Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
athāgrasthabrahmaloko brahmaṇi dhyānaśālini .
nikṣiptākṣaḥ śanairdikṣu dṛṣṭavānahamagrataḥ
||1||dvitīyamarkaṃ madhyāhne paścādabhyuditaṃ sphuṭam .
digdāhamiva digvakre vanadāhamivācale
||2||vahnilokamiva vyomni vaḍavāgnimivārṇave .
tato'paśyamahaṃ dīptaṃ sūryaṃ nairṛtadiṅmukhe
||3||sūryaṃ yāmye kakubbhāge sūryamagnikakuṣmukhe .
sūryamaindrakakubbhāge sūryamīśānadiṅmukhe
||4||kuberakakubhi sūryaṃ sūryaṃ vāyavyadiktaṭe .
sūryaṃ varuṇadigbhāge tena vismayavānaham
||5||yāvadvicārayāmyāśu vidhivaidhuryamākulam .
udabhūdbhūtalāttāvadarka aurva ivārṇavāt
||6||ekādaśe'khilārkāṇāṃ pratibimbamivotthitam .
udabhūttrayamarkāṇāmantare diggaṇāmbare
||7||taddhi raudraṃ vapustatra tanmadhye locanatrayam .
taddvādaśaparīmāṇaṃ dīptaṃ vṛndaṃ vivasvatām
||8||sarvadikkaṃ dadāhoccaiḥ śuṣkaṃ vanamivānalaḥ .
athodabhūjjagatkhaṇḍaśoṣaṇagrīṣmavāsaraḥ
||9||anagniragnidāho drāgadṛśyolmukagulmakaḥ .
anagnināgnidāhena tena tāmarasekṣaṇa
||10||aṅgāni dāvadagdhāni khinnānīva mamābhavan .
pradeśaṃ tamatha tyaktvā dūramārūḍhavānaham
||11||dṛḍhahastatalāghātahatakandukavannabhaḥ .
apaśyaṃ gaganastho'hamuditaṃ caṇḍatejasam
||12||tapantaṃ dvādaśādityagaṇaṃ dikṣu daśasvapi .
bṛhattatra satārāvajvāleva bhagaṇaṃ calam
||13||mahākuhakuhāśabdaṃ kvathatsaptābdhiḍambaram .
sajvālolmukanīrandhralokāntarapurāntaram
||14||jvālāghanapaṭāṭopasindurīkṛtaparvatam .
dīpyamānamahāgārasthiravidyutkakutpaṭam
||15||sphuratkaṭakaṭāṭopacaṭatpattanamaṇḍalam .
vidadhadbhūtalodbhūtadhūmadaṇḍaiḥ śilāghanaiḥ
||16||kācastambhasahasrāḍhyaṃ bhuvanasthānamaṇḍapam .
kvathadbhūtamahābhūtatārākrandātighargharam
||17||bhūtalokapurāpātasphuṭaccaṭacaṭodbhaṭam .
tārāviśaraṇoddhātaghṛṣṭaratnadharātalam
||18||sarvasthalālayacaladdahyamānajanavrajam .
kṣīṇākrandakvathadbhūtagaṇadurvāsadiktaṭam
||19||uttaptāmbūdarākhinnajalecaramahārṇavam .
sarvadikkānalaploṣakṣīṇākrandapurāntaram
||20||vidaladdagdhadigdantidantottambhitabhūdharam .
dharādharadarīrandhradhūmamaṇḍalakuṇḍalam
||21||patatparvataniṣpiṣṭapluṣṭapattanamaṇḍalam .
pacatpacapacāśabdaśabditādrīndrakuñjaram
||22||tāpataptonnamadbhūtajvaritārṇavaparvatam .
hṛdayasphoṭaniḥsārapatadvidyādharāṅganam
||23||ākrandarodanaśrāntamūrdhaniḥsaraṇāmaram .
nāgalokajvalajjvālāpātālottaptabhūtalam
||24||śuṣkārṇavasadāpakvavivartograjalecaram .
aurveṇābindhanābhāvātproḍḍīyeva sahasradhā
||25||gatena nṛtyatotthāya gṛhītagaganāṃganam .
athodabhūjjvalajjvālākiṃśukāṃśukaśobhitaḥ
||26||tāṇḍavāyeva kalpāgnistaralolmukamālyavān .
tāraṃ paṭapaṭāṭopī raṭadbhaṭa ivodbhaṭaḥ
||27||jvālodbhujo dhūmakaco jagajjīrṇakuṭīnaṭaḥ .
jajvalurvanajālāni purāṇi nagarāṇi ca
||28||maṇḍaladvīpadurgāṇi jaṅgalāni sthalāni ca .
sarvakhāni mahākāśamāśā daśa divaḥ śiraḥ
||29||śvabhrarūpāraghaṭṭāṭṭapaṭṭanodāradiktaṭaḥ .
śrṛṅgāṇi siddhavṛndāni girayaḥ sāgarārṇavāḥ
||30||saraḥ sarasyaḥ sarito devāsuranaroragāḥ .
āśāḥ śanaśanāśabdaiḥ puruṣaiśca śivārciṣām
||31||āsankṣveḍākurākṣasyo jvālājālojjvalordhvajāḥ .
bhamadbhamiti bhāṃkārairbhīṣaṇairbhūribhasmabhiḥ
||32||jvālāḥ śvabhrādribhūmīnāṃ guhābhyaḥ pariniryayuḥ .
jvālodarasthā aruṇāḥ samastā bhūtajātayaḥ
||33||sthalapadmodarālīnāmājahuḥ śriyamaśriyaḥ .
sadyo niḥsṛtaraktābhaiḥ sindūrāmbhodasundaraiḥ
||34||dhagaddhagiti gāyadbhirjvālājālairjagadgataiḥ .
āsīdraktāṃśukaiḥ kīrṇaṃ saṃdhyābhrairiva vā nabhaḥ
||35||utphullakiṃśukavanairuḍḍīnairiva vā''vṛtam .
aurveṇa cāvṛtā āsanphullāśokavanā iva
||36||iva sthalābjavalitā rāvirā iva cārṇavāḥ .
nānāvarṇajvalajjvālādhūmavinyāsabandhavān
||37||rūḍhaṃ vahnimivādhātuṃ citrasaudhalatāśrayam .
ananta iva vinyāsa vanayauvanapāvakaḥ
||38||udayāstamayādibhyo vindhyo vidhuratāmagāt .
aṅgārakalpaviṭapairjvālāvanavivalganaiḥ
||39||śanairīṣadiva kṣubdhaiḥ sahyo'sahyatvamāyayau .
madhyamadhyakacatkārṣṇyabhramaddhūmālimālitam
||40||valajjvālābjamalinaṃ dṛṣṭaṃ sara ivāmbaram .
khe'drīṇāṃ śikhare vyomni śikhāśikharaśekharāḥ
||41||nanṛturnīrasā nāśanartakyaḥ ketukuntalāḥ .
talāhitānalajvālā brahmāṇḍordhvakapāṭabhūḥ
||42||tarjanaprotpatadbhūtadhānaughā bhraṣṭabhūmikā .
kvaṇacchreṇī mṛjjalāgnirnānāvarṇānanāruṇā
||43||hṛtprakoṣṭhe jagallakṣmyāḥ sauvarṇīvābhavattadā .
śailāścaṭacaṭāsphoṭairvṛkṣāḥ kaṭakaṭāravaiḥ
||44||deśā halahalollāsairalaṃ vidalanaṃ yayuḥ .
abdhayaḥ kvathitākārāḥ phenilollāsamāṃsalāḥ
||45||vīcīkaratalāghātāṃścakrurarkamukhe mukhe .
anyonyavellitollolabhūtalākāraparvatam
||46||jahṇurvīcīkarairdehe jaḍāḥ prakupitā iva .
āśākāśāśināmeṣāṃ guhāguhaguhāravān
||47||papāṭha śabda āgneyo jvālātaṭataṭodbhavaḥ .
lokapālapurāpātataptāṅgārādribhittayaḥ
||48||diśo daśāpi vaivaśyaṃ yayurunmattavṛttayaḥ .
kāñcanadravasādrīndradrumāgāraguhāgṛhaḥ
||49||śanaiścārvākṛtirmerurāsīddhima ivātape .
kṣaṇenaivānalāttasmāddhimavāñjatuvaddrutaḥ
||50||sarvāntaḥśītalaḥ śuddho durjanādiva sajjanaḥ .
tasyāmapi daśāyāṃ tu malayo'malasaurabhaḥ
||51||āsīttyajatyudārātmā na nāśe'pyuttamaṃ guṇam .
naśyannapi mahān hlādaṃ na khedaṃ saṃprayacchati
||52||candanaṃ dagdhamapyāsīdānandāyaiva jīvatām .
na kadācana saṃyāti vastūttamamavastutām
||53||pralayānalanirdagdhamapi hema na naṣṭavat .
dve hemanabhasī tasminna naṣṭe pralayānale
||54||tayoreva vapuḥ ślāghyaṃ sarvanāśe'pyanāśayoḥ .
nabho vibhutayā'nāśi hemākṛṣṭatayākṣayam
||55||sattvamekaṃ sukhaṃ manye na rajo na ca vā tamaḥ .
caladuccavanānīva vikīrṇāṅgāravarṣaṇaḥ
||56||dagdhābdādrirmahādhūmajvālo'bhūdvahnivāridaḥ .
rasavismaraṇārtānāṃ śūnyānāṃ sphāradehinām
||57||śuṣkāṇāṃ vyomaviṭapipatrāṇāṃ pātrarūpiṇām .
vāridānāṃ savārīṇāṃ dagdhānāṃ pralayārciṣā
||58||jñasyevāṅga na doṣāṇāṃ dṛṣṭaṃ bhasmāpi na kvacit .
na laṅghayati kailāsaṃ yāvadullasito'nalaḥ
||59||tāvattaṃ kalpakupito rudro netrāgninādahat .
dāhasphuṭaddrumasthūlaśilācaṭacaṭāravāḥ
||60||lakuṭopalaloṣṭaughairayudhyanteva bhūbhṛtaḥ .
jvālāghanaghaṭāṭopasāvataṃsacalāntimāḥ
||61||babhūvurvyomavikasatsthūlapadmavanā iva .
sargaḥ kadācidevāsīdityagātsmaraṇīyatām
||62||kalpāntaḥ smārayanmūrkhānagādasmaraṇīyatām .
tāpopatāpaparamāḥ paramāraṇatatparāḥ .
vahnayo'pahnavaṃ cakrurjagatāmasatāmiva
||63||vavuraśaninipātapīḍitāṅgāḥ
kacadanalolmukagulmamaṇḍalābhāḥ .
pralayasamayavāyavo'nalāntā-
ddaladamarāvalayo laye lihantaḥ
||64||vyālolasphuṭadānaladrumavanaprodbhūtabhasmoṣmaṇā dattābhrābhramadulmukāhativahatsāṅgāragaurārciṣaḥ . bhraśyatpāvakaśṛṅgamadhyavilasajjvālāvalīśyāmalā niḥśeṣāgninikāśasustavajavā vegena vātā vavuḥ ..
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahā0 vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 mahākalpāntāgnivarṇanaṃ nāma pañcasaptatitamaḥ sargaḥ .. 75 ..