehānte bhānti svapnārthavanmithaḥ .

yathāsaṃvedanaṃ jīvāḥ santo'santaśca tena te

||13||

yathāsaṃvedanaṃ sarve bhānti bhāvayatastataḥ .

te santyātmanyapi svapne jāgratīvārthadā mithaḥ

||14||

saṃkalpasaṃvidagrasthavastuniṣṭhatayā'sphuṭam .

phalaṃ cāpnoti te svapne lokaniṣṭhatayā'sphuṭaḥ

||15||

śuddhā saṃvitsvabhāvasthā yatsvayaṃ bhāti bhāsvarā .

tasyā bhānasya tasyāsya jāgratsvapnābhidhāḥkṛtāḥ

||16||

sargādāvatha dehānte bhātaṃ yadvedanaṃ yathā .

tattathā''mokṣamevāste tadidaṃ sarga ucyate

||17||

jāgratsvapnārthasārthasya saṃvidaśca na bhinnatā .

astyapratigharūpāyāḥ prakāśālokayoriva

||18||

agnyauṣṇyayoriva tathā vātaspandanayoriva .

dravāmbhasorivā''vīci vā śaityānilayoriva

||19||

sarvamapratighaṃ śāntaṃ jagajjātamasanmayam .

itthaṃ sanmayamevāsti nāstyarthena ca saṃyutam

||20||

brahma prodbhūya mṛtvā ca dṛśyānubhavarūpi ca .

cinmātramajaraṃ śāntamekamevāmalaṃ sthitam

||21||

kāryakāraṇatārthānāṃ yā yathā hṛdi kalpitā .

brahmaṇā puruṣeṇeva nagaryantastathaiva sā

||22||

brahmaṇo hṛdi sargo'yaṃ hṛdi te svapnapūryathā .

kāryakāraṇatā tatra tathāste'bhihitā yathā

||23||

saṃviddhanodare sarge kāryakāraṇatā sthitā .

tathā yathohitā tena tvayā vā kalpanāpuram

||24||

citā saṃkalparūpiṇyā sarge saṃkalpapattane .

tvayaiva sthāpitā saṃsthā kāryakāraṇarūpiṇī

||25||

ākāśa eva kacanaṃ yaccitte svātmarūpiṇī .

niyataṃ saṃniveśatvāttadantaḥ sarga ucyate

||26||

yā saṃvidravyavasthāste hṛdi saṃkalpapattane .

saiṣā svabhāvasaṃsiddhiḥ kāryakāraṇatārthajā

||27||

prathamaṃ yadyathā bhāti cittvamasti tatheha tat .

tasyaiva niyatiḥ kālo deśādītyabhidhā kṛtā

||28||

yā nāmāśu yathā bhāti cetanākāśaśūnyatā .

tayā tathā vastutayā kāryakāraṇatāśritā

||29||

ciccamatkāramātre'sminsargābhe bhāvarūpiṇi .

pūrvaṃ bhāvāḥ pravartante paścātsargābhidhā vidaḥ

||30||

śūnyatāstrijagadrūpāstathā cidvyomani sthitāḥ .

ananyāḥ pavane saumye spandasattā yathā nijāḥ

||31||

vyomni sauṣiryanaibiḍyaṃ yathā nīlamiti sthitam .

citi cetananaiviḍyaṃ tathā sarga upasthitam

||32||

ābhāta eva bhāte'sminkṛcchrātsarge visargatā .

budhyate rajjubhujage rajjurūpaṃ yathā punaḥ

||33||

mṛtaḥ sa svapnavatsarvaḥ saṃpaśyati pṛthagjagat .

taccānyadidamanyacca nityāpratighamambaram

||34||

vyādha uvāca .

parataḥ sukhaduḥkhārthaṃ dehaḥ saṃpadyate katham .

kimasya hetuḥ ke vāsya hetavaḥ sahakāriṇaḥ

||35||

kurvanti dharmādharmāścettena pratigharūpiṇā .

tadasyāpratighaṃ rūpaṃ kurvantītyasamañjasam

||36||

muniruvāca .

dharmādharmau vāsanā ca karmātmā jīva ityapi .

paryāyaśabdabhāro'tra kalpyate na tu vāstavaḥ

||37||

cittvātkalpitacittvena svayaṃ cinnabhasātmani .

kṛtāni nāmānyetāni kaścidastīti cetasā

||38||

saṃvidātmā svayaṃ cittvāddehaṃ vetti khameva khe .

mṛtvā santaṃ santamiva saṃkalpasvapnayoriva

||39||

svayaṃ svapna ivābhāti mṛtasya paralokadhīḥ .

tameva paśyati ciraṃ na tatrāpyasti satyatā

||40||

mṛtaṃ nirmāti cedanyaḥ kathaṃ vāsya smṛtirbhavet .

kathaṃ vā syātsa evāsau cetanatvaṃ tameva kham

||41||

mṛtau na jāyate tasmāccetasaiva sa kevalam .

ihāyamitthamityeva vetti khe vāsanātmakam

||42||

svameva bhāvamabhyastamāste so'nubhavaṃściram .

sphuṭapratyayavāṃstvatra satyamityeva vettyalam

||43||

khātmā khameva tatraiva svapnābhaṃ dṛśyamāharan .

punaḥ svamaraṇaṃ vetti punarjanma punarjagat

||44||

alīkajālamevaṃ khe paśyanpratyekamāsthitaḥ .

paśyatyācārayatyatti kiṃcitkaścinna kasyacit

||45||

ityevaṃ jagatāṃ santi koṭīnāṃ koṭikoṭayaḥ .

parijñātāstu tā brahma kevalaṃ dṛśyamanyathā

||46||

tābhirna kasyacitkiṃcidāvṛtaṃ na ca santi tāḥ .

tāsāṃ ca vetti pratyekamidameva jagattviti

||47||

bhūtāni tāsāṃ pratyekaṃ tathaivānyonyamāsthite .

satyānyevāsatyadṛṣṭyā satyadṛṣṭyā tvajaṃ padam

||48||

sadyadviditavedyasya tadajñasyāsadakṣayam .

asadyatsaṃprabuddhasya tatsadajñasya susphuṭam

||49||

citeryadyadyathā bhānaṃ tattatsatyaṃ yathā yataḥ .

sadrūpāṇi samagrāṇi bhūtānīmānyato mithaḥ

||50||

nityamanyonyasatyāni tāni tānyeva vāpyataḥ .

kila saṃvidvinirṇeyaṃ rūpamapratighaṃ yataḥ ..

saṃvinmātravinirṇeyaṃ kānyatā nānyatā kathā .

yathāsaṃvedanaṃ bhāte vastvaughe kva dvitaikate .. '

||52||

tadevedamidaṃ jñaptestadevedaṃ bhavatyalam .

tadevaitattadeveti bhavejjñapterasatyataḥ

||53||

taccedarthastato jñapternāyaṃ tasyāḥ pṛthak sthitaḥ .

sthite jñaptyātmani tvarthe tvajñaptyāyaṃ tato vrajet

||54||

jñānaṃ yadeva tajjñeyaṃ jñeyasyāsaṃbhavātpṛthak .

yathā jñānamato jñeyaṃ tanotyātmānamātmanā

||55||

paśyanto'pi milanto'pi pṛthaksargā na kiṃcana .

sata evāsato jñasya mūrkhajñātāṃstu vedmi no

||56||

ekaṃ prabodhataḥ sarve cinmātraṃ tāvadātmakham .

tadevānekasaṃvittyā sahasraṃ cijjaḍātmanām

||57||

ekaṃ tathā ca cinmātraṃ svapne lakṣātma tiṣṭhati .

punarlakṣātma tatsvapnādekamāste suṣuptake

||58||

cidvyomni svapnasaṃvittiryā saiva jagaducyate .

suṣuptaṃ pralayaḥ proktastasmānnyāyo'yameva san

||51||

ekaiva saṃvinnānātvaṃ nṛlakṣatvaṃ ca gacchati .

śūnyatvaṃ ca tathārthatvaṃ svapnasaṃkalpayoriva

||60||

idamapratighaṃ sarvaṃ kila vedanamātrakam .

śuddhaṃ tadvadyathā yatra bhāti tatra tathā bhavet

||61||

ekaiva saṃvitsargādau bhavatyagnyambukhādikam .

pṛthvyādi tāvatsargārthaṃ svapnasaṃkalpayoriva

||62||

saṃvidākāśarūpaiva bhāti pṛthvyādināmikā .

yattadeva khamevedaṃ jagadityeva bhāsate

||63||

saṃvitsapratighaṃ bhāti bhāti cāpratighaṃ tathā .

na vastutastu pratighā saṃvitsānte nivartate

||64||

yāsi pūrvāṃ paścimāṃ ca diśaṃ vetsi ciraṃ vidan .

pratighaṃ nāma te nāsti na ca sapratighā kvacit

||65||

dṛṣṭaṃ saṃkalpitaṃ cārthaṃ sahābhyasyati yaściram .

so'vaśyaṃ tadāpnoti na cecchānto nivartate

||66||

yāsi pūrvāṃ paścimāṃ ca diśaṃ veti ciraṃ vidan .

ya āste yātyasau tattāmanyastyaktvā tu netarām

||67||

dṛṣṭaḥ saṃkalpitaścārthaḥ syāmityacalasaṃvidaḥ .

dvayaṃ bhavedvayaṃ naśyatyanyasyācalasaṃvidaḥ

||68||

dakṣiṇāduttarāṃ vāśāṃ yāmītyacalasaṃvidaḥ .

dvayaṃ bhaveddvayaṃ naśyatyanyasyācalasaṃvidaḥ

||69||

khe puraṃ syāṃ bhuvi mṛgaḥ syāmityacalasaṃvidaḥ .

dvayaṃ bhavedvayaṃ naśyatyanyadanyattu tajjagat

||70||

ekaṃ prabodhataḥ sarvaṃ cinmātraṃ tāvadātmakham .

tadevānekasaṃvittyā sahasraṃ cijjaḍātmanām

||71||

śarīramastvapratighamatha sapratighaṃ ca vā .

svapnātmako'yaṃ saṃsāro jīvasyeha paratra ca

||72||

etanmlecchādideśeṣu mṛtānāṃ darśanātpunaḥ .

smṛtipūrvaṃ ca kathanātpratyakṣamanubhūyate

||73||

ye mṛtā bhasmasājjātā mlecchadeśeṣu te punaḥ .

āgatya kathayitvārthaṃ gacchantyapratighātmakāḥ

||74||

eṣa cejjīvato dharmastaddeśāntarage jane .

mṛta ityeva buddhe'rthe kasmānnaiva pravartate

||75||

jīvadharmaḥ so'pi saṃścenmṛtadharmo'pi kiṃ na san .

yādṛganubhavastvasminsame nyāyadvaye sthite

||76||

svapnavajjagadābhānamityevaṃ satyakhaṇḍitam .

āryānubhavaśāstrāṇāmanenāstyekavākyatā

||77||

dṛṣṭijālaṃ janaughānāṃ paśyatāmindumandire .

yādṛgapratighaṃ tādṛgjagatsadasadātmakam

||78||

sanmātramātrānuvidhamacchānubhavamātrakam .

cinmātraṃ bhānamātrātma sarvārthātmārthavarjitam

||79||

sarvamapratighaṃ śāntaṃ jagadekaṃ cidambare .

aniṅganamanābhāsamātmanyevātmanāsyatām

||80||

acalā saṃvidevāste sthiraṃ kṛtvā yathā yathā .

tathā tathā bhavatyāśu kimasatkiṃ ca vāpi sat

||81||

śarīrāṇyatha karmāṇi duḥkhāni ca sukhāni ca .

yathā sthitānyupāyāntu yāntu vā kasya kiṃ grahaḥ

||82||

itthamastu sadathānyathāstu vā

maiva bhūdbhavatu ko'tra saṃbhramaḥ .

muñca phalguni phale phalāvahaṃ

buddhavānasi kṛtaṃ paribhramaiḥ

||83||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0de0mo0ni0u0a0vi0 nirvāṇabodhopadeśo nāma tricatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ ..143..