Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
cittametadupāyātaṃ brahmaṇaḥ paramātpadāt .
atanmayaṃ tanmayaṃ ca taraṅgaḥ sāgarādiva
||1||prabuddhānāṃ mano rāma brahmaiveha hi netarat .
jalasāmānyabuddhīnāmabdhernānyastaraṅgakaḥ
||2||mano rāmāprabuddhānāṃ saṃsārabhramakāraṇam .
apaśyato'mbusāmānyamanyatāmbutaraṅgayoḥ
||3||aprabuddhadṛśāṃ pakṣe tatprabodhāya kevalam .
vācyavācakasaṃbandhakṛto bhedaḥ prakalpyate
||4||sarvaśakti paraṃ brahma nityamāpūrṇamavyayam .
na tadasti na tasminyadvidyate vitatātmani
||5||sarvaśaktirhi bhagavānyaiva tasmai hi rocate .
śaktiṃ tāmeva vitatāṃ prakāśayati sarvagaḥ
||6||cicchaktirbrahmaṇo rāma śarīreṣvabhidṛśyate .
spandaśaktiśca vāteṣu jaḍaśaktistathopale
||7||dravaśaktistathāmbhaḥsu tejaḥśaktistathā'nale .
śūnyaśaktistathākāśe bhāvaśaktirbhavasthitau
||8||brahmaṇaḥ sarvaśaktirhi dṛśyate daśadiggatā .
nāśaśaktirvināśeṣu śokaśaktiśca śokiṣu
||9||ānandaśaktirmudite vīryaśaktistathā bhaṭe .
sargeṣu sargaśaktiśca kalpānte sarvaśaktitā
||10||phalapuṣpalatāpatraśākhāviṭapamūlavān .
vṛkṣabīje yathā vṛkṣastathedaṃ brahmaṇi sthitam
||11||pratibhāsavaśādeva madhyasthaṃ cittajāḍyayoḥ .
jīvetarābhidhaṃ cittamantarbrahmaṇi dṛśyate
||12||nānātarulatāgulmajālapallavaśālayaḥ .
nirvikalpakacinmātraṃ nānā'nirjñātakalpanā
||13||brahmaivedamahaṃtattvaṃ jagatpaśyādya rāghava .
sa ātmā sarvago nāma nityoditamahāvapuḥ
||14||yanmanāḍmananīṃ śaktiṃ dhatte tanmana ucyate .
picchabhrāntiryathā vyomni payasyāvartadhīryathā
||15||pratibhāsakalāmātraṃ mano jīvastathātmani .
yadetanmanaso rūpamuditaṃ mananātmakam
||16||brāhmī śaktirasau tasmādbrahmaiva tadariṃdama .
idaṃ tadahamityeva vibhāgaḥ pratibhāsajaḥ
||17||manaso brahmaṇo'nyacca mohe paramakāraṇam .
yadyaccaitanmanasyeva kiṃcitsadasadātmakam
||18||vyāśabditaṃ sarvaśaktestāṃ śaktiṃ brahmatāṃ viduḥ .
manaḥ sattātmakaṃ nāma yathaitanmanasi sthitam
||19||yathartoḥ śaktayastadvajjīvehā brahmaṇi sthitāḥ .
vyāptasarvartukusumā kṣmādeśavidhibhedataḥ
||20||yathā dadhāti puṣpāṇi tathā cittāni lokakṛt .
kvacitkvacitkadāciddhi tasmādāyānti śaktayaḥ ..
deśakālādivaicitryātkṣmātalādiva śālayaḥ .
na jātaṃ pratibhāsena tenaivānyena paśyati
||22||pratiyogivyavacchedasaṃkhyārūpādayaśca ye .
manaḥśabdaiḥ prakalpyante brahmajānbrahma viddhi tān
||23||yathā yathāsya manasaḥ pratibhāsaḥ pravartate .
tathā tathaiva bhavati dṛṣṭānto'tra kilaindavāḥ
||24||svayamakṣubdhavimale yathā spando mahāmbhasi .
saṃsārakāraṇaṃ jīvastathāyaṃ paramātmani
||25||jñasya sarvaṃ citaṃ rāma brahmaivāvartate sadā .
kallolormitaraṅgaughairabdherjalamivātmani
||26||dvitīyā nāsti sattaikā nāmarūpakriyātmikā .
pare nānātaraṅge'bdhau kalpaneva jaletarā
||27||jāyate naśyati tathā yadidaṃ yāti tiṣṭhati .
tadidaṃ brahmaṇi brahma brahmaṇā ca vivartate
||28||svātmanyevātapastīvro mṛgatṛṣṇikayā yathā .
vicitreṇa vicitro'pi prasphuratyātmanā tathā
||29||karaṇaṃ karma kartā ca jananaṃ maraṇaṃ sthitiḥ .
sarvaṃ brahmaiva nahyasti tadvinā kalpanetarā
||30||na lobho'sti na moho'sti na tṛṣṇāsti na rañjanā .
ka ātmanyātmanolobhastṛṣṇāmoho'thavākutaḥ
||31||ātmaivedaṃ jagatsarvamātmaiva kalanākramaḥ .
hemāṅgadatayevāyamātmodeti manastayā
||32||abuddhaṃ yatparaṃ dhāma taccittaṃ jīva ucyate .
aparijñāta evāśu bandhurāyātyabandhutām
||33||cinmayenātmanā'jñena svasaṃkalpanayā svayam .
śūnyatā gaganeneva jīvatā prakaṭīkṛtā
||34||ātmaivānātmavadiha jīvo jagati rājate .
dvīndutvamiva durdṛṣṭeḥ saccāsacca samutthitam
||35||mohārthaśabdārthadṛśoretayoratyasaṃbhavāt .
satyatvādātmanaścaiva kvātmā baddhaḥ kva mucyate
||36||nityāsaṃbhavabandhasya baddho'smīti kukalpanā .
yasya kālpanikastasya mokṣo mithyā na tattvataḥ
||37||śrīrāma uvāca .
mano yaṃ niścayaṃ yāti tattadbhavati nānyathā .
tena kālpaniko nāsti bandhaḥ kathamiha prabho
||38||śrīvasiṣṭha uvāca .
mithyā kālpanikīveyaṃ mūrkhāṇāṃ bandhakalpanā .
mithyaivābhyuditā teṣāmitarā mokṣakalpanā
||39||evamajñānakādeva bandhamokṣadṛśo'smṛteḥ .
vastutastu na bandho'sti na mokṣo'stimahāmate
||40||kalpanāyā avastutvaṃ saṃprabuddhamatiṃ prati .
rajjvaheriva he prājña tattvabuddhamatiṃ prati
||41||bandhamokṣādisaṃmoho na prājñasyāsti kaścana .
saṃmohabandhamokṣādi hyajñasyaivāsti rāghava
||42||ādau manastadanu bandhavimokṣadṛṣṭī
paścātprapañcaracanā bhuvanābhidhānā .
ityādikā sthitiriyaṃ hi gatā pratiṣṭhā-
mākhyāyikā subhaga bālajanoditeva
||43||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe cittacikitsāpūrvakaṃ cittotpattivarṇanaṃ nāma śatatamaḥ sargaḥ .. 100 ..