मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Upaśamaprakaraṇam — Sarga 14

3
Yoga Vāsiṣṭham · Upaśamaprakaraṇam · 14

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

saṃsārasāgarāsārakallolairuhyamānayā .

matermānada mūkatvaṃ yayā janatayārjitam

||1||

ātmalābhamayodārakalābhiriha sā mayā .

vicāroktibhiretābhiḥ śāstre'sminnopadiśyate

||2||

na paśyatyeva yo'tyarthaṃ tasya kaḥ khalu durmatiḥ .

vicitramañjarī citraṃ saṃdarśayati kānanam

||3||

kaḥ kuṣṭhaghargharaghrāṇaṃ nānāmodavicāraṇe .

mūrkhamātmopadeśena pramāṇīkurute'matiḥ

||4||

viparyastendriyaṃ mattaṃ madirāghūrṇitekṣaṇam .

dharmanirṇayasākṣitve kaḥ pramāṇīkarotyadhīḥ

||5||

kaḥ śavaṃ vā śmaśānasthaṃ samavāyakathāśatam .

paripṛcchati saṃdehe kaśca mūrkhaṃ praśāsti ca

||6||

yenāśayabilastho'pi mūkondho'pi na nirjitaḥ .

manovyālaḥ sadurbuddhiḥ kathaṃ nāmopadiśyate

||7||

jitameva mano viddhi vastuto yanna vidyate .

nikaṭātsā cirāstaiva yā śilā naiva vidyate ..

mano na vijitaṃ rāma yenāsadapi durdhiyā .

tenāgrastaviṣeṇaiva mriyate viṣamūrcchayā

||9||

jñaḥ paśyati sadaivātmā spandane prāṇaśaktayaḥ .

indriyāṇi svadharmeṣu mano rāma kimucyate

||10||

prāṇānāṃ spandanī śaktirjñānaśaktiḥ parātmanaḥ .

indriyāṇāṃ nijā śaktirekaḥ ko'tra nibadhyate

||11||

sarvāstadaṃśavastasya sarvaśakteḥ kilātmanaḥ .

pṛthaktā vācyatā ceyaṃ kuto nāma tavotthitā

||12||

kiṃ nāma jīva ityuktaṃ yenehāndhīkṛtaṃ jagat .

cittaṃ caivāsadeva tvaṃ viddhi kā tasya śaktatā

||13||

manonirdagdhadṛṣṭīnāṃ dṛṣṭvā duḥkhaparamparām .

matirme karuṇākrāntā rāma mugdheva tapyate

||14||

kaḥ kilātra kutaḥ khedo yanmūrkhaḥ paritapyate .

duḥkhāyaiva hi jāyante karabhāḥ prākṛtāstathā

||15||

vināśāyaiva jāyante jaḍā deheṣvabuddhayaḥ .

anāratodayāḥ pāpā budbudā jaladheriva

||16||

kiyantaḥ paśya paśavaḥ pratyahaṃ pratimaṇḍalam .

sūnāvadbhirnihanyante kaivātra paridevanā

||17||

arbudānyanilo hanti kṣamājāteṣu cānvaham .

daṃśānāṃ maśakānāṃ ca kaivātra paridevanā

||18||

diśaṃ prati girīndreṣu pulindādyā vane vane .

nighnanti mṛgalakṣāṇi kaivātra paridevanā

||19||

jale jalacaravyūhānsūkṣmānsthūlo nikṛntati .

grāsārthaṃ nirdayo matsyaḥ kaivātra paridevanā

||20||

likṣāmaṇukaṇakṣāmāṃ kṣudhā khādati makṣikā .

tāṃ kośakāraḥ kṣudhito daṃśastamapi cañcalam

||21||

taṃ daṃśaṃ darduro bhuṅkte vyālastamapi darduram .

sarpamugraṃ khago hanti babhruścainaṃ nikṛntati

||22||

babhruṃ hinasti mārjāro mārjāraṃ śvā nikṛntati .

ṛkṣaḥ kauleyakaṃ hanti ṛkṣaṃ vyāghro nikṛntati

||23||

siṃho'bhibhavati vyāghraṃ śarabhaḥ siṃhamatti ca .

śarabho nāśamāyāti mattameghavilaṅghane

||24||

meghā vātairvidhūyante vāyavo giribhirjitāḥ .

girayo vajraniṣpiṣṭāḥ śakrasya vaśagaḥ paviḥ

||25||

viṣṇunā kriyate śakro viṣṇurgacchati jantutām .

sukhaduḥkhadaśāmetāṃ jarāmaraṇapālitām

||26||

jantavo'pi mahākāyā api vidyāyudhānvitāḥ .

likṣābhiraṅgalagnābhirupajīvyanta eva hi

||27||

ajasramevamālūnaviśīrṇaṃ bhūtajaṅgalam .

parasparamalaṃ mohādadyate rakṣyate'pi ca

||28||

anārataṃ vinaśyanti vividhā bhūtajātayaḥ .

anārataṃ ca jāyante likṣāyūkāpipīlikāḥ

||29||

jalakośeṣu jāyante matsyebhamakarādayaḥ .

bhūmāvantaḥ prajāyante kīṭaughā vṛścikādayaḥ

||30||

antarikṣe'pi jāyante ākāśavihagādayaḥ .

vanavīthiṣu jāyante siṃhavyāghramṛgādayaḥ

||31||

prāṇyaṅgeṣvapi jāyante vicitrāḥ kakubhaṃ prati .

sthāvareṣvapi jāyante ghuṇā jaghanakādayaḥ

||32||

śilāntareṣu jāyante kīṭabhekaghuṇādayaḥ .

viṣṭhāyāmapi jāyante nānākīṭagaṇāstathā

||33||

evameteṣvasaṃkhyeṣu janmasvapacayeṣu ca .

ajasraṃ karuṇāvanto nandantu prarudantu vā

||34||

anāratamṛtāvasminnanāratasamudbhave .

saṃsārasaṃbhrame yuktā na tuṣṭirna ca duḥkhitā

||35||

paṅktayastvevamevemā vṛkṣaparṇagaṇaiḥ samāḥ .

utpatyotpatya līyante bhūtānāṃ bhūrisaṃbhavāḥ

||36||

yaḥ pravṛttaḥ kubuddhīnāṃ dayāvānduḥkhamārjane .

svagatacchatranirmṛṣṭasūryāṃśu khidyate nabhaḥ

||37||

na tiryaksamadharmāṇa upadeśyā narā bhuvi .

kathārthakathanenārthaḥ kaḥ sthāṇunikaṭe vane

||38||

kiṃ kila sphāramanasāṃ paśūnāṃ ca viśeṣaṇam .

kṛṣyante paśavo rajjvā manasā mūḍhacetasaḥ

||39||

svacittapaṅkamagnānāṃ svanāśārabdhakarmaṇām .

mūrkhāṇāmāpadaṃ dṛṣṭvā prarudantyupalā api

||40||

anirjitātmacittānāṃ samantādduḥkhadā daśāḥ .

tanmārjanaṃ kṛtaprajño nā'taḥ saṃpratipadyate

||41||

vinirjitātmacittānāṃ duḥkhāni raghunandana .

suvicāryāṇi tenātra jñātajñeyaḥ pravartatām

||42||

mano nāsti mahābāho mā mudhopa prakalpaya .

anena kalpitena tvaṃ vetāleneva hanyase

||43||

yāvadvismṛtavānātmatattvaṃ mūḍho bhavadbhavān .

tāvattava manovyālo babhūvābhyuditastataḥ

||44||

idānīṃ bhavatā jñātaṃ yathābhūtamariṃdama .

saṃkalpādvardhate cittaṃ tadevāśu parityaja

||45||

dṛśyamāśrayasīdaṃ cettatsacitto'si bāndhavān .

dṛśyaṃ saṃtyajasīdaṃ cettatsacittosi mokṣavān

||46||

ayaṃ guṇasamāhāro bandhāyaiva samāśritaḥ .

saṃtyakto bhava mokṣāya yathecchasi tathā kuru

||47||

nāhaṃ nedamiti dhyāyaṃstiṣṭha tvamacalācalaḥ .

anantākāśasaṃkāśahṛdayo hṛdayeśvaraḥ

||48||

ātmano jagataścāsya tvamaṅga kalanāmalam .

rāma dvitvamayīṃ tyaktvāśeṣasthaḥ susthiro bhava

||49||

ātmano jagataścāntardraṣṭṛdṛśyadaśāntare .

darśanākhye svamātmānaṃ sarvadā bhāvayanbhava

||50||

svādyasvādakasaṃtyaktaṃ svādyasvādakamadhyagam .

svādanaṃ kevalaṃ dhyāyannityamātmamayo bhava

||51||

rāmānubhavanīyasya tathānubhavituḥ svayam .

avalambya nirālambaṃ madhyaṃ madhye sthiro bhava

||52||

bhavabhāvanayā hīnaṃ bhāvābhāvadaśojjhitam .

bhāvayannevamātmānamātmasaṃsthaḥ svayaṃ bhava

||53||

ātmasattāṃ tyajannetāṃ cetyaṃ bhāvayasi svayam .

yadā rāma tadā yāsi cittatāmatiduḥkhadām

||54||

cittatāṃ śṛṅkhalāmetāṃ svarūpajñānayuktitaḥ .

bilāccittānmahābāho svātmasiṃhaṃ vimocaya

||55||

paramātmadaśāṃ tyaktvā cetyaṃ paripatannalam .

yadā gacchasi saṃkalpaṃ cetyaṃ saṃpaśyase tadā

||56||

ātmano vyatiriktaṃ saccittamityaṅga saṃvidā .

manaḥ saṃpadyate duḥkhi kṣīyate tyaktayā tayā

||57||

ātmaivedaṃ jagatsarvamityantaḥ saṃvidodaye .

kva cetā kvaca vā cittaṃ kiṃ cetyaṃ cetanaṃ ca kim

||58||

ahamātmeti jīvo'smītyetāvaccittakaṃ viduḥ .

anenetthamanādyantaṃ duḥkhaṃ rāghava tanyate

||59||

ahamātmā na jīvākhyāḥ sattāḥ santītarāḥ kvacit .

ityeva cittopaśamaḥ paramaṃ sukhamucyate

||60||

ātmaivedaṃ jagaditi jāte rāghava niścaye .

asattā cetaso jātā bhavatyeva na saṃśayaḥ

||61||

evaṃ satyāvabodhena svātmaivedamiti sthitiḥ .

manaḥ sugalitaṃ viddhi sūryabhāsā tamo yathā

||62||

manaḥsarpaḥ śarīrastho yāvattāvanmahadbhayam .

tasminnutsārite yogādbhayasyāvasaraḥ kutaḥ

||63||

bhrāntimātrotthitaścitte vetālo'tibalo'nagha .

samyagjñānena mantreṇa prasabhaṃ vinipātyatām

||64||

dehagehādgate cittayakṣe balavatāṃ vare .

nirādhirvigatodvegastiṣṭha nāsti bhayaṃ tava

||65||

nīrāga eva nirupārjana eva cāsmī-

tyetāvataiva galitā tava cittasattā .

nirduḥkhamuttamapadaṃ paramaṃ gato'si

tiṣṭhopaśāntaparamaiṣaṇa evamantaḥ

||66||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu upaśamaprakaraṇe svacittanirūpaṇaṃ nāma caturdaśaḥ sargaḥ .. 14 ..