मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Sthitiprakaraṇam — Sarga 10

3
Yoga Vāsiṣṭham · Sthitiprakaraṇam · 10

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

atha varṣasahasreṇa divyena parameśvaraḥ .

bhṛguḥ paramasaṃbodhādvirarāma samādhitaḥ

||1||

nāpaśyadagre tanayaṃ vinayāvanatānanam .

sāmantaṃ guṇasenāyāḥ puṇyaṃ mūrtamiva sthitam

||2||

apaśyatkevalaṃ kāyakaṅkālaṃ purato mahat.

dehayuktamivābhāgyaṃ dāridryamiva mūrtimat

||3||

tāpaśuṣkavapuḥ kṛttirandhrasphuritatittiri .

saṃśuṣkāntrodaraguhāchāyāviśrāntadarduram

||4||

netragartakasaṃsaktaprasūtanavakīṭakam.

parśukāpañjaraprotakośakārakṛmivrajam

||5||

prāktanī'mupabhogehāmiṣṭāniṣṭaphalapradām.

dhārādhautāntrayā tadvadbhṛśaṃ śuṣkāsthimālayā

||6||

śiroghaṭena śubhreṇa masṛṇenenduvarcasā .

viḍambayacca karpūrāplutaliṅgaśiraḥśriyam

||7||

ṛjvyā saṃśuṣkaśirayā svāsthimātrāvaśeṣayā .

grīvayātmānusṛtayā dīrghīkurvadivākṛtim

||8||

mṛṇālikāpāṇḍurayā dhārāvabhṛtamāṃsayā .

nāsāgrāsthikayā vaktre kṛtasīmākṛtiṃ dadhat

||9||

dīrghakandharayā nūnamunnatīkṛtavaktrayā .

prekṣamāṇamiva prāṇānutkrāntānambarodare

||10||

jaṅghorujānudordaṇḍairdviguṇāṃ dīrghatāṃ gataiḥ .

pratiṣṭhānamivāśāntaṃ dīrghādhvaśramabhītitaḥ

||11||

udareṇātiriktena carmaśeṣeṇa śoṣiṇā .

pradarśayadivājñasya hṛdayasyātiśūnyatām

||12||

prekṣya tacchuṣkakaṅkālamālānaṃ duḥkhadantinaḥ .

pūrvāparaparāmarśamakurvanbhṛgurutthitaḥ

||13||

ālokasamakāle hi pratibhānaṃ tato bhṛgoḥ .

ciramutkrāntajīvaḥ kiṃ matputro'yamiti kṣaṇāt

||14||

acintayata evāsya bhaviṣyaṃ tanayaṃ tataḥ .

kālaṃ prati babhūvāśu kopaḥ paramadāruṇaḥ

||15||

akāla eva matputro nītaḥ kimiti kopitaḥ .

kālāya śāpamutsaṣṭuṃ bhagavānupacakrame

||16||

athākalitarūpo'sau kālaḥ kavalitaprajaḥ .

ādhibhautikamāsthāya vapurmunimupāyayau

||17||

khaḍgapāśadharaḥ śrīmānkuṇḍalī kavacānvitaḥ .

ṣaḍbhujaḥ ṣaṇmukho bahvyā vṛtaḥ kiṅkarasenayā

||18||

yaccharīrasamutthena jvālājālena valgatā .

phullakiṃśukavṛkṣasya babhārādreḥ śriyaṃ nabhaḥ

||19||

yatkarasthatriśūlāgraniḥsṛtairagnimaṇḍalaiḥ .

virejuruditairāśāḥ kānakairiva kuṇḍalaiḥ

||20||

yatparaśvasanāpāstaśikharā medinībhṛtaḥ .

dolāmiva samārūḍhāśceluḥ petuśca ghūrṇitāḥ

||21||

yatkhaḍgamaṇḍaloddyotaiḥ śyāmaṃ bimbaṃ vivasvataḥ .

kalpadagdhajagaddhūmaparyākulamivāvabhau

||22||

sa upetya mahābāho kupitaṃ taṃ mahāmunim .

kalpakṣubdhābdhigambhīraṃ sāntvapūrvamuvāca ha

||23||

vijñātalokasthitayo mune dṛṣṭaparāvarāḥ .

hetunāpi na muhyanti kiṃ nu hetuṃ vinottamāḥ

||24||

tvamanantatapā vipro vayaṃ niyatipālakāḥ .

tena saṃpūjyase pūjyaḥ sādho netarayecchayā

||25||

mā tapaḥkṣapayā'buddhe kalpakālamahānalaiḥ .

yo na dagdho'smi me tasya kiṃ tvaṃ śāpena dhakṣyasi

||26||

saṃsārāvalayo grastā nigīrṇā rudrakoṭayaḥ .

bhuktāni viṣṇuvṛndāni kva na śaktā vayaṃ mune

||27||

bhoktāro hi vayaṃ brahmanbhojanaṃ yuṣmadādayaḥ .

svayaṃ niyatireṣā hi nāvayoretadīhitam

||28||

svayamūrdhvaṃ prayātyagniḥ svayaṃ yānti payāṃsyadhaḥ .

bhoktāraṃ bhojanaṃ yāti sṛṣṭiṃ cāpyantakaḥ svayam

||29||

idamitthaṃ mune rūpaṃ mameha paramātmanaḥ .

svātmani svayamevātmā svata eva vijṛmbhate

||30||

neha kartā na bhoktāsti dṛṣṭyā naṣṭakalaṅkayā .

bahavaśceha kartāro dṛṣṭyā'naṣṭakalaṅkayā

||31||

kartṛtākartṛte brahmankevalaṃ parikalpite .

asamyagdarśanenaiva na samyagdarśanasya te

||32||

puṣpāṇi tarukhaṇḍeṣu bhūtāni bhuvaneṣu ca .

svayamāyānti yāntīha kalpate hetunāmabhiḥ

||33||

abbimbitasya candrasya calane kartrakartṛte .

na satye nānṛte yadvattadvatkālasya sṛṣṭiṣu

||34||

mano mithyābhramābhoge kartṛtākartṛtāmayīm .

karoti kalanāṃ rajjvāṃ bhrāntekṣaṇa ivāhitām

||35||

tena māgā mune kopamāpadāmīdṛśaḥ kramaḥ .

yadyathā tattathaivāśu satyamālokayākulaḥ

||36||

na vayaṃ pratibhārthehā nābhimānavaśīkṛtāḥ .

svato hi tāta vaśagāḥ kevalaṃ niyatau sthitāḥ

||37||

prakṛtavyavahārehāniyatīrniṃyatervaśāt .

prājñāḥ samabhivartante nābhimānamahātamaḥ

||38||

kartavyameva niyataṃ kevalaṃ kāryakovidaiḥ .

suṣuptivṛttimāśritya kadācittvaṃ na nāśaya

||39||

kva sā jñānamayī dṛṣṭiḥ kva mahattvaṃ kva dhīratā .

mārge sarvaprasiddhe'pi kimandha iva muhyasi

||40||

svakarmaphalapākotthāmavicārya daśāṃ mune .

kiṃ mūrkha iva sarvajña mudhā māṃ śaptumicchasi

||41||

dehināmiha sarveṣāṃ śarīraṃ dvividhaṃ mune .

kiṃ na jānāsi taṃ dehamekamanyanmanobhidham

||42||

tatra deho jaḍo'tyarthamāvināśaparāyaṇaḥ .

manastucchaṃ ca niyataṃ kadarthīkriyate tava

||43||

catureṇa yathā sādho rathaḥ sārathinohyate .

kurvatā kiṃcana snehāddeho'yaṃ manasā tathā

||44||

asatsaṃkalpaḥ kriyate saccharīraṃ vināśyate .

kṣaṇena manasā paṅkapuruṣaḥ śiśunā yathā

||45||

cittameveha puruṣastatkṛtaṃ kṛtamucyate .

tadbaddhaṃ kalanāhetoḥ kalanāstaṃ vimucyate

||46||

ayaṃ deha ivātrasthamidamaṅgamidaṃ śiraḥ .

idaṃ sphāravikāraṃ tanmana evābhidhīyate

||47||

mano hi jīvājjīvākhyaṃ niścayaikatayā nu dhīḥ .

ahaṅkāro'bhimantṛtvānnānātā svayameva hi

||48||

dehavāsanayā cetastvanyāni svāni cecchayā .

pārthivāni śarīrāṇi hyasanti paripaśyati

||49||

ālokayati cetsatyaṃ tadā satyamayīṃ manaḥ .

śarīrabhāvanāṃ tyaktvā parāmāyāti nirvṛtim

||50||

tanmanastava putrasya samādhau tvayi saṃsthite .

svamanorathamārgeṇa dūrāddūrataraṃ gatam

||51||

imamauśanasaṃ tyaktvā dehaṃ mandarakandare .

prayāto vaibudhaṃ sadma nīḍoḍḍīnaḥ khago yathā

||52||

tatra mandaraguñjeṣu pārijātataleṣu ca .

nandanodyānakhaṇḍeṣu lokapālapureṣu ca

||53||

mune caturyugānyaṣṭau viśvācīṃ devasundarīm .

asevata mahātejāḥ ṣaṭpadaḥ padminīmiva

||54||

tīvrasaṃvegasaṃpannasvasaṃkalpopakalpite .

atha puṇyakṣaye jāte nīhāra iva śārvare

||55||

pramlānakusumottaṃsaḥ khinnāṅgāvayavollasaḥ .

sa papāta tayā sārdhaṃ kālapakvaṃ phalaṃ yathā

||56||

vaibudhaṃ tatparityajya nabhasyeva śarīrakam .

bhūtākāśamathāsādya vasudhāyāṃ vyajāyata

||57||

āsīdvipro daśārṇeṣu kosaleṣu mahīpatiḥ .

dhīvaro'tha mahāṭavyāṃ haṃsastripathagātaṭe

||58||

sūryavaṃśe nṛpaḥ pauṇḍraḥ sauraśālveṣu deśikaḥ .

kalpaṃ vidyādharaḥ śrīmāndhīmānatha muneḥ sutaḥ

||59||

madreṣvatha mahīpālastatastāpasabālakaḥ .

vāsudeva iti khyātaḥ samaṅgāyāstaṭe sthitaḥ

||60||

anyāsvapi vicitrāsu vāsanāvaśataḥ svayam .

viṣamāsveva putraste cacārāntarayoniṣu

||61||

abhūdvindhyanage bhūyaḥ kirātaḥ kaikaṭeṣu ca .

sauvīreṣvatha sāmantastrigarteṣu ca gardabhaḥ

||62||

vaṃśagulmaḥ kirāteṣu hariṇaścīnajaṅgale .

sarīsṛpastālavṛkṣe tamāle vanakukkuṭaḥ

||63||

ayaṃ sa putro bhavato bhūtvā mantravidāṃ varaḥ .

prajajāpa purā vidyāṃ vidyādharapurapradām

||64||

tenāsāvabhavadbrahmanvyomni vidyādharo mahān .

hārakuṇḍalakeyūralīlānicayalālakaḥ

||65||

nāyikānalinībhānuḥ puṣpacāpa ivāparaḥ .

vidyādharīṇāṃ dayito gandharvapurabhūṣaṇaḥ

||66||

sa kalpāvadhimāsādya dvādaśādityadhāmani .

jagāma bhasmaśeṣatvaṃ śalabhaḥ pāvake yathā

||67||

jagannirmāṇarahite sphāre nabhasi sā tataḥ .

vāsanā tasya babhrāma nirnīḍā vihagī yathā

||68||

atha kālena saṃjāte vicitrārambhakāriṇi .

saṃsāraracanārambhe brāhme rātriviparyaye

||69||

sā mune vāsanā tasya vātavyācalitā satī .

kṛte brāhmaṇatāmetya jāto'dya vasudhātale

||70||

vāsudevābhidhāno'sau mune viprakumārakaḥ .

jāto matimatāṃ madhye samadhītākhilaśrutiḥ

||71||

kalpaṃ vidyādharo bhūtvā nadyāstvatha mahāmune .

tapaścarati te putraḥ samaṅgāyāstaṭe sthitaḥ

||72||

vividhaviṣayavāsanānuvṛttyā khadirakarañjakarālakoṭarāsu .

jagati jaṭharayoniṣu prayāto gahanatarāsu ca kānanasthalīṣu

||73||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe bhārgavopākhyāne kālavacanaṃ nāma daśamaḥ sargaḥ .. 10 ..