यज्ञवराहदर्शनप्राप्त्यादिवर्णनम्
वेङ्कटाचलमाहात्म्यम् नारदस्य सुमेरुशिखरस्थयज्ञवराहदर्शनम् पावने नैमिषारण्ये शौनकाद्या महर्षयः ॥
चक्रिरे लोकरक्षार्थं सत्रं द्वादशवार्षिकम्
॥१॥तानभ्यगच्छत्कथको व्यासशिष्यो महामतिः ॥
मुनिरुग्रश्रवा नाम रोमहर्षणसम्भवः
॥२॥सम्यगभ्यर्चितस्त्वेषां सूतः पौराणिकोत्तमः ।
कथयामास तद्दिव्यं पुराणं स्कन्दनामकम्
॥३॥सृष्टिसंहारवंशानां वंशानुचरितस्य च ।
कथां मन्वन्तराणां च विस्तरात्स न्यवेदयत्
॥४॥कथास्तीर्थप्रभावाणां श्रुत्वा ते मुनिपुङ्गवाः ॥
ऊचिरे वशिनं सूतं कथाश्रवणकाङ्क्षया
॥५॥ऋषय ऊचुः
रोमहर्षण सर्वज्ञ पुराणार्थविशारद ॥
माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामो गिरीन्द्राणां महीतले ॥
ब्रूहि त्वं नो महाभाग के प्रधाना महीधराः
॥६॥श्रीसूत उवाच
एतमेव पुरा प्रश्नमपृच्छं जाह्नवीतटे ॥
व्यासं मुनिवरश्रेष्ठं सोऽब्रवीन्मे गुरूत्तमः
॥७॥व्यास उवाच
पुरा देवयुगे सूत नारदो मुनिसत्तमः ।
सुमेरुशिखरं गत्वा नानारत्नसुशोभिनम्
॥८॥तन्मध्ये विपुलं दीप्तं ब्रह्मणो दिव्यमालयम् ।
दृष्ट्वा तस्योत्तरे देशे पिप्पलद्रुममुत्तमम्
॥९॥सहस्रयोजनोच्छ्रायं विस्तीर्णं द्विगुणं तथा ।
तन्मूले मण्डपं दिव्यं नानारत्नसमन्वितम्
॥१०॥पद्मरागमणिस्तम्भैः सहस्रैः समलंकृतम् ॥
वैडूर्यमुक्तामणिभिः कृतस्वस्तिकमालिकम्
॥११॥नवरत्नसमाकीर्णं दिव्यतोरणशोभितम् ।
मृगपक्षिभिराकीर्णं नवरत्नमयैः शुभैः
॥१२॥पुष्परागमहाद्वारं सप्तभूमिकगोपुरम् ॥
सन्दीप्तवज्रसुकृतकवाटद्वयशोभितम् ॥
प्रविश्याऽसौ ददर्शान्तर्दिव्यमौक्तिकमण्डपम् ॥
वैडूर्यवेदिकं तुङ्गमारुरोह महामुनिः
॥१४॥तन्मध्ये तुङ्गमतुलं वसुपादविराजितम् ॥
ददर्श मुक्तासङ्कीर्णं सिंहासनं महाद्युति
॥१५॥तन्मध्ये पुष्करं दिव्यं सहस्रदलशोभितम् ॥
श्वेतं चन्द्रसहस्राभं कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम्
॥१६॥तस्य मध्ये समासीनं पूर्णचन्द्रायुतप्रभम् ॥
कैलासपर्वताकारं सुन्दरं पुरुषाकृतिम्
॥१७॥चतुर्बाहुमुदारांगं वराहवदनं शुभम् ॥
शंखचक्राभयवरान्बिभ्राणं पुरुषोत्तमम्
॥१८॥पीताम्बरधरं देवं पुंडरीकायतेक्षणम् ॥
पूर्णेंदुसौम्यवदनं धूपगंधिमुखांबुजम्
॥१९॥सामध्वनिं यज्ञमूर्तिं स्रुक्तुण्डं स्रुवनासिकम् ॥
क्षीरसागरसंकाशं किरीटोज्ज्वलिताननम्
॥२०॥श्रीवत्सवक्षसं शुभ्रयज्ञसूत्रविराजितम् ॥
कौस्तुभश्रीसमुद्द्योतं समुन्नतमहोरसम्
॥२१॥जांबूनदमयैर्दिव्यैः सुरत्नाभरणैर्युतम् ॥
विद्युन्मालापरिक्षिप्तशरन्मेघमिवोज्ज्वलम्
॥२२॥वामपादतलाक्रांतपादपीठविराजितम् ॥
कटकांगदकेयूरकुण्डलोज्ज्वलितं सदा
॥२३॥चतुर्मुखवसिष्ठात्रिमार्कण्डेयैर्मुनीश्वरैः ॥
भृग्वादिभिरनेकैश्च सेव्यमानमहर्निशम्
॥२४॥इन्द्रादिलोकपालैश्च गन्धर्वाप्सरसां गणैः ॥
सेवितं देवदेवेशं प्रणिपत्याभिगम्य च
॥२५॥दिव्यैरुपनिषद्भागैरभिष्टूय धराधरम् ॥
नारदः परमप्रीतः स्थितो देवस्य सन्निधौ
॥२६॥अथ वराहसन्निधिं प्रति धरण्यागमनम् ॥
एतस्मिन्नंतरे चाभूद्दिव्यदुन्दुभिनिःस्वनः
॥२७॥ततस्तमागता देवी धरणी सखिसंयुता ॥
सुरत्नसागराकारदिव्यांबरसमुज्ज्वला
॥२८॥सुमेरुमन्दराकारस्तनभारावनामिता ॥
नवदूर्वादलश्यामा सर्वाभरणभूषिता
॥२९॥इलया वै पिंगलया सखीभ्यां च समन्विता ॥
ततस्ताभ्यां समानीतं पुष्पाणां निचयं मही
॥३०॥श्रीमद्वराहदेवस्य पादमूले विकीर्य च ॥
प्रणम्य देवदेवेशं कृताञ्जलिपुटा स्थिता
॥३१॥तां देवीं श्रीवराहोऽपि ह्यालिंग्यांके निधाय च
॥३२॥अथ धरणिवराहसंवादः ॥
पप्रच्छ कुशलं पृथ्वीं प्रीतिप्रवणमानसः
॥३३॥श्रीवराह उवाच
त्वां निवेश्य महीदेवि शेषशीर्षे सुखावहे ॥
लोकं त्वयि निवेश्यैव त्वत्सहायान्धराधरान् ॥
हहागतोऽस्म्यहं देवि किमर्थं त्वमिहागता
॥३४॥पृथिव्युवाच
मां समुद्धृत्य पातालात्सहस्रफणशोभिते ॥
रत्नपीठ इवोत्तुंगे सरत्नेऽनन्तमूर्धनि ॥
कृत्वा मां सुस्थिरां देव भूधरान्संनिवेश्य च
॥३५॥मद्धारणक्षमान्पुण्यांस्त्वन्मयान्पुरुषोत्तम ॥
तेषु मुख्यान्महाबाहो मदाधारान्वदस्व मे
॥३६॥अथ शेषाचलस्यसर्वपर्वतातिशायित्ववर्णनम् ॥
श्रीवराह उवाच ॥
सुमेरुर्हिमवान्विंध्यो मन्दरो गंधमादनः ॥
सालग्रामश्चित्रकूटो माल्यवान्पारियात्रकः
॥३७॥महेंद्रो मलयः सह्यः सिंहाद्रिरपि रैवतः ॥
मेरुपुत्रोऽञ्जनो नाम शैलः स्वर्णमयो महान्
॥३८॥एते शैलवराः सर्वे त्वदाधारा वसुन्धरे ॥
ये मया देवसंघैश्च ऋषिसंघैश्च सेविताः
॥३९॥एतेषु प्रवरान्वक्ष्ये तत्त्वतः शृणु माधवि ॥
सालग्रामश्च सिंहाद्रिश्शैलेंद्रो गन्धमादनः
॥४०॥एते शैलवरा देवि दिशं हैमवतीं श्रिताः ॥
दक्षिणस्यां प्रतीतांस्तु वक्ष्ये शैलान्वसुन्धरे
॥४१॥अरुणाद्रिर्हस्तिशैलो गृध्राद्रिर्घटिकाचलः ॥
एते शैलवराः सर्वे क्षीरनद्यास्समीपगाः
॥४२॥हस्तिशैलादुत्तरतः पंचयोजनमात्रतः ॥
सुवर्णमुखरीनाम नदीनां प्रवरा नदी
॥४३॥तस्या एवोत्तरे तीरे कमलाख्यं सरोवरम् ॥
तत्तीरे भगवानास्ते शुकस्य वरदो हरिः
॥४४॥बलभद्रेण संयुक्तः कृष्णो भक्तार्तिनाशनः ॥
वैखानसैर्मुनिगणैर्नित्यमाराधितोऽमलैः
॥४५॥कमलाख्यस्य सरस उत्तरे काननोत्तमे ॥
क्रोशद्वयार्धमात्रे तु हरिचंदनशोभिते ॥
श्रीवेंकटाचलोनाम वासुदेवालयो महान्
॥४६॥सप्तयोजनविस्तीर्णः शैलेन्द्रो योजनोच्छ्रितः ॥
अस्ति स्वर्णमयो देवि रत्नसानुभृदायतः
॥४७॥इन्द्राद्या दैवतगणा वसिष्ठाद्या मुनीश्वराः ॥
सिद्धाः साध्याश्च मरुतो दानवा दैत्यराक्षसाः ॥
रम्भाद्या अप्सरःसंघा वसन्ति नियतं धरे
॥४०॥तपश्चरंति नागाश्च गरुडाः किन्नरास्तथा ॥
एतैरधिष्ठितास्तत्र सरितः पुण्यदर्शनाः ॥
सरांसि विविधान्यत्र संति दिव्यानि माधवि
॥४९॥अथ स्वामिपुष्करिण्याः सर्वतीर्थातिशायित्ववर्णनम् ॥
तीर्थानां चैव सर्वेषां शृणुष्व प्रवराणि वै
॥५०॥चक्रतीर्थं दैवतीर्थं वियद्गंगा तथैव च ॥
कुमारधारिकातीर्थं पापनाशनमेव च ॥
पाण्डवं नाम तीर्थं च स्वामिपुष्करिणी तथा
॥५१॥सप्तैतानि वराण्याहुर्नारायणगिरौ शुभे ॥
एतेषु प्रवरा देवि स्वामिपुष्करिणी शुभा
॥५२॥अस्यास्तु पश्चिमे तीरं निवसामि त्वया सह ॥
आस्तेऽस्या दक्षिणे तीरं श्रीनिवासो जगत्पतिः
॥५३॥गंगाद्यैः सकलैस्तीर्थैः समा सा सागराम्बरे ॥
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि सरांसि सरितस्तथा ॥
तेषां स्वामित्वमापन्नं धरे स्वामिसरोवरे
॥५४॥स्वामिपुष्करिणीं पुण्यां सेवितुं दिव्यभूधरे ॥
वसन्ति सर्वतीर्थानि तेषां संख्यां वदामि ते
॥५५॥षट्षष्टिकोटितीर्थानि पुण्येऽस्मिन्भूधरोत्तमे ॥
तेषु चात्यंतमुख्यानि षट् तीर्थानि वसुन्धरे
॥५६॥पञ्चानां तीर्थराजानां तुम्बो गर्भसमो महान् ॥
गर्भवासभयध्वंसी स्नातानां भूधरोत्तमे
॥५७॥धरण्युवाच
षट् तीर्थानि महाबाहो त्वयोक्तानि महीधरे ॥
माहात्म्यं वद तेषां मे यथाकालं यथाविधि ॥
फलानि तेषु स्नातानां नराणां वद भूधर
॥५८॥श्रीवराह उवाच
नारायणाद्रिमाहात्म्यं वदामि शृणु माधवि
॥५९॥देवाश्च ऋषयश्चैव योगिनः सनकादयः ॥
कृतेंऽजनाद्रिं त्रेतायां नारायणगिरिं तथा
॥६०॥द्वापरे सिंहशैलं च कलौ श्रीवेङ्कटाचलम् ॥
प्रवदन्तीह विद्वांसः परमात्मालयं गिरिम्
॥६१॥योजनानां सहस्रान्ते द्वीपांतरगतोऽपि वा ॥
यो नमेद्भूधरेन्द्रं तद्दिशमुद्दिश्य भक्तितः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
॥६२॥तस्मिन्षट्तीर्थमाहात्म्यं यथाकालं वदामि ते
॥६३॥अथ कुमारधारामाहात्म्यम् ॥
शृणुष्वावहिता भद्रे सर्वपापप्रणाशनम् ॥
कुभसंस्थे रवौ माघे पौर्णमास्यां महातिथौ
॥६४॥मघानक्षत्रयुक्तायां भूधरेन्द्रे वसुन्धरे ॥
कुमारधारिकानाम सरसी लोकपावनी
॥६५॥यत्रास्ते पार्वतीसूनुः कार्तिकेयोऽग्निसंभवः ॥
देवसेनासमायुक्तः श्रीनिवासार्चकोऽमले
॥६६॥तस्यां यः स्नाति मध्याह्ने तस्य पुण्यफलं शृणु ॥
गंगादिसर्वतीर्थेषु यः स्नाति नियमाद्धरं ॥
द्वादशाब्दं जगद्धात्रि तत्फलं समवाप्नुयात्
॥६७॥योऽन्नं ददाति तत्तीर्थे शक्त्या दक्षिणयान्वितम् ॥
स तावत्फलमाप्नोति स्नाने तूक्तं फलं यथा
॥६८॥अथ तुंबतीर्थमाहात्म्यम् ॥
मानसंस्थे सवितरि पौर्णमासीतिथौ धरे ॥
उत्तराफाल्गुनीयुक्ते चतुर्थे काल उत्तमे
॥६९॥पंचानामपि तीर्थानां तुंबेऽथ गिरिगह्वरे ॥
यः स्नाति मनुजो देवि पुनर्गर्भे न जायते
॥७०॥अथ आकाशगंगामाहात्म्यम् ॥
अग्निवाहस्थिते भानौ चित्रानक्षत्रसंयुते ॥
पूर्णिमाख्ये तिथौ पुण्ये प्रातःकाले तथैव च ॥
आकाशगंगासरिति स्नातो मोक्षमवाप्नुयात्
॥७१॥अथ पाण्डवतीर्थमाहात्म्यम् ॥
वृषभस्थे रवौ राधे द्वादश्यां रविवासरे ॥
शुक्ले वाप्यथ वा कृष्णे पक्षे भौमसमन्विते
॥७२॥शुक्ले वाप्यथवा कृष्णे भानुवारेण संयुते ॥
पुष्यनक्षत्रसंयुक्त हस्तर्क्षेण युतेऽपि वा
॥७३॥तीर्थे पांडवनाम्न्यत्र संगवे स्नाति यो नरः ॥
नेह दुःखमवाप्नोति परत्र सुखमश्नुते
॥७४॥अथ पापनाशनतीर्थमाहात्म्यम् ॥
शुक्ले पक्षेऽथ वा कृष्णे यार्कवारेण सप्तमी ॥
पुष्यनक्षत्रसंयुक्ता हस्तर्क्षेण युतापि वा
॥७५॥तस्यां तिथौ महाभागे पापनाशनसंज्ञके ॥
तीर्थे यः स्नाति नियमाद्भूधरेन्द्रस्य मस्तके
॥७६॥कोटिजन्मार्जितैः पापैर्मुच्यते स नरोत्तमः
॥७७॥अथ देवतीर्थमाहात्म्यम् ॥
शृणु देवि परं गुह्यमनन्ताख्ये महागिरौ ॥
मद्दिव्यालयवायव्ये शिखरे गिरिगह्वरे ॥
देवतीर्थमिति ख्यातं तटाकमतिशोभनम्
॥७८॥तस्मिन्पुण्यतमे देवि स्नानकालं वदामि ते
॥७९॥गुरुपुष्ये व्यतीपाते सोमश्रवणके तथा ॥
दिनेष्वेतेषु यः स्नाति तस्य पुण्यफलं शृणु
॥८०॥यानि कानीह पापानि ज्ञानाज्ञानकृतानि च ॥
तानि सर्वाणि नश्यंति देवतीर्थेऽतिपावने
॥८१॥पुण्यान्यपि च वर्धंते देवतीर्थनिमज्जनात ॥
दीर्घमायुरवाप्नोति पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥
अन्ते स्वर्गं समासाद्य चन्द्रलोके महीयते
॥८२॥तद्दिनेष्वन्नदो देवि यावज्जीवान्नदो भवेत् ॥
अतिगुह्यतमं देवि प्रोक्तं तुभ्यं वसुन्धरे
॥८३॥व्यास उवाच
श्रुत्वाथ पृथिवी देवी प्रीतिप्रवणमानसा ॥
इष्टाभिर्वाग्भिरतुलं तुष्टाव धरणीधरम्
॥८४॥अथ धरणीकृत वराहस्तुतिः ॥
धरण्युवाच ॥
नमस्ते देवदेवेश वराहवदनाच्युत ॥
क्षीरसागरसंकाश वज्रशृंग महाभुज
॥८५॥उद्धृतास्मि त्वया देव कल्पादौ सागरांभसः ॥
सहस्रबाहुना विष्णो धारयामि जगन्त्यहम्
॥८६॥अनेकदिव्याभरणयज्ञसूत्रविराजित ॥
अरुणारुणांबरधर दिव्यरत्नविभूषित
॥८७॥उद्यद्भानुप्रतीकाशपादपद्म नमोनमः ॥
बालचंद्राभदंष्ट्राग्रमहाबलपराक्रम
॥८८॥दिव्यचन्दनलिप्तांग तप्तकांचनकुण्डल ॥
इन्द्रनीलमणिद्योतिहेमांगदविभूषित
॥८९॥वज्रदंष्ट्राग्रनिर्भिन्नहिणयाक्ष महाबल ॥
पुण्डरीकाभिरामाक्ष सामस्वनमनोहर
॥९०॥श्रुतिसीमन्तभूषात्मन्सर्वात्मश्चारुविक्रम ॥
चतुराननशंभुभ्यां वन्दिताऽऽयतलोचन
॥९१॥सर्वविद्यामयाकार शब्दातीत नमो नमः ॥
आनंदविग्रहाऽनन्त कालकाल नमोनमः
॥९२॥इति स्तुत्वाऽचला देवी ववन्दे पादयोर्विभुम् ॥
वन्दमाना समुद्वीक्ष्य देवः फुल्लविलोचनः
॥९३॥उद्धृत्य धरणीं देवीमालिलिंगेऽथ बाहुभिः ॥
आघ्राय धरणीवक्त्रं वामांके सन्निवेश्य च
॥९४॥अथ वराहस्य भगवतो धरण्या साकं शेषाचलागमनम् ॥
आरुह्य गरुडेशानं जगाम वृषभाचलम् ॥
मुनींद्रैर्नारदाद्यैश्च स्तूयमानो महीपतिः
॥९५॥स्वामिपुष्करिणीतीरे पश्चिमे लोकपूजिते ॥
आस्ते वराहवदनो मुनीन्द्रैस्तत्र पूजितः ॥
वैखानसैर्महाभागैर्ब्रह्मतुल्यैर्महात्मभिः
॥९६॥अथ वेंकटाचलमाहात्म्यश्रवणावसरः ॥
व्यास उवाच ॥
तं दृष्ट्वा नारदः सूत मुनीनामुक्तवान्पुरा ॥
तदेतदहमश्रौषं तत्र वै मुनिसंसदि
॥९७॥यत्पृष्टोऽहं त्वया सूत माहात्म्यं धरणीभृताम् ॥
मया तूक्तं यथावद्धि नारदाच्च पुरा श्रुतम्
॥९८॥अथाध्यायफलश्रुतिः ॥
य इदं धर्मसंवादमावयोः सूत पावनम् ॥
पठेद्वा देवपुरतो ब्राह्मणानां पुरस्तथा
॥९९॥सर्वेषामपि वर्णानां शृण्वतां भक्तिपूर्वकम् ॥
स प्रतिष्ठामवाप्नोति पुत्रपौत्रैः समन्वितः
॥१००॥शृण्वतामपि सर्वेषां यदिष्टं तद्भविष्यति
॥१०१॥सूत उवाच
इति मे भगवान्व्यासः प्रोवाच मुनिसेवितः ॥
यथाश्रुतं मया पूर्वं कृष्णद्वैपायनाद्गुरोः
॥१०२॥तत्तथा सर्वमेवात्र मयाप्युक्तं मुनीश्वराः ॥
श्रुत्वा सूतवचस्त्वित्थं ते प्रीतमनसोऽभवन्
॥१०३॥ऋषय ऊचुः
सूत त्वयोक्तं भुवि पर्वतेषु पुण्येषु पुण्यस्य महीधरस्य ॥
माहात्म्यमस्माकमहीन्द्रनाम्नः पापापहं मोक्षफलप्रदायकम्
॥१०४॥ततो वृषाद्रिं संप्राप्य वराहो धरणीयुतः ॥
किमुक्तवान्धरण्यै स तन्नो ब्रूहि महामते
॥१०५॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीवेंकटाचलमाहात्म्ये धरणीवराहसंवादे नारदस्य सुमेरुशिखरस्थ यज्ञवराहदर्शनप्राप्त्यादिवर्णनंनाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥