Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
parame brahmaṇi sphāre same rāma samasthite .
anutpannanabhastejastamaḥsattā cidātmani
||1||pūrvaṃ cetyatvakalanaṃ sataścetyāṃśacetanāt .
udeti cittakalanaṃ citiśaktitvacetanāt
||2||tato jīvatvakalanaṃ cetyasaṃyogacetanāt .
tato'sya māyākalanaṃ cetyaikaparatāvaśāt
||3||tato buddhitvakalanamahantāpariṇāmataḥ .
etadeva manastādiśabdatanmātrakādimat
||4||ucchūnādanyatanmātrabhāvanādbhūtarūpiṇaḥ .
ayamitthaṃ mahāgulmo jagadādirvilokyate
||5||jhaṭityevaṃ krameṇeti svapne puramivākṛtam .
mahākāśamahāṭavyāmudbhūyodbhūya naśyati
||6||jagatkarañjakuñjānāṃ bījametadavāpajam .
nāpekṣate kiṃcidapi kṣitivāryanalādikam
||7||etaccidātmakaṃ paścātkilorvyādi kariṣyati .
svaṃ svapnavitpuramiva cinmātrātmakameva yat
||8||jagadādyaṅkuraṃ yatra tatrasthamapi muñcati .
jagataḥ pañcakaṃ bījaṃ pañcakasya cidavyayā
||9||yadbījaṃ tatphalaṃ viddhi tasmādbrahmamayaṃ jagat .
evameṣa mahākāśe sargādau pañcako gaṇaḥ
||10||cicchaktyā svāṅgabhūtātmā kalpitosti na vāstavaḥ .
anenocchūnatāmetya yadapīdaṃ vitanyate
||11||tadapyākāśarūpātmakalpanātmani sanmayam .
kvacinna nāma tatsiddhaṃ yadasiddhena sādhyate
||12||svarūpaṃ yadvikalpātma kathaṃ tatsatyatāmiyāt .
atha cetpañcakaṃ brahma brahmātmakatayā dhiyā
||13||tatpañcakaṃ viddhi prauḍho brahmaiva trijagatkramaḥ .
yathā sphurati sargādāveṣa pañcakasaṃbhavaḥ
||14||tathaivādyeha bhūtatve yāti kāraṇatāṃ svayam .
evaṃ na jāyate kiṃcijjagajjātaṃ na lakṣyate
||15||svapnasaṃkalpapuravadasatsadanubhūyate .
brahmākāśaparākāśe jīvākāśatvamātmani
||16||iti cityavadātātmā pṛthvyādīnāmasaṃbhavāt .
ityeṣa jīvaḥ kathito vyomni svātmā ivoditaḥ
||17||jīvākāśastvimaṃ dehaṃ yathā vindati tacchruṇu .
jīvākāśaḥ svamevāsau tasmiṃstu parameśvare
||18||aṇutejaḥkaṇo'smīti svayaṃ cetati cintayā .
yattadevocchūnamiva bhāvayatyātmanāmbare
||19||asadeva sadākāraṃ saṃkalpenduryathā na san .
tameva bhāvayan draṣṭradṛśyarūpatayā sthitaḥ
||20||eka eva dvitāmeti svapne svamṛtibodhavat .
kiṃcitsthaulyamivādatte tatastārakatāṃ vidan
||21||yathābhāvitamātrārthabhāvitādviśvarūpataḥ .
sa eva svātmā satatopyayaṃ sohamiti svayam
||22||cittātpratyayamādhatte svapne svāmiva pānthatām .
tārakākāramākāraṃ bhāvidehābhidhaṃ tathā
||23||bhāvayatyeti tadbhāvaṃ cittaṃ cetyārthatāmiva .
parityajyaiva tadbāhyaṃ tatastārakakoṭare
||24||antarbhāti bahiṣṭho'pi parvato mukure yathā .
kūpasaṃstho yathā dehaḥ samudgakagataṃ vacaḥ
||25||svapnasaṃkalpayoḥ saṃvidvettyetajjīvako'ṇuke .
svarūpatārakāntastho jīvo'yaṃ cetati svayam
||26||tadetadbuddhicittādijñānasattādirūpakam.
jīvākāśaḥ svatastatra tārakākāśakośagam
||27||prekṣe'hamiti bhāvena draṣṭuṃ prasaratīva khe .
tato randhradvayenaiva bhāvibāhyābhidhaṃ punaḥ
||28||yena paśyati tannetrayugaṃ nāmnā bhaviṣyati .
yena spṛśati sā vai tvagyacchṛṇoti śrutistu sā
||29||yena jighrati tadghrāṇaṃ sa svamātmani paśyati .
tattasya svadanaṃ paścādrasanā collasiṣyati
||30||spandate yatsa tadvāyuśceṣṭā karmendriyavrajam .
rūpālokamanaskārajātamityapi bhāvayat
||31||ātivāhikadehātmā tiṣṭhatyambaramambare .
evamucchūnatāṃ tasminbhāvayaṃstejasaḥ kaṇe
||32||asatyāṃ satyasaṃkāśāṃ brahmāste jīvaśabdavat .
itthaṃ sa jīvaśabdārthaḥ kalanākulatāṃ gataḥ
||33||ātivāhikadehātmā cittadehāmbarākṛtiḥ .
svakalpanānta ākāramaṇḍaṃ saṃsthaṃ prapaśyati
||34||kaścijjalagataṃ vetti kaścitsamrāṭsvarūpiṇam .
bhāvibrahmāṇḍakalanāṃ paśyatyanubhavatyapi
||35||ātmagarbhagṛhaṃ cittādyathāsaṃkalpamātmanaḥ .
deśakālakriyādravyakalpanāvedanaṃ sa tat
||36||bhāvayañchabdanirmātā śabdairbadhnāti kalpitaiḥ .
ātivāhikadeho'sāvityasatyajagadbhrame
||37||asatya eva kacati svapne khoḍḍayanaṃ yathā .
ityanutpanna evāsau svayaṃbhūḥ svayamutthitaḥ
||38||ātivāhikadehātmā prabhurādyaḥ prajāpatiḥ .
etasminnapi saṃpanne brahmāṇḍākāriṇi bhrame
||39||na kiṃcidapi saṃpannaṃ na ca jātaṃ na dṛśyate .
tadbrahmākāśamākāśameva sthitamanantakam
||40||saṃkalpanagarākārametatsadapi naiva sat .
anirmitamarāgaṃ ca etadvai citramutthitam
||41||akṛtaṃ cānubhūtaṃ ca na satyaṃ satyavatsthitam .
mahākalpe vimuktatvādbrahmādīnāmasaṃśayam
||42||smṛtirna prāktanī kācitkāraṇaṃ vā svayaṃbhuvaḥ .
tena yādṛksvayaṃbhūḥ syāttādṛktajjamidaṃ smṛtam
||43||anādyanubhavastvitthaṃ yo'trāsti vanikādike .
svapnānubhūtaṃ pṛthvyādi prabodhe yādṛśaṃ bhavet
||44||smṛtaḥ sa vyomamātrātmā sarvadaiva smṛtaṃ jagat .
yatra yatra yathā toye dravatvaṃ nāma bhidyate
||45||tatra tatra tathā nānyaḥ sargo'sti paramātmani .
sṛṣṭirevamiyaṃ prauḍhā sama eva tvayaṃ sthitaḥ
||46||bhātyevaṃ nāma brahmāṇḍaṃ vyomātmevātinirmalam .
dṛśyamevamidaṃ śāntaṃ svātmanirmitavibhramam
||47||nirādhāraṃ nirādheyamadvaitaṃ caikyavarjitam .
jagatsaṃvidi jātāyāmapi jātaṃ na kiṃcana
||48||paramākāśamāśūnyamacchameva vyavasthitam .
sarvasaṃsāratā nāsti yadeva tadavasthitam
||49||nādheyaṃ tatra nādhāro na dṛśyaṃ na ca draṣṭṛtā .
brahmāṇḍaṃ nāsti na brahmā na ca vaitaṇḍikā kvacit
||50||na jagannāpi jagatī śāntamevākhilaṃ sthitam .
brahmaiva kacati svacchamitthamātmātmanātmani
||51||cittvāddravatvātsalilamivāvartatayātmani .
asadevedamābhāti sadivehānubhūyate
||52||vinaśyatyasadevānte svapne svamaraṇaṃ yathā .
athavā svasvarūpatvātsadevedamanāmayam .
akhaṇḍitamanādyantaṃ jñānamātrāmbarodaram
||53||ākāśa eva parame prathamaḥ prajeśo
nityaṃ svayaṃ kacati śūnyatayā samo yaḥ .
sa hyātivāhikavapurnatu bhūtarūpī
pṛthvyādi tena na sadasti yathā na jātam
||54||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe svayaṃbhūtpattivarṇanaṃ nāma trayodaśaḥ sargaḥ .. 13 ..