Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
bhāmātraṃ bhānamātraṃ vā śāntaṃ bhāsata eva ca .
cinmātraṃ yadanādyantaṃ tasya nāśaḥ kathaṃ kadā
||1||tāvanmātraṃ ca puruṣaḥ kadācitsa na naśyati .
yadi naśyati cinmātraṃ bhūyo jāyeta kiṃ katham
||2||na cānyadanyaccinmātraṃ kvacitkiṃcana kasyacit .
sarvānubhavasādṛśye kīdṛśī nāma sānyatā
||3||sarvasyaiva himaṃ śītamuṣṇo'gnirmadhuraṃ payaḥ .
cinmātrasyāvadātasya kīdṛganyatvamatra tu
||4||śarīranāśe nāśaśceccinmātrasya taducyatām .
harṣasthāne viṣādaḥ kiṃ maraṇe saṃsṛtikṣaye
||5||na ca nāma śarīrasya nāśe naśyati cinnabhaḥ .
dehe naṣṭe'pi bandhūnāṃ mlecchairdṛṣṭā piśācatā
||6||yāvaccharīrasattā ceccetanasya taducyatām .
śavaḥ kasmānna calati satyakhaṇḍe śarīrake
||7||piśācānubhavo jīvadharmaścettatsa sarvadā .
kiṃ na paśyati kiṃ bandhau mṛte paśyati tattathā
||8||jīvadharmo viśiṣṭaścettādṛśastaṃ naraḥ katham .
mithyā deśāntaramṛte piśācatvaṃ na paśyati
||9||tasmātsarvātmakatve taccinmātraṃ na niyantritam .
yadyadyatra yathā vetti tattattatrāvagacchati
||10||avādhitaivaikaghanā saṃvidbhavati yādṛśī .
tādṛśyevānubhūtirhi tatsvabhāvo'tra kāraṇam
||11||anyanna saṃbhavatyatra sargādāveva kāraṇam .
yannāma tadidānīṃ syātkathyatāṃ kīdṛśaṃ katham
||12||sargādāveva notpannā na caivādyāvabhāsate .
vikalpaśrīrjagadbhāsā kevalaṃ bhāti cinnabhaḥ
||13||ābhāsamātramevedaṃ dṛśyamityavabudhyate .
dṛśyamityavabodhena tadṛte syātkva dṛśyatā
||14||svacamatkāracāturyaṃ cāru cinnabhasā rasāt .
bodhena budhyate dṛśyamityabodhānna budhyate
||15||bodho'bodhaśca tadrūpamevameva nirāmayam .
bhedo'tra vāci na tvarthe tasmānnāstyeva dṛśyatā
||16||yā cāsīddṛśyataiṣāṃ tāṃ viddhi tvamavicāraṇām .
sā cedānīṃ vicāreṇa vinaṣṭātaḥ kva dṛśyate
||17||asminneva dhiyo yatna ātmajñānavicāraṇe .
yatnena paramo'bhyāsaḥ sa lokadvayasiddhidaḥ
||18||avidyopaśamastveṣa jāto'pi bhavatāmiha .
abhyāsena vinā sādho na siddhimupagacchati
||19||nrodvegaṃ saṃparityajya gṛhītvānudinaṃ kṣaṇam .
lokadvayahitaṃ pathyamidaṃ śāstraṃ vicāryatām
||20||vijñātamapyavijñātamātmajñānamidaṃ bhavet .
bhavatāṃ bhūribhāgānāṃ saṃbhūyābhyasanaṃ vinā
||21||yo'yamarthaṃ prārthayate tadarthaṃ yatate tathā .
so'vaśyaṃ tamavāpnoti na cecchānto nivartate
||22||tasmādasmānnivartadhvamasacchāstravicāraṇāt .
śāntiṃ prāpsyatha sacchāstrājjayalakṣmīṃ yathā raṇāt
||23||viveke cāviveke ca vahatyeṣā manonadī .
yatraiva vāhyate yatnāttatraiva sthitimṛcchati
||24||asmācchāstrādṛte śreyo na bhūtaṃ na bhaviṣyati .
tataḥ paramabodhārthamidameva vicāryatām
||25||svayameva vicāryedaṃ paro bodho'nubhūyate .
saṃsārādhvaśramaharo na tvetadvaraśāpavat
||26||yanna pitrā na vā mātrā na cāpi sukṛtaiḥ kṛtam .
śreyastadvaḥ parijñātamidamāśu kariṣyati
||27||bhavabandhamayī sādho viṣameyaṃ viṣūcikā .
ātmajñātādṛte dīrghā na kadācana śāmyati
||28||mahāmohamayī māyā mithyaivāhamiti sthitā .
śāstrārthabhāvanenāśu mucyatāṃ paraśocyatā
||29||yāta mā''pātamadhuraṃ vyoma vyomaikarūpiṇīm .
śūnyaṃ vāyuṃ lihanto'ntarlelihānā ivāhayaḥ
||30||yānti vo divasāḥ kaṣṭamavijñātagamāgamāḥ .
vyavahāre hi taireva pratipālayatāṃ mṛtim
||31||tāvadāśvāsanaiṣāsti bhavatāṃ bhayabhāginām .
dināni katicidyāvannāyāti maraṇāvadhiḥ
||32||āgacchantyāṃ mṛtau kaṣṭaṃ paritāpamavāpsyatha .
taṃ yatrāṅgāṅgavicchedaḥ śītacandanalepanam
||33||krīṇanti prāṇapaṇyena dhanaṃ mānaṃ ghanabhramāḥ .
yathāśāstraiḥ kathaṃ buddhyā na krīṇantyajaraṃ padam
||34||padaṃ paramayatnena kriyate yaiścidambare .
kathaṃ taiḥ sahyate'jñānaśatrupādaḥ svamūrdhani
||35||nirmānamohamāpannā gatiṃ gacchata mādhamām .
kriyate svātmabodhena mūlakāṣo mahāpadām
||36||pralapantamahorātraṃ yuṣmadarthena māmimam .
yaṃ pradṛśyedamākarṇya svātmanaivātmatārpyatām
||37||adyaiva na cikitsāṃ yaḥ karoti maraṇāpadaḥ .
saṃprāptāyāṃ mṛtau mūḍhaḥ kariṣyati kimāturaḥ
||38||asmādgranthādṛte grantho nānyaḥ svātmāvabodhane .
nūnamarthakaro grāhyastilastailārthināmiva
||39||ātmajñānamidaṃ śāstraṃ prakāśayati dīpavat .
piteva bodhayatyāśu kānteva ramayatyalam
||40||vidyamānamapi jñānaṃ jñātaṃ śāstragaṇānna yat .
durbodhaṃ madhuraṃ tattu jñāsyantīto na saṃśayaḥ
||41||idamuttamamākhyānaṃ mukhyānāṃ śāstradṛṣṭiṣu .
sukhena bodhadaṃ hṛdyamapūrvaṃ na tu kiṃcana
||42||nānākhyānakathācitraṃ vinodena vicārayet .
idaṃ śāstraṃ paraṃ yāti pumānnāstyatra saṃśayaḥ
||43||yo hyadyāpi na saṃprāptaḥ paṇḍitairavikhaṇḍitaiḥ .
sa itaḥ prāpyate bodhaḥ suvarṇamiva saikatāt
||44||śāstrakartari maṅkatavyaṃ na kadācana kutracit .
śāstrārtha eva tannityaṃ yuktiyuktānubhūtide
||45||ajñānānmatsarānmohādavicāribhirekatā .
avahelitaśāstrārthaiḥ kartavyā nātmahantṛbhiḥ
||46||jānāmyeva yathaivemā yadahaṃ tvaṃ yathā dhiyaḥ .
tathā bodhitakāruṇyātsvabhāvo hi mamedṛśaḥ
||47||yuṣmatsaṃvillavaḥ śuddha evaṃ vaktumiha sthitaḥ .
ahaṃ naro na gandharvo nāmaro na ca rākṣasaḥ
||48||saṃvinmātrā bhavanto hi tadbhāvo'styatinirmalaḥ .
sthito'smīti bhavatpuṇyairnanu nāsmi na cāparaḥ
||49||śyāmāyamānā nāyānti yāvanmaraṇavāsarāḥ .
sāraḥ saṃhriyatāṃ tāvadvairasyaṃ vastudṛṣṭiṣu
||50||ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ .
gatvā nirauṣadhaṃ sthānaṃ sarujaḥ kiṃ kariṣyati
||51||sarvabhāveṣu vairasyaṃ na yāvatsamupāgatam .
bhāvānāṃ bhāvanā tāvattānavaṃ nopagacchati
||52||ātmānamalamuddhartuṃ vāsanātānavādṛte .
nāstyupāyo mahābuddhe kaścanāpi kadācana
||53||bhāvāstu yadi vidyante taddhite vastubhāvanā .
kiṃ tvete naiva santīha śaśaśrṛṅgādayo yathā
||54||sarva eva jagadbhāvā avicāritacāravaḥ .
avidyamānasadbhāvā vicārādviśarāravaḥ
||55||prāmāṇikavicāreṣu na vidyante kṛteṣu ye .
kathaṃ santi jagadbhāvāste ke santi sadaiva vā
||56||sarva eva jagadbhāvāḥ kāraṇābhāvato bhṛśam .
sargādāveva notpannā yaccedaṃ bhāti tatparam
||57||pade sarvendriyātīte manaḥṣaṣṭhendriyātmanām .
bhāvānāṃ kāraṇaṃ nāsti manaḥṣaṣṭhendriyātmakam
||58||bhāvānāṃ vividhākhyānāmanākhyaṃ kāraṇaṃ kutaḥ .
kuto vastunyavastutvaṃ vyomanyavyomatā kutaḥ
||59||sākārasya hi sākāraṃ vaṭadhānādivadbhavet .
bījaṃ tadvastu sākāraṃ jāyate'nyatkuto'nyathā
||60||na kiṃcidapi yatrāsti bījamākṛtimanmanāk .
tata ākṛtimadviśvaṃ bhavatīti viḍambanam
||61||kāryakāraṇabhāvādi tasminnahi pare pade .
vācālatvena yannāma kalpyate maurkhyameva tat
||62||sahakārinimittānāmabhāve hi na kāraṇāt .
kāryaṃ bhavedanyadeti bālairapyanubhūyate
||63||tanmātravedanaṃ bhūyaḥ pṛthvyādīnāṃ ca kāraṇam .
kimasti kathyatāṃ chāyā kathamāste vadātape
||64||paramāṇusamūhā ye jagadityapyavāstavam .
śaśaśrṛṅgaṃ dhanuḥprakhyamajñānādabhidhīyate
||65||paramāṇusamūhaścetsaṃbhūya kurute jagat .
yadṛcchayaiva tamasi śīryate ca yadṛcchayā
||66||tadaṅgamiṅgate nityaṃ deśe deśe gṛhe gṛhe .
apūrvātma rajaḥ śrṛṅgaṃ khātaṃ vā syāddine dine
||67||na ca taddṛśyate kiṃcitkasya tatkarma tādṛśam .
bhavedvyarthamabhavyasya jaḍāstu paramāṇavaḥ
||68||nābuddhipūrvaṃ tatkarma saṃbhavatyaṅga kasyacit .
buddhipūrvaṃ tu yadvyarthaṃ kuryādunmattako hi kaḥ
||69||jaḍasya buddhipūrvehā maruto nāsti tāṃ vinā .
na saṃbhavatyaṇucayo nānyatkartopapadyate
||70||vayamātmāna eveme khātmānaḥ khātmakā janāḥ .
tathā sthitā yathā svapne bhavatāṃ svapnamānavāḥ
||71||tasmānna jāyate kiṃcidviśvaṃ nāpi ca vidyate .
itthaṃ cinnabha evācchaṃ prakacatyātmanātmani
||72||viśvākāśaṃ cidākāśe viṣvagviśrāntimāgatam .
spando dravatvaṃ śūnyatvamanile'mbhasi khe yathā
||73||deśāddeśāntaraprāptau nimeṣeṇātidūrataḥ .
saṃvido yadvapurmadhye cidvyomno viddhi tadvapuḥ
||74||sa svabhāvo hi sarveṣāmarthānāṃ te ca tanmayāḥ .
tādṛśāstannabhorūpāstena viśvamato nabhaḥ
||75||svabhāvasya parā vṛttirmanāgevāśu tasya sā .
svabhāvādavibhinnaiva sedaṃ jagaditi sthitā
||76||jagaccinnabhasostasmānna kadācana bhinnatā .
ekameva dvayo rūpaṃ pavanaspandayoriva
||77||deśāddeśāntaraprāptau vido madhye hi yadvapuḥ .
śāntāśeṣaviśeṣātma tanmukhyaṃ netaradviduḥ
||78||sa svabhāvo'ṅga bhūtānāṃ tatra tiṣṭhanti paṇḍitāḥ .
tasmānna vicalantyete nityadhyānāddharādayaḥ
||79||ābhāsākāśamevedaṃ bhāmātramavabhāsanam .
viśvamākārarahitaṃ svabhāvaṃ viduravyayam
||80||na jāyate na mriyate na bhūtvā bhāvi kutracit .
ananyadeva cidvyomnaḥ śūnyatvamiva khājjagat
||81||na viśvamasti naivāsīnna ca nāma bhaviṣyati .
idamābhāsate śāntaṃ cidvyoma paramātmani
||82||cinmātrameva kacati svapne puratayā yathā .
tathaiva jāgradākhye'sminsa svapne kacati svayam
||83||sargādāveva bhāvānāmasattetyasti dehakaḥ .
kutastasmāccharīratvaṃ svapna eva nabhaściteḥ
||84||svayaṃbhvākhyaṃ śarīraṃ svaṃ pūrvaḥ svapno mahāciteḥ .
ita utthānāstadanu svapnātsvapnāntaraṃ vayam
||85||gaṇḍasyopari jātānāṃ sphoṭānāmata eva naḥ .
parameṇa prayatnena na mano nāma yāsyati
||86||brahmaivāsatyapuruṣaḥ satyavaccānubhūyate .
sthitaṃ tataḥprabhṛtyeva na tvalīkamidaṃ tatam
||87||ābrahmastambaparyantamalīkaṃ jāyate jagat .
yathā svapne tathālīkamevamāśu vinaśyati
||88||cidvyomaivaitya viśvatvaṃ yathā svapne vinaśyati .
anuditvaiva viśvatvaṃ jāgradākhye tathaiva ca
||89||anubhūtamalīkaṃ cāpyalīkaṃ satyavatsthitam .
saṃvideva yathā svapne nagarāditayoditā
||90||sākāreva nirākārā sthitā tadvajjagattayā .
saṃvidākāśamākāśādaṇu meroraṇuryathā
||91||kila yattasya nāma syādākāśādaṇutā kutaḥ .
kāraṇābhāvato'nyasya nākāra upapadyate
||92||sargādāveva yo'jāto jāto'yaṃ jagataḥ kutaḥ .
yadeva vedanākāśe puraṃ svapne tadeva naḥ
||93||bhedaḥ svapnādricidvyomnorna śūnyāmbarayoriva .
yadeva cinnabho nābha tadeva svapnapattanam
||94||yadeva spandanaṃ nāma sa eva pavano yathā .
spandāspandaikarūpātmā vāyurvyomopamo yathā
||95||tasmāccinnabha evedaṃ jagadākṛti lakṣyate .
sarvaṃ śūnyaṃ nirālambaṃ bhāsanaṃ cidvivasvataḥ
||96||śāntamevedamakhilaṃ nirastāstamayodayam .
sakṛdvibhātamamalaṃ dṛṣanmaunamanāmayam
||97||tasmādvada kathaṃ bhāvāḥ kuto bhāvāḥ kva bhāvadhīḥ .
kva dvaitaṃ kvaikatā kvāhaṃ kva bhāvāḥ kva ca bhāvanāḥ
||98||nityodito vyavaharannapi nirvikāro
dvitvaikyamuktamatiruttamaśītalo'ntaḥ .
nirvāṇa āsva vigatāmayaśuddhabodha-
bodhaikatāmupagato'ṅga na santi bhāvāḥ
||99||ityārṣe śrīvā0 vālmī0 de0 mo0 nirvā0 u0 sakalabhāvābhāvopadeśena paramārthaikatāpratipādanaṃ nāma tryadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 103 ..