Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
saṃsārasāgarāsārakallolairuhyamānayā .
matermānada mūkatvaṃ yayā janatayārjitam
||1||ātmalābhamayodārakalābhiriha sā mayā .
vicāroktibhiretābhiḥ śāstre'sminnopadiśyate
||2||na paśyatyeva yo'tyarthaṃ tasya kaḥ khalu durmatiḥ .
vicitramañjarī citraṃ saṃdarśayati kānanam
||3||kaḥ kuṣṭhaghargharaghrāṇaṃ nānāmodavicāraṇe .
mūrkhamātmopadeśena pramāṇīkurute'matiḥ
||4||viparyastendriyaṃ mattaṃ madirāghūrṇitekṣaṇam .
dharmanirṇayasākṣitve kaḥ pramāṇīkarotyadhīḥ
||5||kaḥ śavaṃ vā śmaśānasthaṃ samavāyakathāśatam .
paripṛcchati saṃdehe kaśca mūrkhaṃ praśāsti ca
||6||yenāśayabilastho'pi mūkondho'pi na nirjitaḥ .
manovyālaḥ sadurbuddhiḥ kathaṃ nāmopadiśyate
||7||jitameva mano viddhi vastuto yanna vidyate .
nikaṭātsā cirāstaiva yā śilā naiva vidyate ..
mano na vijitaṃ rāma yenāsadapi durdhiyā .
tenāgrastaviṣeṇaiva mriyate viṣamūrcchayā
||9||jñaḥ paśyati sadaivātmā spandane prāṇaśaktayaḥ .
indriyāṇi svadharmeṣu mano rāma kimucyate
||10||prāṇānāṃ spandanī śaktirjñānaśaktiḥ parātmanaḥ .
indriyāṇāṃ nijā śaktirekaḥ ko'tra nibadhyate
||11||sarvāstadaṃśavastasya sarvaśakteḥ kilātmanaḥ .
pṛthaktā vācyatā ceyaṃ kuto nāma tavotthitā
||12||kiṃ nāma jīva ityuktaṃ yenehāndhīkṛtaṃ jagat .
cittaṃ caivāsadeva tvaṃ viddhi kā tasya śaktatā
||13||manonirdagdhadṛṣṭīnāṃ dṛṣṭvā duḥkhaparamparām .
matirme karuṇākrāntā rāma mugdheva tapyate
||14||kaḥ kilātra kutaḥ khedo yanmūrkhaḥ paritapyate .
duḥkhāyaiva hi jāyante karabhāḥ prākṛtāstathā
||15||vināśāyaiva jāyante jaḍā deheṣvabuddhayaḥ .
anāratodayāḥ pāpā budbudā jaladheriva
||16||kiyantaḥ paśya paśavaḥ pratyahaṃ pratimaṇḍalam .
sūnāvadbhirnihanyante kaivātra paridevanā
||17||arbudānyanilo hanti kṣamājāteṣu cānvaham .
daṃśānāṃ maśakānāṃ ca kaivātra paridevanā
||18||diśaṃ prati girīndreṣu pulindādyā vane vane .
nighnanti mṛgalakṣāṇi kaivātra paridevanā
||19||jale jalacaravyūhānsūkṣmānsthūlo nikṛntati .
grāsārthaṃ nirdayo matsyaḥ kaivātra paridevanā
||20||likṣāmaṇukaṇakṣāmāṃ kṣudhā khādati makṣikā .
tāṃ kośakāraḥ kṣudhito daṃśastamapi cañcalam
||21||taṃ daṃśaṃ darduro bhuṅkte vyālastamapi darduram .
sarpamugraṃ khago hanti babhruścainaṃ nikṛntati
||22||babhruṃ hinasti mārjāro mārjāraṃ śvā nikṛntati .
ṛkṣaḥ kauleyakaṃ hanti ṛkṣaṃ vyāghro nikṛntati
||23||siṃho'bhibhavati vyāghraṃ śarabhaḥ siṃhamatti ca .
śarabho nāśamāyāti mattameghavilaṅghane
||24||meghā vātairvidhūyante vāyavo giribhirjitāḥ .
girayo vajraniṣpiṣṭāḥ śakrasya vaśagaḥ paviḥ
||25||viṣṇunā kriyate śakro viṣṇurgacchati jantutām .
sukhaduḥkhadaśāmetāṃ jarāmaraṇapālitām
||26||jantavo'pi mahākāyā api vidyāyudhānvitāḥ .
likṣābhiraṅgalagnābhirupajīvyanta eva hi
||27||ajasramevamālūnaviśīrṇaṃ bhūtajaṅgalam .
parasparamalaṃ mohādadyate rakṣyate'pi ca
||28||anārataṃ vinaśyanti vividhā bhūtajātayaḥ .
anārataṃ ca jāyante likṣāyūkāpipīlikāḥ
||29||jalakośeṣu jāyante matsyebhamakarādayaḥ .
bhūmāvantaḥ prajāyante kīṭaughā vṛścikādayaḥ
||30||antarikṣe'pi jāyante ākāśavihagādayaḥ .
vanavīthiṣu jāyante siṃhavyāghramṛgādayaḥ
||31||prāṇyaṅgeṣvapi jāyante vicitrāḥ kakubhaṃ prati .
sthāvareṣvapi jāyante ghuṇā jaghanakādayaḥ
||32||śilāntareṣu jāyante kīṭabhekaghuṇādayaḥ .
viṣṭhāyāmapi jāyante nānākīṭagaṇāstathā
||33||evameteṣvasaṃkhyeṣu janmasvapacayeṣu ca .
ajasraṃ karuṇāvanto nandantu prarudantu vā
||34||anāratamṛtāvasminnanāratasamudbhave .
saṃsārasaṃbhrame yuktā na tuṣṭirna ca duḥkhitā
||35||paṅktayastvevamevemā vṛkṣaparṇagaṇaiḥ samāḥ .
utpatyotpatya līyante bhūtānāṃ bhūrisaṃbhavāḥ
||36||yaḥ pravṛttaḥ kubuddhīnāṃ dayāvānduḥkhamārjane .
svagatacchatranirmṛṣṭasūryāṃśu khidyate nabhaḥ
||37||na tiryaksamadharmāṇa upadeśyā narā bhuvi .
kathārthakathanenārthaḥ kaḥ sthāṇunikaṭe vane
||38||kiṃ kila sphāramanasāṃ paśūnāṃ ca viśeṣaṇam .
kṛṣyante paśavo rajjvā manasā mūḍhacetasaḥ
||39||svacittapaṅkamagnānāṃ svanāśārabdhakarmaṇām .
mūrkhāṇāmāpadaṃ dṛṣṭvā prarudantyupalā api
||40||anirjitātmacittānāṃ samantādduḥkhadā daśāḥ .
tanmārjanaṃ kṛtaprajño nā'taḥ saṃpratipadyate
||41||vinirjitātmacittānāṃ duḥkhāni raghunandana .
suvicāryāṇi tenātra jñātajñeyaḥ pravartatām
||42||mano nāsti mahābāho mā mudhopa prakalpaya .
anena kalpitena tvaṃ vetāleneva hanyase
||43||yāvadvismṛtavānātmatattvaṃ mūḍho bhavadbhavān .
tāvattava manovyālo babhūvābhyuditastataḥ
||44||idānīṃ bhavatā jñātaṃ yathābhūtamariṃdama .
saṃkalpādvardhate cittaṃ tadevāśu parityaja
||45||dṛśyamāśrayasīdaṃ cettatsacitto'si bāndhavān .
dṛśyaṃ saṃtyajasīdaṃ cettatsacittosi mokṣavān
||46||ayaṃ guṇasamāhāro bandhāyaiva samāśritaḥ .
saṃtyakto bhava mokṣāya yathecchasi tathā kuru
||47||nāhaṃ nedamiti dhyāyaṃstiṣṭha tvamacalācalaḥ .
anantākāśasaṃkāśahṛdayo hṛdayeśvaraḥ
||48||ātmano jagataścāsya tvamaṅga kalanāmalam .
rāma dvitvamayīṃ tyaktvāśeṣasthaḥ susthiro bhava
||49||ātmano jagataścāntardraṣṭṛdṛśyadaśāntare .
darśanākhye svamātmānaṃ sarvadā bhāvayanbhava
||50||svādyasvādakasaṃtyaktaṃ svādyasvādakamadhyagam .
svādanaṃ kevalaṃ dhyāyannityamātmamayo bhava
||51||rāmānubhavanīyasya tathānubhavituḥ svayam .
avalambya nirālambaṃ madhyaṃ madhye sthiro bhava
||52||bhavabhāvanayā hīnaṃ bhāvābhāvadaśojjhitam .
bhāvayannevamātmānamātmasaṃsthaḥ svayaṃ bhava
||53||ātmasattāṃ tyajannetāṃ cetyaṃ bhāvayasi svayam .
yadā rāma tadā yāsi cittatāmatiduḥkhadām
||54||cittatāṃ śṛṅkhalāmetāṃ svarūpajñānayuktitaḥ .
bilāccittānmahābāho svātmasiṃhaṃ vimocaya
||55||paramātmadaśāṃ tyaktvā cetyaṃ paripatannalam .
yadā gacchasi saṃkalpaṃ cetyaṃ saṃpaśyase tadā
||56||ātmano vyatiriktaṃ saccittamityaṅga saṃvidā .
manaḥ saṃpadyate duḥkhi kṣīyate tyaktayā tayā
||57||ātmaivedaṃ jagatsarvamityantaḥ saṃvidodaye .
kva cetā kvaca vā cittaṃ kiṃ cetyaṃ cetanaṃ ca kim
||58||ahamātmeti jīvo'smītyetāvaccittakaṃ viduḥ .
anenetthamanādyantaṃ duḥkhaṃ rāghava tanyate
||59||ahamātmā na jīvākhyāḥ sattāḥ santītarāḥ kvacit .
ityeva cittopaśamaḥ paramaṃ sukhamucyate
||60||ātmaivedaṃ jagaditi jāte rāghava niścaye .
asattā cetaso jātā bhavatyeva na saṃśayaḥ
||61||evaṃ satyāvabodhena svātmaivedamiti sthitiḥ .
manaḥ sugalitaṃ viddhi sūryabhāsā tamo yathā
||62||manaḥsarpaḥ śarīrastho yāvattāvanmahadbhayam .
tasminnutsārite yogādbhayasyāvasaraḥ kutaḥ
||63||bhrāntimātrotthitaścitte vetālo'tibalo'nagha .
samyagjñānena mantreṇa prasabhaṃ vinipātyatām
||64||dehagehādgate cittayakṣe balavatāṃ vare .
nirādhirvigatodvegastiṣṭha nāsti bhayaṃ tava
||65||nīrāga eva nirupārjana eva cāsmī-
tyetāvataiva galitā tava cittasattā .
nirduḥkhamuttamapadaṃ paramaṃ gato'si
tiṣṭhopaśāntaparamaiṣaṇa evamantaḥ
||66||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu upaśamaprakaraṇe svacittanirūpaṇaṃ nāma caturdaśaḥ sargaḥ .. 14 ..