मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 3

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 3

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

avedanaṃ vedanasya munīndra kriyate katham .

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ

||1||

śrīvasiṣṭha uvāca .

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .

yadā tadaiva sukaraṃ vedanāvedanaṃ svayam

||2||

etau vedanaśabdārthau rajjusarpabhramopamau .

asatyāvuditau viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samau

||3||

abodhastvanayoḥ śreyānbodho duḥkhāya caitayoḥ .

tasmātsadeva buddhyasva mā'sadbuddhyasva rāghava

||4||

jantorvedanaśabdārthabodho duḥkhakaraḥ paraḥ .

niṣkṛtya jñaptiśabdārthabodhaṃ tiṣṭha yathāsthitam

||5||

sarvāvabodhāvasare jñaptiśabdārthayoriha .

nirvāṇodaya ityeva paramomiti śāmyatām

||6||

śubhāśubhātmakarma svaṃ nāśanīyaṃ vivekinā .

tannāstītyavabodhena tattvajñānena sidhyati

||7||

karmamūlanikāṣeṇa saṃsāraḥ pariśāmyati .

suvicāritamanviṣṭaṃ yāvatkarma na vidyate

||8||

cidrūpo bilvamajjāntaścittasaṃjñāṃ yadātmani .

karoti tadyathā bilvānna svalpamapi bhidyate

||9||

na yathā saṃniveśāntaḥ saṃniveśastataḥ pṛthak .

tathā nabhorthādi pṛthaṅ na parasmānmanāgapi

||10||

yadevāmbhastadevāntardravatvamapṛthagyathā .

cittvameva tathā cittaṃ tadrūpatvāttadarthayoḥ

||11||

yathā dravatvaṃ payasi yathā''lokaśca tejasi .

tathā brahmaṇyatadbhāvaṃ cittvaṃ cittaṃ ca vidyate

||12||

cetanaṃ karma tatsvāntarnnirmūlaṃ bhramayakṣavat .

udetyahetukaṃ taccennoditaṃ tanna vidyate

||13||

cetanaṃ karma taccetadbhāti spanda ivānilaḥ .

ahetukaṃ yadātmaitadbahirantaśca sārthadhīḥ

||14||

vistāraḥ karmaṇāṃ dehaḥ so'haṃtātmā sasaṃsṛtiḥ .

acetanānahantvena śāmyatyaspandavātavat

||15||

acetanādanantātmā bhūtvā jño'pyupalopamaḥ .

saṃsāramūlakaṣaṇaṃ kuru kroḍamukhāgravat

||16||

karmabījakalākośatyāga evaṃ kṛto bhavet .

nānyathā rāghavāntaste śāntamastu sadā sthitam

||17||

karmabījakalātyāge tvetasmāditarātmani .

avidyamāne jīvasya tajjñairviditavastubhiḥ

||18||

śāntairna gṛhyate kiṃcinna ca saṃtyajyate'pi ca .

tyāgādānena jānanti tatastaiḥ śāntamānasam

||19||

ākāśaśūnyahṛdayairjñairyathāsthitamāsyate .

kriyate ca yathāprāptaṃ nāpyetaiḥ kriyatepi ca

||20||

pravāhapatitaṃ sarvaṃ spandate śāntamānasam .

teṣāṃ karmendriyāṇyevamardhasaṃsuptabālavat

||21||

rase nirvāsane labdhe rasā apyatinīrasāḥ .

nāntastiṣṭhanti na bahirajñānanipuṇā iva

||22||

karmaṇo vedanaṃ tyāgaḥ sa ca siddhaḥ prabodhataḥ .

avastu netareṇārthaḥ kiṃ kṛtenākṛtena vā

||23||

avedanamasaṃvedyaṃ yadavāsanamāsitam .

śāntaṃ samamanullekhaṃ sa karmatyāga ucyate

||24||

apunaḥsmaraṇaṃ samyak ciravismṛtakarma tat .

sthitaṃ stambhodarasamaṃ sa karmatyāga ucyate

||25||

atyāgaṃ tyāgamiti ye kurvate vyarthabodhinaḥ .

sā bhuṅkte tānpaśūnajñānkarmatyāgapiśācikā

||26||

samūlakarmasaṃtyāgenaiva ye śāntimāsthitāḥ .

naiva teṣāṃ kṛtenārtho nākṛteneha kaścana

||27||

samūlamalamuddhṛtya karmabījakalāmiti .

nityamekasamādhānāstajjñāstiṣṭhantyataḥ sukham

||28||

pravāhapatite kārye īṣatspandā atanmayāḥ .

ghūrṇamānā iva kṣībā yantrasaṃcāritā iva

||29||

mokṣalakṣmyā vilāsinyā vyasanopahatā iva .

ardhasuptaprabuddhābhāḥ kāmapyavanimāgatāḥ

||30||

yatsamūlaṃ parityaktaṃ tattyaktamiti kathyate .

amūlakāṣastyāgo yaḥ sa śākhālavanopamaḥ

||31||

akṛṣṭamūlaśākhāgralavanaḥ karmapādapaḥ .

punaḥ śākhāsahasreṇa duḥkhāya parivardhate

||32||

avedanātmanā tena karmatyāgo'ṅga sidhyati .

krameṇa netareṇāta etadevāharanbhava

||33||

ye tvevaṃ karmasaṃtyāgamakṛtvānyatprakurvate .

atyāgaṃ tyāgarūpātma gaganaṃ mārayanti te

||34||

bodhātmakatayā karmatyāgaḥ saṃpadyate svayam .

dagdhabījā niricchoccairakriyaiva bhavetkriyā

||35||

buddhīndriyehitaṃ karma saphalaṃ rasabhāvanāt .

veṣṭitavyaṃ kudāmneva spando'nyo niṣphalo'ṅgajaḥ

||36||

karmatyāge sthite bodhājjīvanmukto vivāsanaḥ .

gṛhe tiṣṭhatvaraṇye vā śāmyatvabhyetu vodayam

||37||

gehamevopaśāntasya vijanaṃ dūrakānanam .

aśāntasyāpyaraṇyāni vijanā sajanā purī

||38||

pariśāntamaterjñasya svapne'pyaprāptamānavā .

nirmalā vitatā hṛdyā hṛdyeva vanabhūmikā

||39||

jñasya nirvāṇadṛśyasya nispandārthā nabhomayī .

śāntāśeṣaviśeṣārthā jagadeva mahāṭavī

||40||

anantasaṃkalpavato hṛdayasthajagatsthiteḥ .

hṛdyevāvartate bhūmirajñasyākhilasāgarā

||41||

janasyājñasya dīnasya vividhadvandvasaṃkaṭā .

sārambhā vividhākārā hṛdyeva grāmamaṇḍalī

||42||

vividhakāryavikāradaśāmayī

sapurapattanamaṇḍalaparvatā .

mukurakośa iva pratibimbitā

hṛdi bhavatyamalā maline mahī

||43||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe dṛśyopaśamayogopadeśo nāma tṛtīyaḥ sargaḥ .. 3 .. tṛtīyaḥ sargaḥ 3 śrīrāma uvāca . avedanaṃ vedanasya munīndra kriyate katham . nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .. 1 śrīvasiṣṭha uvāca . nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ . yadā tadaiva sukaraṃ vedanāvedanaṃ svayam .. 2 etau vedanaśabdārthau rajjusarpabhramopamau . asatyāvuditau viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samau .. 3 abodhastvanayoḥ śreyānbodho duḥkhāya caitayoḥ . tasmātsadeva buddhyasva mā'sadbuddhyasva rāghava .. 4 jantorvedanaśabdārthabodho duḥkhakaraḥ paraḥ . niṣkṛtya jñaptiśabdārthabodhaṃ tiṣṭha yathāsthitam .. 5 sarvāvabodhāvasare jñaptiśabdārthayoriha . nirvāṇodaya ityeva paramomiti śāmyatām .. 6 śubhāśubhātmakarma svaṃ nāśanīyaṃ vivekinā . tannāstītyavabodhena tattvajñānena sidhyati .. 7 karmamūlanikāṣeṇa saṃsāraḥ pariśāmyati . suvicāritamanviṣṭaṃ yāvatkarma na vidyate .. 8 cidrūpo bilvamajjāntaścittasaṃjñāṃ yadātmani . karoti tadyathā bilvānna svalpamapi bhidyate .. 9 na yathā saṃniveśāntaḥ saṃniveśastataḥ pṛthak . tathā nabhorthādi pṛthaṅ na parasmānmanāgapi .. 10 yadevāmbhastadevāntardravatvamapṛthagyathā . cittvameva tathā cittaṃ tadrūpatvāttadarthayoḥ .. 11 yathā dravatvaṃ payasi yathā''lokaśca tejasi . tathā brahmaṇyatadbhāvaṃ cittvaṃ cittaṃ ca vidyate .. 12 cetanaṃ karma tatsvāntarnnirmūlaṃ bhramayakṣavat . udetyahetukaṃ taccennoditaṃ tanna vidyate .. 13 cetanaṃ karma taccetadbhāti spanda ivānilaḥ . ahetukaṃ yadātmaitadbahirantaśca sārthadhīḥ .. 14 vistāraḥ karmaṇāṃ dehaḥ so'haṃtātmā sasaṃsṛtiḥ . acetanānahantvena śāmyatyaspandavātavat .. 15 acetanādanantātmā bhūtvā jño'pyupalopamaḥ . saṃsāramūlakaṣaṇaṃ kuru kroḍamukhāgravat .. 16 karmabījakalākośatyāga evaṃ kṛto bhavet . nānyathā rāghavāntaste śāntamastu sadā sthitam ..17 karmabījakalātyāge tvetasmāditarātmani . avidyamāne jīvasya tajjñairviditavastubhiḥ .. 18 śāntairna gṛhyate kiṃcinna ca saṃtyajyate'pi ca . tyāgādānena jānanti tatastaiḥ śāntamānasam .. 19 ākāśaśūnyahṛdayairjñairyathāsthitamāsyate . kriyate ca yathāprāptaṃ nāpyetaiḥ kriyatepi ca .. 20 pravāhapatitaṃ sarvaṃ spandate śāntamānasam . teṣāṃ karmendriyāṇyevamardhasaṃsuptabālavat .. 21 rase nirvāsane labdhe rasā apyatinīrasāḥ . nāntastiṣṭhanti na bahirajñānanipuṇā iva .. 22 karmaṇo vedanaṃ tyāgaḥ sa ca siddhaḥ prabodhataḥ . avastu netareṇārthaḥ kiṃ kṛtenākṛtena vā .. 23 avedanamasaṃvedyaṃ yadavāsanamāsitam . śāntaṃ samamanullekhaṃ sa karmatyāga ucyate .. 24 apunaḥsmaraṇaṃ samyak ciravismṛtakarma tat . sthitaṃ stambhodarasamaṃ sa karmatyāga ucyate .. 25 atyāgaṃ tyāgamiti ye kurvate vyarthabodhinaḥ . sā bhuṅkte tānpaśūnajñānkarmatyāgapiśācikā .. 26 samūlakarmasaṃtyāgenaiva ye śāntimāsthitāḥ . naiva teṣāṃ kṛtenārtho nākṛteneha kaścana .. 27 samūlamalamuddhṛtya karmabījakalāmiti . nityamekasamādhānāstajjñāstiṣṭhantyataḥ sukham .. 28 pravāhapatite kārye īṣatspandā atanmayāḥ . ghūrṇamānā iva kṣībā yantrasaṃcāritā iva .. 29 mokṣalakṣmyā vilāsinyā vyasanopahatā iva . ardhasuptaprabuddhābhāḥ kāmapyavanimāgatāḥ .. 30 yatsamūlaṃ parityaktaṃ tattyaktamiti kathyate . amūlakāṣastyāgo yaḥ sa śākhālavanopamaḥ .. 31 akṛṣṭamūlaśākhāgralavanaḥ karmapādapaḥ . punaḥ śākhāsahasreṇa duḥkhāya parivardhate .. 32 avedanātmanā tena karmatyāgo'ṅga sidhyati . krameṇa netareṇāta etadevāharanbhava .. 33 ye tvevaṃ karmasaṃtyāgamakṛtvānyatprakurvate . atyāgaṃ tyāgarūpātma gaganaṃ mārayanti te .. 34 bodhātmakatayā karmatyāgaḥ saṃpadyate svayam . dagdhabījā niricchoccairakriyaiva bhavetkriyā .. 35 buddhīndriyehitaṃ karma saphalaṃ rasabhāvanāt . veṣṭitavyaṃ kudāmneva spando'nyo niṣphalo'ṅgajaḥ ..36 karmatyāge sthite bodhājjīvanmukto vivāsanaḥ . gṛhe tiṣṭhatvaraṇye vā śāmyatvabhyetu vodayam .. 37 gehamevopaśāntasya vijanaṃ dūrakānanam . aśāntasyāpyaraṇyāni vijanā sajanā purī .. 38 pariśāntamaterjñasya svapne'pyaprāptamānavā . nirmalā vitatā hṛdyā hṛdyeva vanabhūmikā .. 39 jñasya nirvāṇadṛśyasya nispandārthā nabhomayī . śāntāśeṣaviśeṣārthā jagadeva mahāṭavī .. 40 anantasaṃkalpavato hṛdayasthajagatsthiteḥ . hṛdyevāvartate bhūmirajñasyākhilasāgarā .. 41 janasyājñasya dīnasya vividhadvandvasaṃkaṭā . sārambhā vividhākārā hṛdyeva grāmamaṇḍalī .. 42 vividhakāryavikāradaśāmayī sapurapattanamaṇḍalaparvatā . mukurakośa iva pratibimbitā hṛdi bhavatyamalā maline mahī .. 43 ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe dṛśyopaśamayogopadeśo nāma tṛtīyaḥ sargaḥ .. 3 .. tṛtīyaḥ sargaḥ 3 śrīrāma uvāca . avedanaṃ vedanasya munīndra kriyate katham . nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .. 1 śrīvasiṣṭha uvāca . nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ . yadā tadaiva sukaraṃ vedanāvedanaṃ svayam .. 2 etau vedanaśabdārthau rajjusarpabhramopamau . asatyāvuditau viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samau .. 3 abodhastvanayoḥ śreyānbodho duḥkhāya caitayoḥ . tasmātsadeva buddhyasva mā'sadbuddhyasva rāghava .. 4 jantorvedanaśabdārthabodho duḥkhakaraḥ paraḥ . niṣkṛtya jñaptiśabdārthabodhaṃ tiṣṭha yathāsthitam .. 5 sarvāvabodhāvasare jñaptiśabdārthayoriha . nirvāṇodaya ityeva paramomiti śāmyatām .. 6 śubhāśubhātmakarma svaṃ nāśanīyaṃ vivekinā . tannāstītyavabodhena tattvajñānena sidhyati .. 7 karmamūlanikāṣeṇa saṃsāraḥ pariśāmyati . suvicāritamanviṣṭaṃ yāvatkarma na vidyate .. 8 cidrūpo bilvamajjāntaścittasaṃjñāṃ yadātmani . karoti tadyathā bilvānna svalpamapi bhidyate .. 9 na yathā saṃniveśāntaḥ saṃniveśastataḥ pṛthak . tathā nabhorthādi pṛthaṅ na parasmānmanāgapi .. 10 yadevāmbhastadevāntardravatvamapṛthagyathā . cittvameva tathā cittaṃ tadrūpatvāttadarthayoḥ .. 11 yathā dravatvaṃ payasi yathā''lokaśca tejasi . tathā brahmaṇyatadbhāvaṃ cittvaṃ cittaṃ ca vidyate .. 12 cetanaṃ karma tatsvāntarnnirmūlaṃ bhramayakṣavat . udetyahetukaṃ taccennoditaṃ tanna vidyate .. 13 cetanaṃ karma taccetadbhāti spanda ivānilaḥ . ahetukaṃ yadātmaitadbahirantaśca sārthadhīḥ .. 14 vistāraḥ karmaṇāṃ dehaḥ so'haṃtātmā sasaṃsṛtiḥ . acetanānahantvena śāmyatyaspandavātavat .. 15 acetanādanantātmā bhūtvā jño'pyupalopamaḥ . saṃsāramūlakaṣaṇaṃ kuru kroḍamukhāgravat .. 16 karmabījakalākośatyāga evaṃ kṛto bhavet . nānyathā rāghavāntaste śāntamastu sadā sthitam ..17 karmabījakalātyāge tvetasmāditarātmani . avidyamāne jīvasya tajjñairviditavastubhiḥ .. 18 śāntairna gṛhyate kiṃcinna ca saṃtyajyate'pi ca . tyāgādānena jānanti tatastaiḥ śāntamānasam .. 19 ākāśaśūnyahṛdayairjñairyathāsthitamāsyate . kriyate ca yathāprāptaṃ nāpyetaiḥ kriyatepi ca .. 20 pravāhapatitaṃ sarvaṃ spandate śāntamānasam . teṣāṃ karmendriyāṇyevamardhasaṃsuptabālavat .. 21 rase nirvāsane labdhe rasā apyatinīrasāḥ . nāntastiṣṭhanti na bahirajñānanipuṇā iva .. 22 karmaṇo vedanaṃ tyāgaḥ sa ca siddhaḥ prabodhataḥ . avastu netareṇārthaḥ kiṃ kṛtenākṛtena vā .. 23 avedanamasaṃvedyaṃ yadavāsanamāsitam . śāntaṃ samamanullekhaṃ sa karmatyāga ucyate .. 24 apunaḥsmaraṇaṃ samyak ciravismṛtakarma tat . sthitaṃ stambhodarasamaṃ sa karmatyāga ucyate .. 25 atyāgaṃ tyāgamiti ye kurvate vyarthabodhinaḥ . sā bhuṅkte tānpaśūnajñānkarmatyāgapiśācikā .. 26 samūlakarmasaṃtyāgenaiva ye śāntimāsthitāḥ . naiva teṣāṃ kṛtenārtho nākṛteneha kaścana .. 27 samūlamalamuddhṛtya karmabījakalāmiti . nityamekasamādhānāstajjñāstiṣṭhantyataḥ sukham .. 28 pravāhapatite kārye īṣatspandā atanmayāḥ . ghūrṇamānā iva kṣībā yantrasaṃcāritā iva .. 29 mokṣalakṣmyā vilāsinyā vyasanopahatā iva . ardhasuptaprabuddhābhāḥ kāmapyavanimāgatāḥ .. 30 yatsamūlaṃ parityaktaṃ tattyaktamiti kathyate . amūlakāṣastyāgo yaḥ sa śākhālavanopamaḥ .. 31 akṛṣṭamūlaśākhāgralavanaḥ karmapādapaḥ . punaḥ śākhāsahasreṇa duḥkhāya parivardhate .. 32 avedanātmanā tena karmatyāgo'ṅga sidhyati . krameṇa netareṇāta etadevāharanbhava .. 33 ye tvevaṃ karmasaṃtyāgamakṛtvānyatprakurvate . atyāgaṃ tyāgarūpātma gaganaṃ mārayanti te .. 34 bodhātmakatayā karmatyāgaḥ saṃpadyate svayam . dagdhabījā niricchoccairakriyaiva bhavetkriyā .. 35 buddhīndriyehitaṃ karma saphalaṃ rasabhāvanāt . veṣṭitavyaṃ kudāmneva spando'nyo niṣphalo'ṅgajaḥ ..36 karmatyāge sthite bodhājjīvanmukto vivāsanaḥ . gṛhe tiṣṭhatvaraṇye vā śāmyatvabhyetu vodayam .. 37 gehamevopaśāntasya vijanaṃ dūrakānanam . aśāntasyāpyaraṇyāni vijanā sajanā purī .. 38 pariśāntamaterjñasya svapne'pyaprāptamānavā . nirmalā vitatā hṛdyā hṛdyeva vanabhūmikā .. 39 jñasya nirvāṇadṛśyasya nispandārthā nabhomayī . śāntāśeṣaviśeṣārthā jagadeva mahāṭavī .. 40 anantasaṃkalpavato hṛdayasthajagatsthiteḥ . hṛdyevāvartate bhūmirajñasyākhilasāgarā .. 41 janasyājñasya dīnasya vividhadvandvasaṃkaṭā . sārambhā vividhākārā hṛdyeva grāmamaṇḍalī .. 42 vividhakāryavikāradaśāmayī sapurapattanamaṇḍalaparvatā . mukurakośa iva pratibimbitā hṛdi bhavatyamalā maline mahī .. 43 ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe dṛśyopaśamayogopadeśo nāma tṛtīyaḥ sargaḥ .. 3 .. tṛtīyaḥ sargaḥ 3 śrīrāma uvāca . avedanaṃ vedanasya munīndra kriyate katham . nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .. 1 śrīvasiṣṭha uvāca . nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ . yadā tadaiva sukaraṃ vedanāvedanaṃ svayam .. 2 etau vedanaśabdārthau rajjusarpabhramopamau . asatyāvuditau viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samau .. 3 abodhastvanayoḥ śreyānbodho duḥkhāya caitayoḥ . tasmātsadeva buddhyasva mā'sadbuddhyasva rāghava .. 4 jantorvedanaśabdārthabodho duḥkhakaraḥ paraḥ . niṣkṛtya jñaptiśabdārthabodhaṃ tiṣṭha yathāsthitam .. 5 sarvāvabodhāvasare jñaptiśabdārthayoriha . nirvāṇodaya ityeva paramomiti śāmyatām .. 6 śubhāśubhātmakarma svaṃ nāśanīyaṃ vivekinā . tannāstītyavabodhena tattvajñānena sidhyati .. 7 karmamūlanikāṣeṇa saṃsāraḥ pariśāmyati . suvicāritamanviṣṭaṃ yāvatkarma na vidyate .. 8 cidrūpo bilvamajjāntaścittasaṃjñāṃ yadātmani . karoti tadyathā bilvānna svalpamapi bhidyate .. 9 na yathā saṃniveśāntaḥ saṃniveśastataḥ pṛthak . tathā nabhorthādi pṛthaṅ na parasmānmanāgapi .. 10 yadevāmbhastadevāntardravatvamapṛthagyathā . cittvameva tathā cittaṃ tadrūpatvāttadarthayoḥ .. 11 yathā dravatvaṃ payasi yathā''lokaśca tejasi . tathā brahmaṇyatadbhāvaṃ cittvaṃ cittaṃ ca vidyate .. 12 cetanaṃ karma tatsvāntarnnirmūlaṃ bhramayakṣavat . udetyahetukaṃ taccennoditaṃ tanna vidyate .. 13 cetanaṃ karma taccetadbhāti spanda ivānilaḥ . ahetukaṃ yadātmaitadbahirantaśca sārthadhīḥ .. 14 vistāraḥ karmaṇāṃ dehaḥ so'haṃtātmā sasaṃsṛtiḥ . acetanānahantvena śāmyatyaspandavātavat .. 15 acetanādanantātmā bhūtvā jño'pyupalopamaḥ . saṃsāramūlakaṣaṇaṃ kuru kroḍamukhāgravat .. 16 karmabījakalākośatyāga evaṃ kṛto bhavet . nānyathā rāghavāntaste śāntamastu sadā sthitam ..17 karmabījakalātyāge tvetasmāditarātmani . avidyamāne jīvasya tajjñairviditavastubhiḥ .. 18 śāntairna gṛhyate kiṃcinna ca saṃtyajyate'pi ca . tyāgādānena jānanti tatastaiḥ śāntamānasam .. 19 ākāśaśūnyahṛdayairjñairyathāsthitamāsyate . kriyate ca yathāprāptaṃ nāpyetaiḥ kriyatepi ca .. 20 pravāhapatitaṃ sarvaṃ spandate śāntamānasam . teṣāṃ karmendriyāṇyevamardhasaṃsuptabālavat .. 21 rase nirvāsane labdhe rasā apyatinīrasāḥ . nāntastiṣṭhanti na bahirajñānanipuṇā iva .. 22 karmaṇo vedanaṃ tyāgaḥ sa ca siddhaḥ prabodhataḥ . avastu netareṇārthaḥ kiṃ kṛtenākṛtena vā .. 23 avedanamasaṃvedyaṃ yadavāsanamāsitam . śāntaṃ samamanullekhaṃ sa karmatyāga ucyate .. 24 apunaḥsmaraṇaṃ samyak ciravismṛtakarma tat . sthitaṃ stambhodarasamaṃ sa karmatyāga ucyate .. 25 atyāgaṃ tyāgamiti ye kurvate vyarthabodhinaḥ . sā bhuṅkte tānpaśūnajñānkarmatyāgapiśācikā .. 26 samūlakarmasaṃtyāgenaiva ye śāntimāsthitāḥ . naiva teṣāṃ kṛtenārtho nākṛteneha kaścana .. 27 samūlamalamuddhṛtya karmabījakalāmiti . nityamekasamādhānāstajjñāstiṣṭhantyataḥ sukham .. 28 pravāhapatite kārye īṣatspandā atanmayāḥ . ghūrṇamānā iva kṣībā yantrasaṃcāritā iva .. 29 mokṣalakṣmyā vilāsinyā vyasanopahatā iva . ardhasuptaprabuddhābhāḥ kāmapyavanimāgatāḥ .. 30 yatsamūlaṃ parityaktaṃ tattyaktamiti kathyate . amūlakāṣastyāgo yaḥ sa śākhālavanopamaḥ .. 31 akṛṣṭamūlaśākhāgralavanaḥ karmapādapaḥ . punaḥ śākhāsahasreṇa duḥkhāya parivardhate .. 32 avedanātmanā tena karmatyāgo'ṅga sidhyati . krameṇa netareṇāta etadevāharanbhava .. 33 ye tvevaṃ karmasaṃtyāgamakṛtvānyatprakurvate . atyāgaṃ tyāgarūpātma gaganaṃ mārayanti te .. 34 bodhātmakatayā karmatyāgaḥ saṃpadyate svayam . dagdhabījā niricchoccairakriyaiva bhavetkriyā .. 35 buddhīndriyehitaṃ karma saphalaṃ rasabhāvanāt . veṣṭitavyaṃ kudāmneva spando'nyo niṣphalo'ṅgajaḥ ..36 karmatyāge sthite bodhājjīvanmukto vivāsanaḥ . gṛhe tiṣṭhatvaraṇye vā śāmyatvabhyetu vodayam .. 37 gehamevopaśāntasya vijanaṃ dūrakānanam . aśāntasyāpyaraṇyāni vijanā sajanā purī .. 38 pariśāntamaterjñasya svapne'pyaprāptamānavā . nirmalā vitatā hṛdyā hṛdyeva vanabhūmikā .. 39 jñasya nirvāṇadṛśyasya nispandārthā nabhomayī . śāntāśeṣaviśeṣārthā jagadeva mahāṭavī .. 40 anantasaṃkalpavato hṛdayasthajagatsthiteḥ . hṛdyevāvartate bhūmirajñasyākhilasāgarā .. 41 janasyājñasya dīnasya vividhadvandvasaṃkaṭā . sārambhā vividhākārā hṛdyeva grāmamaṇḍalī .. 42 vividhakāryavikāradaśāmayī sapurapattanamaṇḍalaparvatā . mukurakośa iva pratibimbitā hṛdi bhavatyamalā maline mahī .. 43 ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe dṛśyopaśamayogopadeśo nāma tṛtīyaḥ sargaḥ .. 3 ..