मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Utpattiprakaraṇam — Sarga 100

3
Yoga Vāsiṣṭham · Utpattiprakaraṇam · 100

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

cittametadupāyātaṃ brahmaṇaḥ paramātpadāt .

atanmayaṃ tanmayaṃ ca taraṅgaḥ sāgarādiva

||1||

prabuddhānāṃ mano rāma brahmaiveha hi netarat .

jalasāmānyabuddhīnāmabdhernānyastaraṅgakaḥ

||2||

mano rāmāprabuddhānāṃ saṃsārabhramakāraṇam .

apaśyato'mbusāmānyamanyatāmbutaraṅgayoḥ

||3||

aprabuddhadṛśāṃ pakṣe tatprabodhāya kevalam .

vācyavācakasaṃbandhakṛto bhedaḥ prakalpyate

||4||

sarvaśakti paraṃ brahma nityamāpūrṇamavyayam .

na tadasti na tasminyadvidyate vitatātmani

||5||

sarvaśaktirhi bhagavānyaiva tasmai hi rocate .

śaktiṃ tāmeva vitatāṃ prakāśayati sarvagaḥ

||6||

cicchaktirbrahmaṇo rāma śarīreṣvabhidṛśyate .

spandaśaktiśca vāteṣu jaḍaśaktistathopale

||7||

dravaśaktistathāmbhaḥsu tejaḥśaktistathā'nale .

śūnyaśaktistathākāśe bhāvaśaktirbhavasthitau

||8||

brahmaṇaḥ sarvaśaktirhi dṛśyate daśadiggatā .

nāśaśaktirvināśeṣu śokaśaktiśca śokiṣu

||9||

ānandaśaktirmudite vīryaśaktistathā bhaṭe .

sargeṣu sargaśaktiśca kalpānte sarvaśaktitā

||10||

phalapuṣpalatāpatraśākhāviṭapamūlavān .

vṛkṣabīje yathā vṛkṣastathedaṃ brahmaṇi sthitam

||11||

pratibhāsavaśādeva madhyasthaṃ cittajāḍyayoḥ .

jīvetarābhidhaṃ cittamantarbrahmaṇi dṛśyate

||12||

nānātarulatāgulmajālapallavaśālayaḥ .

nirvikalpakacinmātraṃ nānā'nirjñātakalpanā

||13||

brahmaivedamahaṃtattvaṃ jagatpaśyādya rāghava .

sa ātmā sarvago nāma nityoditamahāvapuḥ

||14||

yanmanāḍmananīṃ śaktiṃ dhatte tanmana ucyate .

picchabhrāntiryathā vyomni payasyāvartadhīryathā

||15||

pratibhāsakalāmātraṃ mano jīvastathātmani .

yadetanmanaso rūpamuditaṃ mananātmakam

||16||

brāhmī śaktirasau tasmādbrahmaiva tadariṃdama .

idaṃ tadahamityeva vibhāgaḥ pratibhāsajaḥ

||17||

manaso brahmaṇo'nyacca mohe paramakāraṇam .

yadyaccaitanmanasyeva kiṃcitsadasadātmakam

||18||

vyāśabditaṃ sarvaśaktestāṃ śaktiṃ brahmatāṃ viduḥ .

manaḥ sattātmakaṃ nāma yathaitanmanasi sthitam

||19||

yathartoḥ śaktayastadvajjīvehā brahmaṇi sthitāḥ .

vyāptasarvartukusumā kṣmādeśavidhibhedataḥ

||20||

yathā dadhāti puṣpāṇi tathā cittāni lokakṛt .

kvacitkvacitkadāciddhi tasmādāyānti śaktayaḥ ..

deśakālādivaicitryātkṣmātalādiva śālayaḥ .

na jātaṃ pratibhāsena tenaivānyena paśyati

||22||

pratiyogivyavacchedasaṃkhyārūpādayaśca ye .

manaḥśabdaiḥ prakalpyante brahmajānbrahma viddhi tān

||23||

yathā yathāsya manasaḥ pratibhāsaḥ pravartate .

tathā tathaiva bhavati dṛṣṭānto'tra kilaindavāḥ

||24||

svayamakṣubdhavimale yathā spando mahāmbhasi .

saṃsārakāraṇaṃ jīvastathāyaṃ paramātmani

||25||

jñasya sarvaṃ citaṃ rāma brahmaivāvartate sadā .

kallolormitaraṅgaughairabdherjalamivātmani

||26||

dvitīyā nāsti sattaikā nāmarūpakriyātmikā .

pare nānātaraṅge'bdhau kalpaneva jaletarā

||27||

jāyate naśyati tathā yadidaṃ yāti tiṣṭhati .

tadidaṃ brahmaṇi brahma brahmaṇā ca vivartate

||28||

svātmanyevātapastīvro mṛgatṛṣṇikayā yathā .

vicitreṇa vicitro'pi prasphuratyātmanā tathā

||29||

karaṇaṃ karma kartā ca jananaṃ maraṇaṃ sthitiḥ .

sarvaṃ brahmaiva nahyasti tadvinā kalpanetarā

||30||

na lobho'sti na moho'sti na tṛṣṇāsti na rañjanā .

ka ātmanyātmanolobhastṛṣṇāmoho'thavākutaḥ

||31||

ātmaivedaṃ jagatsarvamātmaiva kalanākramaḥ .

hemāṅgadatayevāyamātmodeti manastayā

||32||

abuddhaṃ yatparaṃ dhāma taccittaṃ jīva ucyate .

aparijñāta evāśu bandhurāyātyabandhutām

||33||

cinmayenātmanā'jñena svasaṃkalpanayā svayam .

śūnyatā gaganeneva jīvatā prakaṭīkṛtā

||34||

ātmaivānātmavadiha jīvo jagati rājate .

dvīndutvamiva durdṛṣṭeḥ saccāsacca samutthitam

||35||

mohārthaśabdārthadṛśoretayoratyasaṃbhavāt .

satyatvādātmanaścaiva kvātmā baddhaḥ kva mucyate

||36||

nityāsaṃbhavabandhasya baddho'smīti kukalpanā .

yasya kālpanikastasya mokṣo mithyā na tattvataḥ

||37||

śrīrāma uvāca .

mano yaṃ niścayaṃ yāti tattadbhavati nānyathā .

tena kālpaniko nāsti bandhaḥ kathamiha prabho

||38||

śrīvasiṣṭha uvāca .

mithyā kālpanikīveyaṃ mūrkhāṇāṃ bandhakalpanā .

mithyaivābhyuditā teṣāmitarā mokṣakalpanā

||39||

evamajñānakādeva bandhamokṣadṛśo'smṛteḥ .

vastutastu na bandho'sti na mokṣo'stimahāmate

||40||

kalpanāyā avastutvaṃ saṃprabuddhamatiṃ prati .

rajjvaheriva he prājña tattvabuddhamatiṃ prati

||41||

bandhamokṣādisaṃmoho na prājñasyāsti kaścana .

saṃmohabandhamokṣādi hyajñasyaivāsti rāghava

||42||

ādau manastadanu bandhavimokṣadṛṣṭī

paścātprapañcaracanā bhuvanābhidhānā .

ityādikā sthitiriyaṃ hi gatā pratiṣṭhā-

mākhyāyikā subhaga bālajanoditeva

||43||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe cittacikitsāpūrvakaṃ cittotpattivarṇanaṃ nāma śatatamaḥ sargaḥ .. 100 ..