Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
rūḍhe saṃsāranirvede sthite sādhusamāgame .
śāstrārthe bhāvite buddhyā bhogavaitṛṣṇya āgate
||1||jāte viṣayavairasye sajjanatve tathodite .
prakāśe sonmukhībhūte hṛdaye kalitodaye
||2||dhanāni nābhivāñchayante tamāṃsīva vivekinā .
tyajyante vidyamānāni saṃśuṣkāmedhyaparṇavat
||3||bhārāya pānthadṛṣṭyeva dṛśyante dārabandhavaḥ .
yathāśakti yathākālamupacaryanta eva ca
||4||indriyeṣvapi saṃlagnā indriyārthāḥ punaḥpunaḥ .
na bhogā anubhūyante nūnaṃ śāntamanastayā
||5||ekānteṣu diganteṣu saraḥsu vipineṣu ca .
udyāne puṇyadeśeṣu nijeṣveva gṛheṣu vā
||6||suhṛtkelivilāseṣu śubhodyānāśanādiṣu .
śāstratarkavicāreṣu na tathā sthīyate ciram
||7||upaśāntena dāntena svātmārāmeṇa mauninā .
jñātaivānviṣyate jñena vijñānaikāntavādinā
||8||evamabhyāsavaśataḥ pare viśramyate pade .
nimnevāmbhasi śāntena svayameva vivekinā
||9||sabāhyābhyantaraṃ śāntā jñataivārthatayoditā .
na saṃbhavati bhinno'rtha ityeva paramaṃ padam
||10||nārthopalabdhirno śūnyamasti bodhātmatāṃ vinā .
ityantaranubhūtisthamāhustatparamaṃ padam
||11||ekabodhātisaṃbandhapariṇāmānna bodhatā .
na śūnyatā nārthateti viddhi tatparamaṃ padam
||12||svasaṃvinmātraviśrāmavatāmamanasāṃ satām .
na svadante hi viṣayāḥ payāṃsi dṛṣadāmiva
||13||nirodhapadamāpanno nirmanā maunamantharaḥ .
svabhāve sthita evāste citre kṛta ivātmavān
||14||sarvārthamartharahitaṃ mahadeva parāṇuvat .
aśūnyameva śūnyātma hṛdayaṃ vedyavedinaḥ
||15||ahaṃtvaṃ jagadīhādi dikkālakalanādi ca .
jñasya jñānādi śūnyādi sthitameva na vidyate
||16||jñenāmalapadasthena dīpeneva nirasyate .
tamo hārdaṃ tathā bāhyaṃ rāgadveṣabhayādi ca
||17||rajorahitasarvāśaṃ sattvātpāramupāgatam .
asaṃbhavattamorūpaṃ praṇamettaṃ nṛbhāskaram
||18||bhedapravilaye jāte citte cādṛśyatāṃ gate .
yā sthitiḥ prāptabodhasya na vāggocarameti sā
||19||dadātyetanmahābuddhe nirvāṇaṃ parameśvaraḥ .
aharniśaṃ paramayā ciraṃ bhaktyā prasāditaḥ
||20||śrīrāma uvāca .
īśvaraḥ ko muniśreṣṭha kathaṃ bhaktyā prasādyate
etanme tattvato brūhi sarvatattvavidāṃ vara
||21||śrīvasiṣṭha uvāca .
īśvaro na mahābuddhe dūre na ca sudurlabhaḥ .
mahābodhamayaikātmā svātmaiva parameśvaraḥ
||22||tasmai sarvaṃ tataḥ sarvaṃ sa sarvaṃ sarvataśca saḥ .
so'ntaḥ sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ
||23||tasmādimāḥ prasūyante sargapralayavikriyāḥ .
akāraṇaṃ kāraṇato gatayaḥ pavanādiva
||24||aniśaṃ pūjayantyetāḥ sarvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ .
yathābhimatadānena sarve te bhūtajātayaḥ
||25||subahūnyeṣa janmāni yathābhimatayecchayā .
yadā saṃpūjitastena prasādamadhigacchati
||26||prasannaḥ sa mahādevaḥ svayamātmā maheśvaraḥ .
bodhāya prerayatyāśu dūtaṃ pūtaṃ śubhehitaiḥ
||27||śrīrāma uvāca .
ātmanā parameśena ko dūtaḥ preryate mune .
sa dūto bodhanaṃ vāpi karoti vada me katham
||28||śrīvasiṣṭha uvāca .
ātmasaṃprerito dūto viveko nāma nāmataḥ .
hṛdguhāyāṃ sadānandastiṣṭhatīndurivāmbare
||29||sa eṣa vāsanātmānaṃ jantuṃ bodhayati kramāt .
saṃsārasāgarādasmāttārayatyavivekinam
||30||bodhātmaiṣo'ntarātmaiva paramaḥ parameśvaraḥ .
asyaiva vācako nāma praṇavo vedasaṃmataḥ
||31||japahomatapodānapāṭhayajñakriyākramaiḥ .
eṣa prasādyate nityaṃ naranāgasurāsuraiḥ
||32||dyaurmūrdhā pṛthivī pādau tārakā romarājayaḥ .
bhūtānyasthīni hṛdayaṃ vyomāsya parameśvaraḥ
||33||sarvatraiṣa cidātmatvādyāti jāgarti paśyati .
tenaiṣa sarvatolakṣyakarakarṇākṣipādabhṛt
||34||vivekadūtamudbodhya hatvā cittapiśācakam .
ātmanaḥ padavīṃ sphārāṃ jīvaḥ kāmapi nīyate
||35||tyaktvā sarvavikalpaughānvikārānarthasaṃkarān .
pauruṣeṇātmanaivātmā svayameva prasādyatām
||36||bhramanmanaḥpiśāce'sminkallolajaladākule .
saṃsārarātritimire svātmaivāpūrṇacandramāḥ
||37||agādhamaraṇāvartakallolākulakoṭare .
tṛṣṇātaraṅgatarale svamanaścaṇḍamārute
||38||mahājaḍalavādhāre saṃsāraviṣamārṇave .
indriyagrāmagahane vivekaḥ potako mahān
||39||pūrvaṃ yathābhimatapūjanasuprasanno
datvā vivekamiha pāvanadūtamātmā .
jīvaṃ padaṃ nayati nirmalamekamādyaṃ
satsaṅgaśāstraparamārthaparāvabodhaiḥ
||40||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 vivekamāhātmyaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ .. 48 ..