Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
paramākāśakośādrirūḍhalokāntaradrumam .
tārakāpuṣpaśabalaṃ devāsuravihaṃgamam
||1||vidyunmañjaritopāntanīlanīradapallavam .
sarvarturamyacandrārkagaṇaramyakadanturam
||2||saptābdhivāpīvalitaṃ saricchatamanoharam .
caturdaśavidhānantabhūtajātopajīvitam
||3||jagatkānanamākramya sthitāyāḥ kṛtajālakam .
brahmansaṃsṛtimṛdvīkālatāyā vitatākṛteḥ
||4||jarāmaraṇaparvāyāḥ sukhaduḥkhaphalāvaleḥ .
ārūḍhamūlamālāyā mohasekajalāñjaleḥ
||5||kiṃ bījamatha bījasya tasya kiṃ bījamucyate .
atha tasyāpi kiṃ bījaṃ bījaṃ tasyāpi kiṃ bhavet
||6||sarvametatsamāsena punarbodhavivṛddhaye .
siddhaye jñānasārasya vada me vadatāṃvara
||7||śrīvasiṣṭha uvāca .
antarlīnaghanārambhaśubhāśubhamahāṅkuram .
saṃsṛtivrataterbījaṃ śarīraṃ viddhi rāghava
||8||śākhāpratānagahanā phalapallavaśālinī .
teneyaṃ bhavati sphītā śaradīva vasundharā
||9||bhāvābhāvadaśākośaṃ duḥkharatnasamudgakam .
bījamasya śarīrasya cittamāśāvaśānugam
||10||cittādidamudetyuccaiḥ sadasaccāṅgajālakam .
tathā caitatsvayaṃ svapnasaṃbhrameṣvanubhūyate
||11||yathā gandharvasaṃkalpātpuramevaṃ hi cetasaḥ .
savātāyanamākārabhāsuraṃ jāyate vapuḥ
||12||yadidaṃ kiṃcidābhogi jāgataṃ dṛśyatāṃ gatam .
rūpaṃ taccetasaḥ sphāraṃ ghaṭāditvaṃ mṛdo yathā
||13||dve bīje cittavṛkṣasya vṛttivratatidhāriṇaḥ .
ekaṃ prāṇaparispando dvitīyaṃ dṛḍhabhāvanā
||14||yadā praspandate prāṇo nāḍīsaṃsparśanodyataḥ .
tadā saṃvedanamayaṃ cittamāśu prajāyate
||15||yadā na spandate prāṇaḥ śirāsaraṇikoṭare .
asaṃvittivaśāttena cittamantarna jāyate
||16||prāṇaspandanamevedaṃ cittadvāreṇa dṛśyate .
jagannāmāgataṃ vyomni nīlatvādivadīdṛśam
||17||prāṇaspandanasuptā ca tacchāntiṃ śāntirucyate .
prāṇasaṃspandanātsaṃvidyāti vīṭeva coditā
||18||saṃvitsphurati deheṣu prāṇaspandaprabodhitā .
cakrāvartairaṅgaṇeṣu vīṭeva karatāḍitā
||19||satī sarvagatā saṃvitprāṇaspandena bodhyate .
sūkṣmātsūkṣmatarākārā gandhalekheva vāyunā
||20||saṃvitsaṃrodhane śreyaḥ paramaṃ viddhi rāghava .
kāraṇākramaṇaṃ yatra kṣobhastatra na vidyate
||21||saṃvitsamuditaivāśu yāti saṃvedyamādarāt .
saṃvedanādanantāni tato duḥkhāni cetasaḥ
||22||saṃsuptāntarabodhāya saṃvitsaṃtiṣṭhate yadā .
labdhaṃ bhavati labdhavyaṃ tadā tadamalaṃ padam
||23||tasmātprāṇaparispandairvāsanācodanaistathā .
no cetsaṃvidamucchūnāṃ karoṣi tadajo bhavān
||24||saṃviducchūnatāṃ cittaṃ viddhi tenedamātatam .
anarthajālamālūnaviśīrṇajanajīvakam
||25||yoginaścittaśāntyarthaṃ kurvanti prāṇarodhanam .
prāṇāyāmaistathā dhyānaiḥ prayogairyuktikalpitaiḥ
||26||cittopaśāntiphaladaṃ paramaṃ sāmyakāraṇam .
subhagaṃ saṃvidaḥ svāsthyaṃ prāṇasarodhanaṃ viduḥ
||27||jñānavadbhiḥ prakaṭitāmanubhūtāṃ ca rāghava .
cittasyotpattimaparāṃ vāsanājīvitāṃ śrṛṇu
||28||dṛḍhabhāvanayā tyaktapūrvāparavicāraṇam .
yadādānaṃ padārthasya vāsanā sā prakīrtitā
||29||bhāvitastīvrasaṃvegādātmanā yattadeva saḥ .
bhavatyāśu mahābāho vigatetarasaṃsmṛtiḥ
||30||tādṛgrūpaḥ sa puruṣo vāsanāvivaśīkṛtaḥ .
yatpaśyati tadetattatsadvastviti vimuhyati
||33||vāsanāvegavaivaśyātsvarūpaṃ prajahāti tat .
bhrāntaṃ paśyati durdṛṣṭiḥ sarvaṃ madavaśādiva
||32||asamyagjñānavāneva bhavatyādhipariplutaḥ .
antasthayā vāsanayā viṣeṇeva vaśīkṛtaḥ
||33||asamyagdarśanaṃ yasmādanātmanyātmabhāvanam .
yadavastuni vastutvaṃ taccittaṃ viddhi rāghava
||34||dṛḍhābhyāsapadārthaikavāsanādaticañcalam .
cittaṃ saṃjāyate janmajarāmaraṇakāraṇam
||35||yadā na vāsyate kiṃciddheyopādeyarūpi yat .
sthīyate sakalaṃ tyaktvā tadā cittaṃ na jāyate
||36||avāsanatvātsatataṃ yadā na manute manaḥ .
amanastā tadodeti paramopaśamapradā
||37||yadā kiṃcinna saṃvittau sphuratyabhramivāmbare .
tadā padma ivākāśe cittamantarna jāyate
||38||yadā na bhāvyate bhāvaḥ kvacijjagati vastuni .
tadā hṛdambare śūnye kathaṃ cittaṃ prajāyate
||39||etāvanmātrakaṃ manye rūpaṃ cittasya rāghava .
yadbhāvanaṃ vastuno'ntarvastutvena rasena ca
||40||na kiṃcitkalpanāyogyaṃ dṛśyaṃ bhāvayatastataḥ .
ākāśakośasvacchasya kutaścittodayo bhavet
||41||yadabhāvanamāsthāya yadabhāvasya bhāvanam .
yadyathāvastudarśitvaṃ tadacittatvamucyate
||42||sarvamantaḥ parityajya śītalāśayavarti yat .
vṛttisthamapi taccittamasadrūpamudāhṛtam
||43||vāsanāyā rasādhyānādrāgo yasya na vidyate .
tasya cittamacittatvaṃ gataṃ sattvaṃ taducyate
||44||ghanā na vāsanā yasya punarjananakāriṇī .
jīvanmuktaḥ sa sattvasthaścakrabhramavadāsthitaḥ
||45||bhṛṣṭabījopamā yeṣāṃ punarjananavarjitā .
vāsanārasanirhīnā jīvanmuktā hi te sthitāḥ
||46||sattvarūpapariprāptacittāste jñānapāragāḥ .
acittā iti kathyante dehānte vyomarūpiṇaḥ
||47||dve bīje rāma cittasya prāṇaspandanavāsane .
ekasmiṃśca tayoḥ kṣīṇe kṣipraṃ dve api naśyataḥ
||48||mithaḥ kāraṇamete hi bīje janmani cetasaḥ .
jalāṅgīkaraṇe rāma jalāśayaghaṭāviva
||49||ghanā na vāsanā yasya punarjananakāriṇī .
bījāṅkuravadete hi saṃsthite tilatailavat
||50||avinābhāvinī nityaṃ kālākāṅkṣikrame tathā .
sarvamutpādayatyetaccittakaḥ saṃvidātmakaḥ
||51||yathāprāṇendriyānandamānandapavanāvubhau .
cittasyotpādike sārdhaṃ yadaite vāsane tadā
||52||āmodapuṣpavattailatilavacca vyavasthite .
vāsanāvaśataḥ prāṇaspandastena ca vāsanā
||53||jāyate cittabījasya tena bījāṅkurakramaḥ .
vāsanotplavamānatvātsaṃvitprakṣobhakarmaṇā
||54||prāṇaspandaṃ bodhayati tena cittaṃ prajāyate .
prāṇaḥ spandanadharmitvātspandate spṛṣṭahṛdguṇaḥ
||59||saṃvidaṃ bodhayaṃstena cittabālaḥ prajāyate .
evaṃ hi vāsanāprāṇaspandau dvau tasya kāraṇam
||56||tayorekakṣaye nāśo dvayościttasya rāghava .
sukhaduḥkhamanaḥspanda śārīrakavṛhatphalam
||57||kāryapallavitākāraṃ kṛtivratativeṣṭitam .
tṛṣṇākṛṣṇāhivalitaṃ rāgarogabakālayam
||58||ajñānamūlaṃ sudṛḍhaṃ līnendriyavihaṃgamam .
vāsanā kṣayamānītā cittavṛkṣaṃ kṣaṇena hi
||59||prapātayati vātaughaḥ kālapakvaphalaṃ yathā .
pāṇḍurīkṛtasarvāśaṃ sthagitākhiladarśanam
||60||vilolajaladākāramajñānāvakarotthitam .
tṛṣṇātṛṇalavavyāptaṃ stambhākṛti śarīrakam
||61||sphurattanu tanukṣubdhaṃ sukhamutplavanaṃ prati .
antaḥsthitamahālokamapaśyatpravilīyate
||62||pavanaspandarodhācca rāma cittarajaḥ kṣaṇāt .
vāsanāprāṇapavanaspandayoranayordvayoḥ
||63||saṃvedyaṃ bījamityuktaṃ sphuratastau yatastataḥ .
hṛdi saṃvedyamāpyaiva prāṇaspando'tha vāsanā
||64||udeti tasmātsaṃvedyaṃ kathitaṃ bījametayoḥ .
saṃvedyasaṃparityāgātprāṇaspandanavāsane
||65||samūlaṃ naśyataḥ kṣipraṃ mūlacchedādiva drumaḥ .
saṃvidaṃ viddhi saṃvedyaṃ bījaṃ dhīratayā vinā
||66||na saṃbhavati saṃvedyaṃ tailahīnastilo yathā .
na bahirnāntare kiṃcitsaṃvedyaṃ vidyate pṛthak
||67||saṃvitsphurantī saṃkalpātsaṃvedyaṃ paśyati svataḥ .
svapne yathātmamaraṇaṃ tathā deśāntarasthitiḥ
||68||svacamatkārayogena saṃvedyaṃ saṃvidastathā .
svavedanaṃ svasaṃkalpātsaṃvido yatra vartate
||69||jagajjālamato bhāti tadidaṃ raghunandana .
yathā bālasya vetālaḥ svasaṃkalpodbhavādbhavet
||70||puruṣatvaṃ yathā sthāṇoḥ saṃvedyaṃ saṃvidastathā .
yathā candrārkaraśmīnāṃ daṇḍatā reṇutā tathā
||71||yathā nausthācalaspandaḥ saṃvedyaṃ saṃvidastathā .
etanmithyā hi durjñānaṃ samyagjñānādvilīyate
||72||rajjvāmiva bhujaṅgatvaṃ dvīndutvaṃ svīkṣitādiva .
śuddhaiva saṃvittrijagatsavedyaṃ nānyadastyalam
||73||ityantarniścayo rūḍhaḥ samyagjñānaṃ vidurbudhāḥ .
pūrvaṃ dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā yadasyāḥ pratibhāsate
||74||saṃvidastatprayatnena mārjanīyaṃ vijānatā .
tadamārjanamātraṃ hi mahāsaṃsārasaṃgatam
||75||tatpramārjanamātraṃ tu mokṣa ityanubhūyate .
saṃvedanamanantāya duḥkhāya jananātmane
||76||asaṃvittirajāḍyasthā sukhāyājananātmane .
ajaḍo galitānandastyaktasaṃvedano bhava .
asaṃvedyaprabuddhātmā yastu sa tvaṃ raghūdvaha
||77||śrīrāma uvāca .
ajaḍaścāpyasaṃvittiḥ kīdṛśo bhavati prabho .
asaṃvittau ca jāḍyaṃ tatkathaṃ vā vinivartate
||78||śrīvasiṣṭha uvāca .
yaḥ sarvatrānavasthāstho viśrāntāstho na kutracit .
jīvo na vindate kiṃcidasaṃvidajaḍo hi saḥ
||79||saṃvidvastudṛśālambaḥ sa yasyeha na vidyate .
so'saṃvidajaḍaḥ proktaḥ kurvankāryaśatānyapi
||80||saṃvedyena hṛdākāśo manāgapi na lipyate .
yasyāsāvajaḍā saṃvijjīvanmuktaśca kathyate
||81||yadā na bhāvyate kiṃcinnirvāsanatayātmani .
bālamūkādivijñānamiva ca sthīyate sthiram
||82||tadā jāḍyavinirmuktamacchavedanamātatam .
āśritaṃ bhavati prājño yasmādbhūyo na lipyate
||83||samastavāsanātyāgī nirvikalpasamādhitaḥ .
nīlatvamiva khātsphāra ānandaḥ saṃpravartate
||84||yoginastatra tiṣṭhanti saṃvedanamasaṃvidaḥ .
tanmayatvādanādyantaṃ tadapyantarvilīyate
||85||gacchaṃstiṣṭhanspṛśañjighrannapi tena sa ucyate .
ajaḍo galitānandastyaktasaṃvedanaḥ sukhī
||86||etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya kaṣṭayā yatnaceṣṭayā .
tara duḥkhāmbudheḥ pāramapāraguṇasāgara
||87||yathā bījādbṛhadvṛkṣo vyoma vyāpnoti kālataḥ .
tathaivedaṃ svasaṃkalpātsaṃvedyamasadutthitam
||88||yadā saṃkalpya saṃkalpya saṃvitsvaṃ vindate vapuḥ .
tadāsya janmajālasya saiva gacchati bījatām
||89||janayitvātmanātmānaṃ mohayitvā punaḥpunaḥ .
svayaṃ mokṣaṃ nayatyantaḥ saṃvitsvaṃ viddhi rāghava
||90||yadeva bhāvayatyeṣā tadeva bhavati kṣaṇāt .
na bhavadbhūmikāmuktā samāyāti cirādvapuḥ
||91||devo nāsau suro rakṣo yakṣaḥ kiṃ kinnaro janaḥ .
ātmaivādyavilāsinyā jagannāṭyaṃ pranṛtyati
||92||baddhvātmānaṃ ruditvā ca kośakārakṛmiryathā .
cirātkevalatāmeti svayaṃ saṃvitsvabhāvataḥ
||93||jagajjaladhijālānāṃ saṃvijjalamalaṃ gatā .
eṣaivāpūrvadikcakraṃ sphuratyadvyāditāṃ gatā
||94||dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ .
ityasyā vīcayaḥ proktāḥ saṃvitsalilasaṃtateḥ
||95||saṃvinmātraṃ jagatsarvaṃ dvitīyā nāsti kalpanā .
ityeva samyagjñānena saṃvidgacchati nānyatām
||96||yadā na vindate kiṃcitspandate na na vepate .
svātmanyeva sthitiṃ yāti saṃvinno lipyate tadā
||97||athāsyāḥ saṃvido rāma sanmātraṃ bījamucyate .
saṃvinmātrādudetyeṣā prākāśyamiva tejasaḥ
||98||dve rūpe tatra sattāyā ekaṃ nānākṛti sthitam .
dvitīyamekarūpaṃ tu vibhāgo'yaṃ tayoḥ śrṛṇu
||99||ghaṭatā paṭatā caiva tvattā matteti kathyate .
sattārūpavibhāgena yattannānākṛti sthitam
||100||vibhāgaṃ tu parityajya sattaikātmatayā tatam .
sāmānyenaiva sattāyā rūpamekamudāhṛtam
||101||viśeṣaṃ saṃparityajya sanmātraṃ yadalepakam .
ekarūpaṃ mahārūpaṃ sattāyāstatpadaṃ viduḥ
||102||rūpaṃ nānākṛtitvena sattāyā na kadācana .
asaṃvedyaṃ saṃbhavati tasmādetadavastukam
||103||ekarūpaṃ tu yadrūpaṃ sattāyā vimalātmakam .
na kadācana tadyāti nāśaṃ nāpi ca vismṛtim
||104||kālasattā kalāsattā vastusatteyamityapi .
vibhāgakalanāṃ tyaktvā sanmātraikaparo bhava
||105||kālasattā svasattā ca pronmuktakalanā satī .
yadyapyuttamasadrūpā tathāpyeṣā na vāstavī
||106||vibhāgakalanā yatra vibhinnapadadāyinī .
nānātākāraṇaṃ dṛṣṭā tatkathaṃ pāvanaṃ bhavet
||107||sattāsāmānyamevaikaṃ bhāvayatsakalaṃ vapuḥ .
paripūrṇaparānandī tiṣṭhābharitadigbharaḥ
||108||sattā sāmānyamātrasya yā koṭiḥ kovideśvara .
saivāsya bījatāṃ yātā tata eva pravartate
||109||sattāsāmānyaparyante yattatkalanayojjhitam .
padamādyamanādyantaṃ tasya bījaṃ na vidyate
||110||sattā layaṃ yāti yatra nirvikāraṃ ca tiṣṭhati .
bhūyo nāvartate duḥkhe tatra labdhapadaḥ pumān
||111||taddhetuḥ sarvahetūnāṃ tasya heturna vidyate .
saṃsāraḥ sarvasārāṇāṃ tasmātsāraṃ na vidyate
||112||tasmiṃściddarpaṇe sphāre samastā vastudṛṣṭayaḥ .
imāstāḥ pratibimbanti sarasīva taṭadrumāḥ
||113||sarve bhāvā ime tatra svadante sādhuvāridheḥ .
ṣaḍrasā iva jihvāyāḥ prakaṭatvaṃ prayānti ca
||114||tasmādacchatarasyāpi cidākāśasya vai padam .
sarveṣāṃ svādujātīnāmalamāsvādanaṃ ca tat
||115||jāyate vartate caiva vardhate spṛśyate'tha vā .
tiṣṭhanti ca galantīha tatrāṅga jagatāṃ gaṇāḥ
||116||tattadguru gariṣṭhānāṃ tattallaghu laghīyasām .
tattatsthūlaṃ sthaviṣṭhānāmaṇīyastadaṇīyasām
||117||davīyasāṃ daviṣṭhaṃ tadantikānāṃ tadantikam .
kanīyasāṃ kanīyastattajjyeṣṭhaṃ jyāyasāmapi
||118||tejasāmapi tattejastamasāmapi tattamaḥ .
vastūnāmapi tadvastu diśāmapyaṅga dikparā
||119||tanna kiṃcicca kiṃcicca tattadastīva nāsti ca .
tattaddṛśyamadṛśyaṃ ca tattadasmi na cāsmi ca
||120||rāma sarvaprayatnena tasminparamapāvane .
pade sthitimupāyāsi yathā kuru tathānagha
||121||tadamalamajaraṃ tadātmatattvaṃ
tadavagatāvupaśāntimeti cetaḥ .
avagatavitataikatatsvarūpo
bhavabhayamuktapado'si taccirāya
||122||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe saṃsṛtibījavicārayogopadeśo nāmaikanavatitamaḥ sargaḥ 91