Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
atha varṣasahasreṇa divyena parameśvaraḥ .
bhṛguḥ paramasaṃbodhādvirarāma samādhitaḥ
||1||nāpaśyadagre tanayaṃ vinayāvanatānanam .
sāmantaṃ guṇasenāyāḥ puṇyaṃ mūrtamiva sthitam
||2||apaśyatkevalaṃ kāyakaṅkālaṃ purato mahat.
dehayuktamivābhāgyaṃ dāridryamiva mūrtimat
||3||tāpaśuṣkavapuḥ kṛttirandhrasphuritatittiri .
saṃśuṣkāntrodaraguhāchāyāviśrāntadarduram
||4||netragartakasaṃsaktaprasūtanavakīṭakam.
parśukāpañjaraprotakośakārakṛmivrajam
||5||prāktanī'mupabhogehāmiṣṭāniṣṭaphalapradām.
dhārādhautāntrayā tadvadbhṛśaṃ śuṣkāsthimālayā
||6||śiroghaṭena śubhreṇa masṛṇenenduvarcasā .
viḍambayacca karpūrāplutaliṅgaśiraḥśriyam
||7||ṛjvyā saṃśuṣkaśirayā svāsthimātrāvaśeṣayā .
grīvayātmānusṛtayā dīrghīkurvadivākṛtim
||8||mṛṇālikāpāṇḍurayā dhārāvabhṛtamāṃsayā .
nāsāgrāsthikayā vaktre kṛtasīmākṛtiṃ dadhat
||9||dīrghakandharayā nūnamunnatīkṛtavaktrayā .
prekṣamāṇamiva prāṇānutkrāntānambarodare
||10||jaṅghorujānudordaṇḍairdviguṇāṃ dīrghatāṃ gataiḥ .
pratiṣṭhānamivāśāntaṃ dīrghādhvaśramabhītitaḥ
||11||udareṇātiriktena carmaśeṣeṇa śoṣiṇā .
pradarśayadivājñasya hṛdayasyātiśūnyatām
||12||prekṣya tacchuṣkakaṅkālamālānaṃ duḥkhadantinaḥ .
pūrvāparaparāmarśamakurvanbhṛgurutthitaḥ
||13||ālokasamakāle hi pratibhānaṃ tato bhṛgoḥ .
ciramutkrāntajīvaḥ kiṃ matputro'yamiti kṣaṇāt
||14||acintayata evāsya bhaviṣyaṃ tanayaṃ tataḥ .
kālaṃ prati babhūvāśu kopaḥ paramadāruṇaḥ
||15||akāla eva matputro nītaḥ kimiti kopitaḥ .
kālāya śāpamutsaṣṭuṃ bhagavānupacakrame
||16||athākalitarūpo'sau kālaḥ kavalitaprajaḥ .
ādhibhautikamāsthāya vapurmunimupāyayau
||17||khaḍgapāśadharaḥ śrīmānkuṇḍalī kavacānvitaḥ .
ṣaḍbhujaḥ ṣaṇmukho bahvyā vṛtaḥ kiṅkarasenayā
||18||yaccharīrasamutthena jvālājālena valgatā .
phullakiṃśukavṛkṣasya babhārādreḥ śriyaṃ nabhaḥ
||19||yatkarasthatriśūlāgraniḥsṛtairagnimaṇḍalaiḥ .
virejuruditairāśāḥ kānakairiva kuṇḍalaiḥ
||20||yatparaśvasanāpāstaśikharā medinībhṛtaḥ .
dolāmiva samārūḍhāśceluḥ petuśca ghūrṇitāḥ
||21||yatkhaḍgamaṇḍaloddyotaiḥ śyāmaṃ bimbaṃ vivasvataḥ .
kalpadagdhajagaddhūmaparyākulamivāvabhau
||22||sa upetya mahābāho kupitaṃ taṃ mahāmunim .
kalpakṣubdhābdhigambhīraṃ sāntvapūrvamuvāca ha
||23||vijñātalokasthitayo mune dṛṣṭaparāvarāḥ .
hetunāpi na muhyanti kiṃ nu hetuṃ vinottamāḥ
||24||tvamanantatapā vipro vayaṃ niyatipālakāḥ .
tena saṃpūjyase pūjyaḥ sādho netarayecchayā
||25||mā tapaḥkṣapayā'buddhe kalpakālamahānalaiḥ .
yo na dagdho'smi me tasya kiṃ tvaṃ śāpena dhakṣyasi
||26||saṃsārāvalayo grastā nigīrṇā rudrakoṭayaḥ .
bhuktāni viṣṇuvṛndāni kva na śaktā vayaṃ mune
||27||bhoktāro hi vayaṃ brahmanbhojanaṃ yuṣmadādayaḥ .
svayaṃ niyatireṣā hi nāvayoretadīhitam
||28||svayamūrdhvaṃ prayātyagniḥ svayaṃ yānti payāṃsyadhaḥ .
bhoktāraṃ bhojanaṃ yāti sṛṣṭiṃ cāpyantakaḥ svayam
||29||idamitthaṃ mune rūpaṃ mameha paramātmanaḥ .
svātmani svayamevātmā svata eva vijṛmbhate
||30||neha kartā na bhoktāsti dṛṣṭyā naṣṭakalaṅkayā .
bahavaśceha kartāro dṛṣṭyā'naṣṭakalaṅkayā
||31||kartṛtākartṛte brahmankevalaṃ parikalpite .
asamyagdarśanenaiva na samyagdarśanasya te
||32||puṣpāṇi tarukhaṇḍeṣu bhūtāni bhuvaneṣu ca .
svayamāyānti yāntīha kalpate hetunāmabhiḥ
||33||abbimbitasya candrasya calane kartrakartṛte .
na satye nānṛte yadvattadvatkālasya sṛṣṭiṣu
||34||mano mithyābhramābhoge kartṛtākartṛtāmayīm .
karoti kalanāṃ rajjvāṃ bhrāntekṣaṇa ivāhitām
||35||tena māgā mune kopamāpadāmīdṛśaḥ kramaḥ .
yadyathā tattathaivāśu satyamālokayākulaḥ
||36||na vayaṃ pratibhārthehā nābhimānavaśīkṛtāḥ .
svato hi tāta vaśagāḥ kevalaṃ niyatau sthitāḥ
||37||prakṛtavyavahārehāniyatīrniṃyatervaśāt .
prājñāḥ samabhivartante nābhimānamahātamaḥ
||38||kartavyameva niyataṃ kevalaṃ kāryakovidaiḥ .
suṣuptivṛttimāśritya kadācittvaṃ na nāśaya
||39||kva sā jñānamayī dṛṣṭiḥ kva mahattvaṃ kva dhīratā .
mārge sarvaprasiddhe'pi kimandha iva muhyasi
||40||svakarmaphalapākotthāmavicārya daśāṃ mune .
kiṃ mūrkha iva sarvajña mudhā māṃ śaptumicchasi
||41||dehināmiha sarveṣāṃ śarīraṃ dvividhaṃ mune .
kiṃ na jānāsi taṃ dehamekamanyanmanobhidham
||42||tatra deho jaḍo'tyarthamāvināśaparāyaṇaḥ .
manastucchaṃ ca niyataṃ kadarthīkriyate tava
||43||catureṇa yathā sādho rathaḥ sārathinohyate .
kurvatā kiṃcana snehāddeho'yaṃ manasā tathā
||44||asatsaṃkalpaḥ kriyate saccharīraṃ vināśyate .
kṣaṇena manasā paṅkapuruṣaḥ śiśunā yathā
||45||cittameveha puruṣastatkṛtaṃ kṛtamucyate .
tadbaddhaṃ kalanāhetoḥ kalanāstaṃ vimucyate
||46||ayaṃ deha ivātrasthamidamaṅgamidaṃ śiraḥ .
idaṃ sphāravikāraṃ tanmana evābhidhīyate
||47||mano hi jīvājjīvākhyaṃ niścayaikatayā nu dhīḥ .
ahaṅkāro'bhimantṛtvānnānātā svayameva hi
||48||dehavāsanayā cetastvanyāni svāni cecchayā .
pārthivāni śarīrāṇi hyasanti paripaśyati
||49||ālokayati cetsatyaṃ tadā satyamayīṃ manaḥ .
śarīrabhāvanāṃ tyaktvā parāmāyāti nirvṛtim
||50||tanmanastava putrasya samādhau tvayi saṃsthite .
svamanorathamārgeṇa dūrāddūrataraṃ gatam
||51||imamauśanasaṃ tyaktvā dehaṃ mandarakandare .
prayāto vaibudhaṃ sadma nīḍoḍḍīnaḥ khago yathā
||52||tatra mandaraguñjeṣu pārijātataleṣu ca .
nandanodyānakhaṇḍeṣu lokapālapureṣu ca
||53||mune caturyugānyaṣṭau viśvācīṃ devasundarīm .
asevata mahātejāḥ ṣaṭpadaḥ padminīmiva
||54||tīvrasaṃvegasaṃpannasvasaṃkalpopakalpite .
atha puṇyakṣaye jāte nīhāra iva śārvare
||55||pramlānakusumottaṃsaḥ khinnāṅgāvayavollasaḥ .
sa papāta tayā sārdhaṃ kālapakvaṃ phalaṃ yathā
||56||vaibudhaṃ tatparityajya nabhasyeva śarīrakam .
bhūtākāśamathāsādya vasudhāyāṃ vyajāyata
||57||āsīdvipro daśārṇeṣu kosaleṣu mahīpatiḥ .
dhīvaro'tha mahāṭavyāṃ haṃsastripathagātaṭe
||58||sūryavaṃśe nṛpaḥ pauṇḍraḥ sauraśālveṣu deśikaḥ .
kalpaṃ vidyādharaḥ śrīmāndhīmānatha muneḥ sutaḥ
||59||madreṣvatha mahīpālastatastāpasabālakaḥ .
vāsudeva iti khyātaḥ samaṅgāyāstaṭe sthitaḥ
||60||anyāsvapi vicitrāsu vāsanāvaśataḥ svayam .
viṣamāsveva putraste cacārāntarayoniṣu
||61||abhūdvindhyanage bhūyaḥ kirātaḥ kaikaṭeṣu ca .
sauvīreṣvatha sāmantastrigarteṣu ca gardabhaḥ
||62||vaṃśagulmaḥ kirāteṣu hariṇaścīnajaṅgale .
sarīsṛpastālavṛkṣe tamāle vanakukkuṭaḥ
||63||ayaṃ sa putro bhavato bhūtvā mantravidāṃ varaḥ .
prajajāpa purā vidyāṃ vidyādharapurapradām
||64||tenāsāvabhavadbrahmanvyomni vidyādharo mahān .
hārakuṇḍalakeyūralīlānicayalālakaḥ
||65||nāyikānalinībhānuḥ puṣpacāpa ivāparaḥ .
vidyādharīṇāṃ dayito gandharvapurabhūṣaṇaḥ
||66||sa kalpāvadhimāsādya dvādaśādityadhāmani .
jagāma bhasmaśeṣatvaṃ śalabhaḥ pāvake yathā
||67||jagannirmāṇarahite sphāre nabhasi sā tataḥ .
vāsanā tasya babhrāma nirnīḍā vihagī yathā
||68||atha kālena saṃjāte vicitrārambhakāriṇi .
saṃsāraracanārambhe brāhme rātriviparyaye
||69||sā mune vāsanā tasya vātavyācalitā satī .
kṛte brāhmaṇatāmetya jāto'dya vasudhātale
||70||vāsudevābhidhāno'sau mune viprakumārakaḥ .
jāto matimatāṃ madhye samadhītākhilaśrutiḥ
||71||kalpaṃ vidyādharo bhūtvā nadyāstvatha mahāmune .
tapaścarati te putraḥ samaṅgāyāstaṭe sthitaḥ
||72||vividhaviṣayavāsanānuvṛttyā khadirakarañjakarālakoṭarāsu .
jagati jaṭharayoniṣu prayāto gahanatarāsu ca kānanasthalīṣu
||73||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe bhārgavopākhyāne kālavacanaṃ nāma daśamaḥ sargaḥ .. 10 ..