Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
tataḥ katipayeṣveva divaseṣu gateṣu sā .
idaṃ provāca bhartāraṃ kumbharūpadharā satī
||1||rājanrājīvapatrākṣa mamedaṃ vacanaṃ śrṛṇu .
niśāyāṃ pratyahaṃ tāvatsthita evāhamaṅganā
||2||tadicchāmyaṅganādharmaṃ nipuṇīkartumīdṛśam .
bhartre kasmaicidātmānaṃ vivāhena dadāmyaham
||3||tadbhavāneva me bhartā rocate bhuvanatraye .
gṛhāṇa māṃ vivāhena bhāryātve niśi sarvadā
||4||ayatnopanataṃ sādho priyeṇa suhṛdā saha .
strīsukhaṃ bhoktumicchāmi mā me vighnakaro bhava
||5||kramapravṛttamāsṛṣṭeḥ sukhaṃ sādhyaṃ manoramam .
prakṛtaṃ kurvataḥ kāryaṃ doṣaḥ ka iva jāyate
||6||icchānicche phale tyaktvā samantātsarvavastuṣu .
vayaṃ na secchā nānicchāḥ kurmastenedamīpsitam
||7||śikhidhvaja uvāca .
kṛtenānena kāryeṇa na śubhaṃ nāśubhaṃ sakhe .
paśyāmi tanmahābuddhe yathecchasi tathā kuru
||8||samatāṃ saṃprayātena cetasedaṃ jagattrayam .
svarūpameva paśyāmi yathecchasi tadācara
||9||kumbha uvāca .
yadyevaṃ tanmahīpāla lagnamadyaiva śobhanam .
rākeyaṃ śrāvaṇasyāsya hyaḥ sarvaṃ gaṇitaṃ mayā
||10||rātrāvadyodite candre paripūrṇakalāmale .
janyatro nau mahābāho dvayoreva bhaviṣyati
||11||mahendrādriśiraḥśrṛṅgasānāvadya manorame .
ratnadīpaprakāśāḍhye maṇikandaramandire
||12||puṣpabhārānatottuṅgavṛkṣarājivirājite .
vanapuṣpalatālāsyanārīnṛtyamanohare
||13||niśi vyomagatāstārā bhartrā pūrṇendunā saha .
āvayoḥ paripaśyantu karṇāntāyatalocana
||14||uttiṣṭhātmavivāhārthaṃ kurvaḥ kānanakoṭarāt .
rājeścandanapuṣpādisaṃbhāraṃ ratnasaṃyutam
||15||ityuktvā kumbha utthāya saha tena mahībhṛtā .
kusumāvacayaṃ cakre tathā ratnādisaṃcayam
||16||tato muhūrtamātreṇa ratnasānau same śubhe .
samālambhanapuṣpāṇāṃ tābhyāṃ vai rāśayaḥ kṛtāḥ
||17||hārāmbaramaṇīndrādirāśayastvapare'jire .
saubhāgyasyeva kāmena kośāḥ kālena saṃbhṛtāḥ
||18||tathā janyatrasaṃbhāraṃ kṛtvā kāñcanakandare .
yayatustau mahāmitre snātuṃ mandākinīṃ nadīm
||19||tatrainaṃ snāpayāmāsa mahārājaṃ mahādarāt .
gajakumbhopamaskandhaṃ kumbho maṅgalapūrvakam
||20||bhaviṣyaddayitārūpāṃ bhaviṣyaddayito'ṅganām .
cūḍālāṃ snāpayāmāsa kumbharūpadharāṃ priyām
||21||pūjayāmāsatuḥ snātau tatra devapitṛnmunīn .
yathā kriyāphale'nicchau kriyātyāge tathaiva tau
||22||nityajñānarasātṛptau vyavasthāyāṃ jagatsthiteḥ .
cakrāte bhojanaṃ bhavyaṃ tāvanyonyasamīhitam
||23||kalpavṛkṣadukūlāni paridhāya sitāni tau .
phalāni bhuktvā janyatrasthānamāyayatuḥ kramāt
||24||etāvatātha kālena tayorjanyatrasotkayoḥ .
priyaṃ kartumivāstādriṃ drāgityevāviśadraviḥ
||25||atha saṃdhyākrame vṛtte kṛte japyāghamarṣaṇe .
vivāhadarśanāyaiva tārājāle khamāgate
||26||mithunaikasakhīyāmā kumudotkarahāsinī .
prāleyajālaprakaraṃ vikirantī samāyayau
||27||ratnadīpānbahūnsānau kumbhaḥ samyagayojayat .
jyotīṃṣīndvarkayuktāni padmodbhava ivāmbare
||28||bhūṣayāmāsa rājānaṃ strītvaṃ gacchanniśāgame .
candanāgurukarpūrapūrairmṛgajakuṅkumaiḥ
||29||hārakeyūrakaṭakaistathā kalpalatāṃśukaiḥ .
sraguddāmāvataṃsaiśca mālyaiśca vividhocitaiḥ
||30||tathā kalpalatāgucchairmandāraiḥ pārijātakaiḥ .
saṃtānairbahuratnaiśca maulinā cendurūpiṇā
||31||etāvatātha kālena vadhūtvaṃ kumbha āyayau .
ghanastanabharākrānto babhūvāśu vilāsavān
||32||idaṃ saṃcintayāmāsa saṃpanno'yamahaṃ vadhūḥ .
kāmāyātmā mayā deyaḥ kāryaṃ kālocitaṃ kila
||33||iyamasmi vadhūḥ kāntā bhartā tvaṃ me puraḥsthitaḥ .
gṛhāṇa kāma māmehi kālo'yaṃ tava hṛcchayaḥ
||34||iti saṃcintya bhartāramagrasthagahanasthitam .
udayantamivādityaṃ ratiḥ kāmamivābhyagāt
||35||ahaṃ madanikā nāma bhāryāsmi tava mānada .
pādayoste praṇāmo'yaṃ sasnehaṃ kriyate mayā
||36||ityuktvā sānavadyāṅgī lajjāvanamitānanā .
lolālakena śirasā praṇanāma lasatpatim
||37||uvācedaṃ ca he nātha tvaṃ māṃ bhūṣaya bhūṣaṇaiḥ .
krameṇāgniṃ ca saṃjvālya matpāṇigrahaṇaṃ kuru
||38||rājase'titarāṃ rājanmāṃ karoṣi smarāturām .
ratervivāhe madanamabhibhūyādhitiṣṭhasi
||39||indorivāṃśujālāni rājanmālyāni tāni te .
merugaṅgāpravāhābhāṃ dhatte hārastavorasi
||40||mandārakusumaprotaiḥ kuntalairnṛpa rājase .
kanakābjamivollolairbhṛṅgaiḥ khacitakesaraiḥ
||41||ratnāṃśujālaiḥ kusumaiḥ śriyā sthairyeṇa tejasā .
ratnasthānaṃ vibho merumabhibhūyāvatiṣṭhase
||42||evamādi vadantau tau bhaviṣyannavadampatī .
pracchannapūrvadāmpatyau mithastuṣṭau babhūvatuḥ
||43||mahārājñīṃ madanikāṃ mahārājaḥ śikhidhvajaḥ .
kāñcanopalaparyaṅke niviṣṭo bhūṣayatsvayam
||44||avataṃsaistathā mālyairmaṇiratnavibhūṣaṇaiḥ .
vastrairvilepanaiḥ puṣpai rucirasthānakārpitaiḥ
||45||sā babhau bhūṣitā tanvī madanī madadāyinī .
girijeva vivāhotkā kāmakānteva kāminī
||46||mahārājo mahārājñīṃ bhūṣayitvedamāha tām .
rājase mṛgaśāvākṣi lakṣmīriva navoditā
||47||śakreṇa saha yacchacyā yallakṣmyā hariṇā saha .
yadgauryāḥ śaṃbhunā sārdhaṃ tatte bhavatu maṅgalam
||48||padmakośāṅkurahṛdā lolanīlotpalekṣaṇā .
āmodaśubhajhāṃkārā svāsthitā padminīva sā
||49||suraktapallavakarā stanastabakadhāriṇī .
tvamanekaphalā manye kāmakalpatarorlatā
||50||himaśītāvadātāṅgī jyotsnāprasarahāsinī .
pūrṇenduśrīrivodyuktā hṛṣṭaivāhlādayasyalam
||51||taduttiṣṭha varārohe vedīṃ vaivāhikīṃ svayam .
śrīvasiṣṭha uvāca .
tatra puṣpalatājālaiḥ kāṇḍaṃ prati śilāṅkitaiḥ
||52||muktākusumajālānāṃ prakaraiḥ stabakopamaiḥ .
caturdikkaṃ caturbhiśca nālikeramahāphalaiḥ
||53||pūrṇakumbhaistathā gaṅgāvāripūrṇaiḥ prakalpitaiḥ .
jvālayāmāsatustasyā madhye candanadārubhiḥ
||54||jvalanaṃ jvālitajvālaṃ dakṣiṇasthaṃ pradakṣiṇam .
pūrvābhimukhamevāgneragre pallavaviṣṭare
||55||niyojya daṃpatī kāntau tayorviviśatuḥ svayam .
sa hutvā tilalājāni pāvakāya śikhidhvajaḥ
||56||utthāyotthāya kāntāṃ sa pāṇibhyāṃ svayamādade .
anyonyaṃ śobhamānau tau bhavāviva vane śivau
||57||cakraturdaṃpatī tasya pāvakasya pradakṣiṇam .
svadāyaṃ jñānasarvasvaṃ hṛdayaṃ prema cāpalam
||58||dadatustau mitho'nyonyasmitakāntamukhaśriyau .
pradakṣiṇatrayaṃ kṛtvā lājāṃstyaktvātha vahnaye
||59||bhāryāvarau samaṃ tuṣṭau karau tatyajatuḥ kramāt .
smayamānamukhau kāntau candrāviva navoditau
||60||pūrvoparacite puṣpatalpe viviśaturnave .
etasminnantare candraścaturbhāgaṃ nabhastalāt
||61||śanairākramayāmāsa śobhāṃ draṣṭumivānayoḥ .
tasmiṃśca lalanāchidraṃ draṣṭuṃ dṛṣṭirivābhitaḥ
||62||lolaḥ saṃcarayāmāsa karānindurlatāgṛhe .
taistairnavakathālāpairindāvabhyudite tvatha
||63||tāvāsāṃcakratuḥ kāntau daṃpatī sumuhūrtakam .
athotthāya jvaladratnadīpāṃ kāñcanakandarām
||64||svayaṃ pūrvoparacitāṃ guptāṃ viviśatuḥ priyau .
dadarśaturnavaṃ tatra talpaṃ kusumakalpitam
||65||parito vyāptamutkīrṇairhemapaṅkajarāśibhiḥ .
mandārādibhiranyaiśca puṣpairglānivivarjitaiḥ
||66||uccakaiḥ supramāṇena nirmitaiḥ kusumaiḥ samaiḥ .
dīrghendubimbapratimaistuṣārasthalaśītalaiḥ
||67||kṣīrodajaladhārābhaṃ jyotsnāsaṃpiṇḍasundaram .
pratibimbamanaṅgasya nataṃ bhittāviva sthitam
||68||sugandhamunnataṃ kāntaṃ cirādanyatayotthitam .
mithunaṃ puṣparāśau tannyaṣīdatparito'male .
tasminsamasamābhoge kṣīrode mandaro yathā
||69||taistairmithaḥ praṇayapeśalavāgvilāsai-
statkālakāryasubhagaiḥ praṇayopacāraiḥ .
satkāntayornavanavena tayoḥ sukhena
dīrghā muhūrta iva sā rajanī jagāma
||70||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 līlāvivāho nāma ṣaḍuttaraśatatamaḥ sargaḥ .. 106..