Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
avedanaṃ vedanasya munīndra kriyate katham .
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .
yadā tadaiva sukaraṃ vedanāvedanaṃ svayam
||2||etau vedanaśabdārthau rajjusarpabhramopamau .
asatyāvuditau viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samau
||3||abodhastvanayoḥ śreyānbodho duḥkhāya caitayoḥ .
tasmātsadeva buddhyasva mā'sadbuddhyasva rāghava
||4||jantorvedanaśabdārthabodho duḥkhakaraḥ paraḥ .
niṣkṛtya jñaptiśabdārthabodhaṃ tiṣṭha yathāsthitam
||5||sarvāvabodhāvasare jñaptiśabdārthayoriha .
nirvāṇodaya ityeva paramomiti śāmyatām
||6||śubhāśubhātmakarma svaṃ nāśanīyaṃ vivekinā .
tannāstītyavabodhena tattvajñānena sidhyati
||7||karmamūlanikāṣeṇa saṃsāraḥ pariśāmyati .
suvicāritamanviṣṭaṃ yāvatkarma na vidyate
||8||cidrūpo bilvamajjāntaścittasaṃjñāṃ yadātmani .
karoti tadyathā bilvānna svalpamapi bhidyate
||9||na yathā saṃniveśāntaḥ saṃniveśastataḥ pṛthak .
tathā nabhorthādi pṛthaṅ na parasmānmanāgapi
||10||yadevāmbhastadevāntardravatvamapṛthagyathā .
cittvameva tathā cittaṃ tadrūpatvāttadarthayoḥ
||11||yathā dravatvaṃ payasi yathā''lokaśca tejasi .
tathā brahmaṇyatadbhāvaṃ cittvaṃ cittaṃ ca vidyate
||12||cetanaṃ karma tatsvāntarnnirmūlaṃ bhramayakṣavat .
udetyahetukaṃ taccennoditaṃ tanna vidyate
||13||cetanaṃ karma taccetadbhāti spanda ivānilaḥ .
ahetukaṃ yadātmaitadbahirantaśca sārthadhīḥ
||14||vistāraḥ karmaṇāṃ dehaḥ so'haṃtātmā sasaṃsṛtiḥ .
acetanānahantvena śāmyatyaspandavātavat
||15||acetanādanantātmā bhūtvā jño'pyupalopamaḥ .
saṃsāramūlakaṣaṇaṃ kuru kroḍamukhāgravat
||16||karmabījakalākośatyāga evaṃ kṛto bhavet .
nānyathā rāghavāntaste śāntamastu sadā sthitam
||17||karmabījakalātyāge tvetasmāditarātmani .
avidyamāne jīvasya tajjñairviditavastubhiḥ
||18||śāntairna gṛhyate kiṃcinna ca saṃtyajyate'pi ca .
tyāgādānena jānanti tatastaiḥ śāntamānasam
||19||ākāśaśūnyahṛdayairjñairyathāsthitamāsyate .
kriyate ca yathāprāptaṃ nāpyetaiḥ kriyatepi ca
||20||pravāhapatitaṃ sarvaṃ spandate śāntamānasam .
teṣāṃ karmendriyāṇyevamardhasaṃsuptabālavat
||21||rase nirvāsane labdhe rasā apyatinīrasāḥ .
nāntastiṣṭhanti na bahirajñānanipuṇā iva
||22||karmaṇo vedanaṃ tyāgaḥ sa ca siddhaḥ prabodhataḥ .
avastu netareṇārthaḥ kiṃ kṛtenākṛtena vā
||23||avedanamasaṃvedyaṃ yadavāsanamāsitam .
śāntaṃ samamanullekhaṃ sa karmatyāga ucyate
||24||apunaḥsmaraṇaṃ samyak ciravismṛtakarma tat .
sthitaṃ stambhodarasamaṃ sa karmatyāga ucyate
||25||atyāgaṃ tyāgamiti ye kurvate vyarthabodhinaḥ .
sā bhuṅkte tānpaśūnajñānkarmatyāgapiśācikā
||26||samūlakarmasaṃtyāgenaiva ye śāntimāsthitāḥ .
naiva teṣāṃ kṛtenārtho nākṛteneha kaścana
||27||samūlamalamuddhṛtya karmabījakalāmiti .
nityamekasamādhānāstajjñāstiṣṭhantyataḥ sukham
||28||pravāhapatite kārye īṣatspandā atanmayāḥ .
ghūrṇamānā iva kṣībā yantrasaṃcāritā iva
||29||mokṣalakṣmyā vilāsinyā vyasanopahatā iva .
ardhasuptaprabuddhābhāḥ kāmapyavanimāgatāḥ
||30||yatsamūlaṃ parityaktaṃ tattyaktamiti kathyate .
amūlakāṣastyāgo yaḥ sa śākhālavanopamaḥ
||31||akṛṣṭamūlaśākhāgralavanaḥ karmapādapaḥ .
punaḥ śākhāsahasreṇa duḥkhāya parivardhate
||32||avedanātmanā tena karmatyāgo'ṅga sidhyati .
krameṇa netareṇāta etadevāharanbhava
||33||ye tvevaṃ karmasaṃtyāgamakṛtvānyatprakurvate .
atyāgaṃ tyāgarūpātma gaganaṃ mārayanti te
||34||bodhātmakatayā karmatyāgaḥ saṃpadyate svayam .
dagdhabījā niricchoccairakriyaiva bhavetkriyā
||35||buddhīndriyehitaṃ karma saphalaṃ rasabhāvanāt .
veṣṭitavyaṃ kudāmneva spando'nyo niṣphalo'ṅgajaḥ
||36||karmatyāge sthite bodhājjīvanmukto vivāsanaḥ .
gṛhe tiṣṭhatvaraṇye vā śāmyatvabhyetu vodayam
||37||gehamevopaśāntasya vijanaṃ dūrakānanam .
aśāntasyāpyaraṇyāni vijanā sajanā purī
||38||pariśāntamaterjñasya svapne'pyaprāptamānavā .
nirmalā vitatā hṛdyā hṛdyeva vanabhūmikā
||39||jñasya nirvāṇadṛśyasya nispandārthā nabhomayī .
śāntāśeṣaviśeṣārthā jagadeva mahāṭavī
||40||anantasaṃkalpavato hṛdayasthajagatsthiteḥ .
hṛdyevāvartate bhūmirajñasyākhilasāgarā
||41||janasyājñasya dīnasya vividhadvandvasaṃkaṭā .
sārambhā vividhākārā hṛdyeva grāmamaṇḍalī
||42||vividhakāryavikāradaśāmayī
sapurapattanamaṇḍalaparvatā .
mukurakośa iva pratibimbitā
hṛdi bhavatyamalā maline mahī
||43||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe dṛśyopaśamayogopadeśo nāma tṛtīyaḥ sargaḥ .. 3 .. tṛtīyaḥ sargaḥ 3 śrīrāma uvāca . avedanaṃ vedanasya munīndra kriyate katham . nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .. 1 śrīvasiṣṭha uvāca . nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ . yadā tadaiva sukaraṃ vedanāvedanaṃ svayam .. 2 etau vedanaśabdārthau rajjusarpabhramopamau . asatyāvuditau viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samau .. 3 abodhastvanayoḥ śreyānbodho duḥkhāya caitayoḥ . tasmātsadeva buddhyasva mā'sadbuddhyasva rāghava .. 4 jantorvedanaśabdārthabodho duḥkhakaraḥ paraḥ . niṣkṛtya jñaptiśabdārthabodhaṃ tiṣṭha yathāsthitam .. 5 sarvāvabodhāvasare jñaptiśabdārthayoriha . nirvāṇodaya ityeva paramomiti śāmyatām .. 6 śubhāśubhātmakarma svaṃ nāśanīyaṃ vivekinā . tannāstītyavabodhena tattvajñānena sidhyati .. 7 karmamūlanikāṣeṇa saṃsāraḥ pariśāmyati . suvicāritamanviṣṭaṃ yāvatkarma na vidyate .. 8 cidrūpo bilvamajjāntaścittasaṃjñāṃ yadātmani . karoti tadyathā bilvānna svalpamapi bhidyate .. 9 na yathā saṃniveśāntaḥ saṃniveśastataḥ pṛthak . tathā nabhorthādi pṛthaṅ na parasmānmanāgapi .. 10 yadevāmbhastadevāntardravatvamapṛthagyathā . cittvameva tathā cittaṃ tadrūpatvāttadarthayoḥ .. 11 yathā dravatvaṃ payasi yathā''lokaśca tejasi . tathā brahmaṇyatadbhāvaṃ cittvaṃ cittaṃ ca vidyate .. 12 cetanaṃ karma tatsvāntarnnirmūlaṃ bhramayakṣavat . udetyahetukaṃ taccennoditaṃ tanna vidyate .. 13 cetanaṃ karma taccetadbhāti spanda ivānilaḥ . ahetukaṃ yadātmaitadbahirantaśca sārthadhīḥ .. 14 vistāraḥ karmaṇāṃ dehaḥ so'haṃtātmā sasaṃsṛtiḥ . acetanānahantvena śāmyatyaspandavātavat .. 15 acetanādanantātmā bhūtvā jño'pyupalopamaḥ . saṃsāramūlakaṣaṇaṃ kuru kroḍamukhāgravat .. 16 karmabījakalākośatyāga evaṃ kṛto bhavet . nānyathā rāghavāntaste śāntamastu sadā sthitam ..17 karmabījakalātyāge tvetasmāditarātmani . avidyamāne jīvasya tajjñairviditavastubhiḥ .. 18 śāntairna gṛhyate kiṃcinna ca saṃtyajyate'pi ca . tyāgādānena jānanti tatastaiḥ śāntamānasam .. 19 ākāśaśūnyahṛdayairjñairyathāsthitamāsyate . kriyate ca yathāprāptaṃ nāpyetaiḥ kriyatepi ca .. 20 pravāhapatitaṃ sarvaṃ spandate śāntamānasam . teṣāṃ karmendriyāṇyevamardhasaṃsuptabālavat .. 21 rase nirvāsane labdhe rasā apyatinīrasāḥ . nāntastiṣṭhanti na bahirajñānanipuṇā iva .. 22 karmaṇo vedanaṃ tyāgaḥ sa ca siddhaḥ prabodhataḥ . avastu netareṇārthaḥ kiṃ kṛtenākṛtena vā .. 23 avedanamasaṃvedyaṃ yadavāsanamāsitam . śāntaṃ samamanullekhaṃ sa karmatyāga ucyate .. 24 apunaḥsmaraṇaṃ samyak ciravismṛtakarma tat . sthitaṃ stambhodarasamaṃ sa karmatyāga ucyate .. 25 atyāgaṃ tyāgamiti ye kurvate vyarthabodhinaḥ . sā bhuṅkte tānpaśūnajñānkarmatyāgapiśācikā .. 26 samūlakarmasaṃtyāgenaiva ye śāntimāsthitāḥ . naiva teṣāṃ kṛtenārtho nākṛteneha kaścana .. 27 samūlamalamuddhṛtya karmabījakalāmiti . nityamekasamādhānāstajjñāstiṣṭhantyataḥ sukham .. 28 pravāhapatite kārye īṣatspandā atanmayāḥ . ghūrṇamānā iva kṣībā yantrasaṃcāritā iva .. 29 mokṣalakṣmyā vilāsinyā vyasanopahatā iva . ardhasuptaprabuddhābhāḥ kāmapyavanimāgatāḥ .. 30 yatsamūlaṃ parityaktaṃ tattyaktamiti kathyate . amūlakāṣastyāgo yaḥ sa śākhālavanopamaḥ .. 31 akṛṣṭamūlaśākhāgralavanaḥ karmapādapaḥ . punaḥ śākhāsahasreṇa duḥkhāya parivardhate .. 32 avedanātmanā tena karmatyāgo'ṅga sidhyati . krameṇa netareṇāta etadevāharanbhava .. 33 ye tvevaṃ karmasaṃtyāgamakṛtvānyatprakurvate . atyāgaṃ tyāgarūpātma gaganaṃ mārayanti te .. 34 bodhātmakatayā karmatyāgaḥ saṃpadyate svayam . dagdhabījā niricchoccairakriyaiva bhavetkriyā .. 35 buddhīndriyehitaṃ karma saphalaṃ rasabhāvanāt . veṣṭitavyaṃ kudāmneva spando'nyo niṣphalo'ṅgajaḥ ..36 karmatyāge sthite bodhājjīvanmukto vivāsanaḥ . gṛhe tiṣṭhatvaraṇye vā śāmyatvabhyetu vodayam .. 37 gehamevopaśāntasya vijanaṃ dūrakānanam . aśāntasyāpyaraṇyāni vijanā sajanā purī .. 38 pariśāntamaterjñasya svapne'pyaprāptamānavā . nirmalā vitatā hṛdyā hṛdyeva vanabhūmikā .. 39 jñasya nirvāṇadṛśyasya nispandārthā nabhomayī . śāntāśeṣaviśeṣārthā jagadeva mahāṭavī .. 40 anantasaṃkalpavato hṛdayasthajagatsthiteḥ . hṛdyevāvartate bhūmirajñasyākhilasāgarā .. 41 janasyājñasya dīnasya vividhadvandvasaṃkaṭā . sārambhā vividhākārā hṛdyeva grāmamaṇḍalī .. 42 vividhakāryavikāradaśāmayī sapurapattanamaṇḍalaparvatā . mukurakośa iva pratibimbitā hṛdi bhavatyamalā maline mahī .. 43 ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe dṛśyopaśamayogopadeśo nāma tṛtīyaḥ sargaḥ .. 3 .. tṛtīyaḥ sargaḥ 3 śrīrāma uvāca . avedanaṃ vedanasya munīndra kriyate katham . nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .. 1 śrīvasiṣṭha uvāca . nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ . yadā tadaiva sukaraṃ vedanāvedanaṃ svayam .. 2 etau vedanaśabdārthau rajjusarpabhramopamau . asatyāvuditau viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samau .. 3 abodhastvanayoḥ śreyānbodho duḥkhāya caitayoḥ . tasmātsadeva buddhyasva mā'sadbuddhyasva rāghava .. 4 jantorvedanaśabdārthabodho duḥkhakaraḥ paraḥ . niṣkṛtya jñaptiśabdārthabodhaṃ tiṣṭha yathāsthitam .. 5 sarvāvabodhāvasare jñaptiśabdārthayoriha . nirvāṇodaya ityeva paramomiti śāmyatām .. 6 śubhāśubhātmakarma svaṃ nāśanīyaṃ vivekinā . tannāstītyavabodhena tattvajñānena sidhyati .. 7 karmamūlanikāṣeṇa saṃsāraḥ pariśāmyati . suvicāritamanviṣṭaṃ yāvatkarma na vidyate .. 8 cidrūpo bilvamajjāntaścittasaṃjñāṃ yadātmani . karoti tadyathā bilvānna svalpamapi bhidyate .. 9 na yathā saṃniveśāntaḥ saṃniveśastataḥ pṛthak . tathā nabhorthādi pṛthaṅ na parasmānmanāgapi .. 10 yadevāmbhastadevāntardravatvamapṛthagyathā . cittvameva tathā cittaṃ tadrūpatvāttadarthayoḥ .. 11 yathā dravatvaṃ payasi yathā''lokaśca tejasi . tathā brahmaṇyatadbhāvaṃ cittvaṃ cittaṃ ca vidyate .. 12 cetanaṃ karma tatsvāntarnnirmūlaṃ bhramayakṣavat . udetyahetukaṃ taccennoditaṃ tanna vidyate .. 13 cetanaṃ karma taccetadbhāti spanda ivānilaḥ . ahetukaṃ yadātmaitadbahirantaśca sārthadhīḥ .. 14 vistāraḥ karmaṇāṃ dehaḥ so'haṃtātmā sasaṃsṛtiḥ . acetanānahantvena śāmyatyaspandavātavat .. 15 acetanādanantātmā bhūtvā jño'pyupalopamaḥ . saṃsāramūlakaṣaṇaṃ kuru kroḍamukhāgravat .. 16 karmabījakalākośatyāga evaṃ kṛto bhavet . nānyathā rāghavāntaste śāntamastu sadā sthitam ..17 karmabījakalātyāge tvetasmāditarātmani . avidyamāne jīvasya tajjñairviditavastubhiḥ .. 18 śāntairna gṛhyate kiṃcinna ca saṃtyajyate'pi ca . tyāgādānena jānanti tatastaiḥ śāntamānasam .. 19 ākāśaśūnyahṛdayairjñairyathāsthitamāsyate . kriyate ca yathāprāptaṃ nāpyetaiḥ kriyatepi ca .. 20 pravāhapatitaṃ sarvaṃ spandate śāntamānasam . teṣāṃ karmendriyāṇyevamardhasaṃsuptabālavat .. 21 rase nirvāsane labdhe rasā apyatinīrasāḥ . nāntastiṣṭhanti na bahirajñānanipuṇā iva .. 22 karmaṇo vedanaṃ tyāgaḥ sa ca siddhaḥ prabodhataḥ . avastu netareṇārthaḥ kiṃ kṛtenākṛtena vā .. 23 avedanamasaṃvedyaṃ yadavāsanamāsitam . śāntaṃ samamanullekhaṃ sa karmatyāga ucyate .. 24 apunaḥsmaraṇaṃ samyak ciravismṛtakarma tat . sthitaṃ stambhodarasamaṃ sa karmatyāga ucyate .. 25 atyāgaṃ tyāgamiti ye kurvate vyarthabodhinaḥ . sā bhuṅkte tānpaśūnajñānkarmatyāgapiśācikā .. 26 samūlakarmasaṃtyāgenaiva ye śāntimāsthitāḥ . naiva teṣāṃ kṛtenārtho nākṛteneha kaścana .. 27 samūlamalamuddhṛtya karmabījakalāmiti . nityamekasamādhānāstajjñāstiṣṭhantyataḥ sukham .. 28 pravāhapatite kārye īṣatspandā atanmayāḥ . ghūrṇamānā iva kṣībā yantrasaṃcāritā iva .. 29 mokṣalakṣmyā vilāsinyā vyasanopahatā iva . ardhasuptaprabuddhābhāḥ kāmapyavanimāgatāḥ .. 30 yatsamūlaṃ parityaktaṃ tattyaktamiti kathyate . amūlakāṣastyāgo yaḥ sa śākhālavanopamaḥ .. 31 akṛṣṭamūlaśākhāgralavanaḥ karmapādapaḥ . punaḥ śākhāsahasreṇa duḥkhāya parivardhate .. 32 avedanātmanā tena karmatyāgo'ṅga sidhyati . krameṇa netareṇāta etadevāharanbhava .. 33 ye tvevaṃ karmasaṃtyāgamakṛtvānyatprakurvate . atyāgaṃ tyāgarūpātma gaganaṃ mārayanti te .. 34 bodhātmakatayā karmatyāgaḥ saṃpadyate svayam . dagdhabījā niricchoccairakriyaiva bhavetkriyā .. 35 buddhīndriyehitaṃ karma saphalaṃ rasabhāvanāt . veṣṭitavyaṃ kudāmneva spando'nyo niṣphalo'ṅgajaḥ ..36 karmatyāge sthite bodhājjīvanmukto vivāsanaḥ . gṛhe tiṣṭhatvaraṇye vā śāmyatvabhyetu vodayam .. 37 gehamevopaśāntasya vijanaṃ dūrakānanam . aśāntasyāpyaraṇyāni vijanā sajanā purī .. 38 pariśāntamaterjñasya svapne'pyaprāptamānavā . nirmalā vitatā hṛdyā hṛdyeva vanabhūmikā .. 39 jñasya nirvāṇadṛśyasya nispandārthā nabhomayī . śāntāśeṣaviśeṣārthā jagadeva mahāṭavī .. 40 anantasaṃkalpavato hṛdayasthajagatsthiteḥ . hṛdyevāvartate bhūmirajñasyākhilasāgarā .. 41 janasyājñasya dīnasya vividhadvandvasaṃkaṭā . sārambhā vividhākārā hṛdyeva grāmamaṇḍalī .. 42 vividhakāryavikāradaśāmayī sapurapattanamaṇḍalaparvatā . mukurakośa iva pratibimbitā hṛdi bhavatyamalā maline mahī .. 43 ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe dṛśyopaśamayogopadeśo nāma tṛtīyaḥ sargaḥ .. 3 .. tṛtīyaḥ sargaḥ 3 śrīrāma uvāca . avedanaṃ vedanasya munīndra kriyate katham . nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .. 1 śrīvasiṣṭha uvāca . nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ . yadā tadaiva sukaraṃ vedanāvedanaṃ svayam .. 2 etau vedanaśabdārthau rajjusarpabhramopamau . asatyāvuditau viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samau .. 3 abodhastvanayoḥ śreyānbodho duḥkhāya caitayoḥ . tasmātsadeva buddhyasva mā'sadbuddhyasva rāghava .. 4 jantorvedanaśabdārthabodho duḥkhakaraḥ paraḥ . niṣkṛtya jñaptiśabdārthabodhaṃ tiṣṭha yathāsthitam .. 5 sarvāvabodhāvasare jñaptiśabdārthayoriha . nirvāṇodaya ityeva paramomiti śāmyatām .. 6 śubhāśubhātmakarma svaṃ nāśanīyaṃ vivekinā . tannāstītyavabodhena tattvajñānena sidhyati .. 7 karmamūlanikāṣeṇa saṃsāraḥ pariśāmyati . suvicāritamanviṣṭaṃ yāvatkarma na vidyate .. 8 cidrūpo bilvamajjāntaścittasaṃjñāṃ yadātmani . karoti tadyathā bilvānna svalpamapi bhidyate .. 9 na yathā saṃniveśāntaḥ saṃniveśastataḥ pṛthak . tathā nabhorthādi pṛthaṅ na parasmānmanāgapi .. 10 yadevāmbhastadevāntardravatvamapṛthagyathā . cittvameva tathā cittaṃ tadrūpatvāttadarthayoḥ .. 11 yathā dravatvaṃ payasi yathā''lokaśca tejasi . tathā brahmaṇyatadbhāvaṃ cittvaṃ cittaṃ ca vidyate .. 12 cetanaṃ karma tatsvāntarnnirmūlaṃ bhramayakṣavat . udetyahetukaṃ taccennoditaṃ tanna vidyate .. 13 cetanaṃ karma taccetadbhāti spanda ivānilaḥ . ahetukaṃ yadātmaitadbahirantaśca sārthadhīḥ .. 14 vistāraḥ karmaṇāṃ dehaḥ so'haṃtātmā sasaṃsṛtiḥ . acetanānahantvena śāmyatyaspandavātavat .. 15 acetanādanantātmā bhūtvā jño'pyupalopamaḥ . saṃsāramūlakaṣaṇaṃ kuru kroḍamukhāgravat .. 16 karmabījakalākośatyāga evaṃ kṛto bhavet . nānyathā rāghavāntaste śāntamastu sadā sthitam ..17 karmabījakalātyāge tvetasmāditarātmani . avidyamāne jīvasya tajjñairviditavastubhiḥ .. 18 śāntairna gṛhyate kiṃcinna ca saṃtyajyate'pi ca . tyāgādānena jānanti tatastaiḥ śāntamānasam .. 19 ākāśaśūnyahṛdayairjñairyathāsthitamāsyate . kriyate ca yathāprāptaṃ nāpyetaiḥ kriyatepi ca .. 20 pravāhapatitaṃ sarvaṃ spandate śāntamānasam . teṣāṃ karmendriyāṇyevamardhasaṃsuptabālavat .. 21 rase nirvāsane labdhe rasā apyatinīrasāḥ . nāntastiṣṭhanti na bahirajñānanipuṇā iva .. 22 karmaṇo vedanaṃ tyāgaḥ sa ca siddhaḥ prabodhataḥ . avastu netareṇārthaḥ kiṃ kṛtenākṛtena vā .. 23 avedanamasaṃvedyaṃ yadavāsanamāsitam . śāntaṃ samamanullekhaṃ sa karmatyāga ucyate .. 24 apunaḥsmaraṇaṃ samyak ciravismṛtakarma tat . sthitaṃ stambhodarasamaṃ sa karmatyāga ucyate .. 25 atyāgaṃ tyāgamiti ye kurvate vyarthabodhinaḥ . sā bhuṅkte tānpaśūnajñānkarmatyāgapiśācikā .. 26 samūlakarmasaṃtyāgenaiva ye śāntimāsthitāḥ . naiva teṣāṃ kṛtenārtho nākṛteneha kaścana .. 27 samūlamalamuddhṛtya karmabījakalāmiti . nityamekasamādhānāstajjñāstiṣṭhantyataḥ sukham .. 28 pravāhapatite kārye īṣatspandā atanmayāḥ . ghūrṇamānā iva kṣībā yantrasaṃcāritā iva .. 29 mokṣalakṣmyā vilāsinyā vyasanopahatā iva . ardhasuptaprabuddhābhāḥ kāmapyavanimāgatāḥ .. 30 yatsamūlaṃ parityaktaṃ tattyaktamiti kathyate . amūlakāṣastyāgo yaḥ sa śākhālavanopamaḥ .. 31 akṛṣṭamūlaśākhāgralavanaḥ karmapādapaḥ . punaḥ śākhāsahasreṇa duḥkhāya parivardhate .. 32 avedanātmanā tena karmatyāgo'ṅga sidhyati . krameṇa netareṇāta etadevāharanbhava .. 33 ye tvevaṃ karmasaṃtyāgamakṛtvānyatprakurvate . atyāgaṃ tyāgarūpātma gaganaṃ mārayanti te .. 34 bodhātmakatayā karmatyāgaḥ saṃpadyate svayam . dagdhabījā niricchoccairakriyaiva bhavetkriyā .. 35 buddhīndriyehitaṃ karma saphalaṃ rasabhāvanāt . veṣṭitavyaṃ kudāmneva spando'nyo niṣphalo'ṅgajaḥ ..36 karmatyāge sthite bodhājjīvanmukto vivāsanaḥ . gṛhe tiṣṭhatvaraṇye vā śāmyatvabhyetu vodayam .. 37 gehamevopaśāntasya vijanaṃ dūrakānanam . aśāntasyāpyaraṇyāni vijanā sajanā purī .. 38 pariśāntamaterjñasya svapne'pyaprāptamānavā . nirmalā vitatā hṛdyā hṛdyeva vanabhūmikā .. 39 jñasya nirvāṇadṛśyasya nispandārthā nabhomayī . śāntāśeṣaviśeṣārthā jagadeva mahāṭavī .. 40 anantasaṃkalpavato hṛdayasthajagatsthiteḥ . hṛdyevāvartate bhūmirajñasyākhilasāgarā .. 41 janasyājñasya dīnasya vividhadvandvasaṃkaṭā . sārambhā vividhākārā hṛdyeva grāmamaṇḍalī .. 42 vividhakāryavikāradaśāmayī sapurapattanamaṇḍalaparvatā . mukurakośa iva pratibimbitā hṛdi bhavatyamalā maline mahī .. 43 ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe dṛśyopaśamayogopadeśo nāma tṛtīyaḥ sargaḥ .. 3 ..