मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 128

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 128

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

asmadāderjanasyaitatpratyakṣaṃ nānumānikam .

śuddhabodhaśarīreṇa nādhibhautikarūpiṇā

||1||

etadasmajjagatsvapne nānyeṣu kathitaṃ mayā .

anyeṣvasti jagatsvapneṣvevamanyāpi ca sthitiḥ

||2||

jagatsvapneṣu cānyeṣu saṃsthānakathanena kim .

na hyaupayogikādanyā kathā bhavati dhīmatām

||3||

sarveṣāmuttare merurlokālokaśca dakṣiṇe .

yeṣāmityanumā'śeṣabhūtaughe tena paṇḍitāḥ

||4||

pratyakṣametadanyeṣāṃ yatra te'nye jagadbhramāḥ .

nāsmākaṃ viṣaye te hi tathā saṃsthānaśobhinaḥ

||5||

sarveṣāmuttare merurlokālokaśca dakṣiṇe .

saptadvīpanivāsānāṃ nānyeṣāmiti niścayaḥ

||6||

prakṛtaṃ śrṛṇu he rāma tadbrahmāṇḍakavāṭakam .

yatpramāṇaṃ tato vāri bāhye daśaguṇaṃ sthitam

||7||

tadbrahmāṇḍakavāṭaṃ tu tṛṇaṃ tṛṇamaṇiryathā .

dhatte vāri svabhāvena nityaṃ kalpakaratnavat

||8||

sarveṣāmeva bhāvānāṃ sthitaḥ kalpakaratnavat .

sarvadā pārthivo bhāgastenātraite patantyalam

||9||

jalāddaśaguṇaṃ bāhye sthitaṃ tejo nirindhanam .

ākāśaviśadaṃ śāntastabdhajvālodaropamam

||10||

tasmāddaśaguṇo bāhye saṃsthito vāyurāyataḥ .

vāyordaśaguṇaṃ bāhye vyoma tiṣṭhati nirmalam

||11||

tataḥ parataraṃ śāntaṃ brahmākāśamanantakam .

na prakāśaṃ na ca tamo mahāciddhanamavyayam

||12||

anādimadhyaparyante tasminbrahmamahāmbare .

mahācinnāmni sarvātmanyayonirvāṇarūpiṇi

||13||

brahmāṇḍānāṃ tādṛśānāṃ dūre dūre punaḥpunaḥ .

mitholakṣāṇi lakṣāṇi kacantyuparamanti ca

||14||

na kiṃcitkacayatyatra same kacanarūpiṇi .

tādṛddhyayaṃ tathārūpaṃ tadātmanyeva saṃsthitam

||15||

eṣa te kathitaḥ sarvo dṛśyānubhavanakramaḥ .

adhunā śrṛṇu kiṃvṛttaṃ lokāloke vipaścitaḥ

||16||

svabhyastapūrvasaṃskāro vilasanniścayeritaḥ .

lokālokagirermūrghnastamaḥśvabhraṃ papāta saḥ

||17||

dadarśa tatra śikharapratimairvihagairvapuḥ .

vikartitaṃ manodehaṃ prasṛtaṃ ca svacintite

||18||

deśasya tasya puṇyatvāddehaṃ taccātivāhikam .

ādhibhautikatābodhaṃ nānayannirmalāśayaḥ

||19||

tāvanmātraprabodho'sau nādhikaṃ bodhamāgataḥ . cintayitvā'sitaṃ kāryaṃ babhūva prakṛterhitaḥ ..

śrīrāma uvāca .

adehaṃ prasaratyetaccittaṃ kārye kathaṃ mune .

ātivāhikasaṃvitterbodhaḥ syātkīdṛśo'dhikaḥ

||21||

śrīvasiṣṭha uvāca .

saṃkalpapathikatvena yathāntaḥpuravāsinaḥ .

idaṃ manaḥ prasarati tathāsya prasṛtaṃ manaḥ

||22||

bhrame svapne manorājye mithyājñāne kathāśrutau .

yathā manaḥ prasarati tathā tatprasṛtaṃ manaḥ

||23||

patanti tu śarīraṃ tadātivāhikamucyate .

ādhibhautikadhīrbhāti vismṛtyātraiva kālataḥ

||24||

te tadāntardhimāyāte sarparajjubhramopame .

ādhibhautikadehe'smiñchiṣyatetvātivāhikaḥ

||25||

ātivāhika eṣo'ṅga nipuṇaṃ pravicāryatām .

cinmātravyatirekeṇa yāvadatrānyadasti no

||26||

deśāddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ .

cinmātrasyāsya tadrūpamanantasyaikarūpiṇaḥ

||27||

kva dvaitaṃ kva ca vā dveṣaḥ kva rāgādi tu kathyatām .

sarvaṃ śivamanādyantaṃ paro bodha iti smṛtaḥ

||28||

nirmanomananaṃ śāntamāsitaṃ bodha uttamaḥ .

ātivāhikadehastho na taṃ bodhamupāgataḥ

||29||

vipaścittadvibodho'sau dadarśa visaranmanaḥ .

ātivāhikabodhena garbhavāsopamaṃ tamaḥ

||30||

tamaso'nte viriñcāṇḍakavāṭacchedabhūtalam .

vajrasāraṃ hemamayaṃ koṭiyojanavistṛtam

||31||

tadante prāpa salilaṃ tasmādaṣṭaguṇaṃ tataḥ .

kapāṭabhūmyaiva samaṃ sthitamarṇavapṛṣṭhavat

||32||

tamatītya tataḥ prāpa tejo'rkagaṇabhīṣaṇam .

pralayāgnighanajvālāpiṇḍakoṭarabhāsvaram

||33||

dāhaśokādimuktena vapuṣā mānasena tat .

tatra gacchantya bubudhe vahanaṃ pūrvavāsitam

||34||

uhyamāno vivedāsāvātmānaṃ tvātivāhikam .

cittamātrātmanaḥ svasya kimivohyata ityapi

||35||

iti bodhena dhīrātmā taṃ tatārā'nilārṇavam .

prāpa tadvitataṃ vyoma tasmāddaśaguṇaṃ sthitam

||36||

tadatikramya sa prāpa brahmākāśamanantakam .

yatra sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yanna kiṃcicca kiṃcana

||37||

manasā prabhramaṃstatra dūrāddūrataraṃ yayau .

tena dṛṣṭaṃ ca pṛthvyāpastejo vāyustathā jagat

||38||

punaḥ saṃsāraracanāḥ punaḥ sargāḥ punardiśaḥ .

punarmahīdharā vyoma punardevāḥ punarnarāḥ

||39||

punaḥ pañcamahābhūtaparyante brahma nirghanam .

punastatra jagantyuccaiḥ punaḥ sargāḥ punardiśaḥ

||40||

brahmākāśastataḥ sargāḥ punaranye tvaniṣṭhitāḥ .

ityasau viharandīrghakālamadyāpi saṃsthitaḥ

||41||

svaniścayāccirābhyastānnāsau viratimeti hi .

anto naivāstyavidyāyāḥ sā hi brahmaiva satyatā

||42||

vastuto nāstyavidyeha brahmaṇyavikalātmani .

idaṃ dṛśyamavidyeyamityātmaiṣa vikāsitaḥ

||43||

yadyathā jāgrati svapne dṛṣṭaṃ drakṣyasi paśyasi .

tattathā brahma sacchāntamāsīdasti bhaviṣyati

||44||

ghanatamaḥpravilokanacakrakaṃ

kramajagatpratibhānamidaṃ mahat .

paratayā pratibhātmatayānayā

na ca sadaṅga na vāpyasadākṛti

||45||

teṣveva teṣviva ca teṣu tanūtareṣu

brahmodareṣu ciradūrataraṃ jagatsu .

so'dyāpyasaṃviditatattvatayā tayoccaiḥ

khaṇḍeṣu raṅkuriva rāghava baṃbhramīti

||46||

i0 śrīvā0 vā0 de0 mo0 ni0 u0 a0 vi0 brahmagītāsu brahmākāśavipaścijjagaccandradarśananāmāṣṭāviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ

||128||