Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
bhagavanmuniśārdūla kimiveha manobhrame .
vidyate kathamutpannaṃ mano māyāmayaṃ kutaḥ
||1||utpattimādāviti me samāsena vada prabho .
pravakṣyasi tataḥ śiṣṭaṃ vaktavyaṃ vadatāṃ vara
||2||śrīvasiṣṭha uvāca .
mahāpralayasaṃpattāvasatāṃ samupāgate .
aśeṣadṛśyasargādau śāntamevāvaśiṣyate
||3||āste'nastamito bhāsvānajo devo nirāmayaḥ .
sarvadā sarvakṛtsarvaḥ paramātmā maheśvaraḥ
||4||yato vāco nivartante yo muktairavagamyate .
yasya cātmādikāḥ saṃjñāḥ kalpitā na svabhāvajāḥ
||5||yaḥ pumānsāṃkhyadṛṣṭīnāṃ brahma vedāntavādinām .
vijñānamātraṃ vijñānavidāmekāntanirmalam
||6||yaḥ śūnyavādināṃ śūnyo bhāsako yo'rkatejasām .
vaktā mantā ṛtaṃ bhoktā draṣṭā kartā sadaiva saḥ
||7||sannapyasadyo jagati yo dehastho'pi dūragaḥ .
citprakāśo hyayaṃ yasmādāloka iva bhāsvataḥ
||8||yasmādviṣṇvādayo devāḥ sūryādiva marīcayaḥ .
yasmājjagantyanantāni budbudā jaladheriva
||9||yaṃ yānti dṛśyavṛndāni payāṃsīva mahārṇavam .
ya ātmānaṃ padārthaṃ ca prakāśayati dīpavat
||10||ya ākāśe śarīre ca dṛṣatsvapsu latāsu ca .
pāṃsuṣvadriṣu vāteṣu pātāleṣu ca saṃsthitaḥ
||11||yaḥ plāvayati saṃrabdhaṃ puryaṣṭakamitastataḥ .
yena mūkīkṛtā mūḍhāḥ śilā dhyānamivāsthitāḥ
||12||vyoma yena kṛtaṃ śūnyaṃ śailā yena ghanīkṛtāḥ .
āpo drutāḥ kṛtā yena dīpo yasya vaśo raviḥ
||13||prasaranti yataścitrāḥ saṃsārāsāravṛṣṭayaḥ .
akṣayāmṛtasaṃpūrṇādambhodādiva vṛṣṭayaḥ
||14||āvirbhāvatirobhāvamayāstribhuvanormayaḥ .
sphurantyatitate yasminmarāviva marīcayaḥ
||15||nāśarūpo vināśātmā yo'ntaḥsthaḥ sarvajantuṣu .
gupto yo'pyatirikto'pi sarvabhāveṣu saṃsthitaḥ
||16||prakṛtivratatirvyomni jātā brahmāṇḍasatphalā .
cittamūlendriyadalā yena nṛtyati vāyunā
||17||yaścinmaṇiḥ prakacati pratidehasamudgake .
yasminnindau sphurantyetā jagajjālamarīcayaḥ
||18||praśānte ciddhane yasmisphurantyamṛtavarṣiṇi .
dhārājalāni bhūtāni sṛṣṭayastaḍitaḥ sphuṭāḥ
||19||camatkurvanti vastūni yadālokatayā mithaḥ .
asajjātamasadyena yena satsattvamāgatam
||20||calatīdamanicchasya kāyo yo yasya saṃnidhau .
jaḍaṃ paramaraktasya śāntamātmani tiṣṭhataḥ
||21||niyatirdeśakālau ca calanaṃ spandanaṃ kriyā .
iti yena gatāḥ sattāṃ sarvasattātigāminā
||22||śuddhasaṃvinmayatvādyaḥ khaṃ bhavedvyomacintayā .
padārthacintayārthatvamiva tiṣṭhatyadhiṣṭhitaḥ
||23||kurvannapīha jagatāṃ mahatāmananta-
vṛndaṃ na kiṃcana karoti na kāścanāpi .
svātmanyanastamayasaṃvidi nirvikāre
tyaktodayasthitimati sthita eka eva
||24||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe mūlakāraṇadevasvarūpavarṇanaṃ nāma pañcamaḥ sargaḥ .. 5 ..