vajreśvaramāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
tato gacchenmahādevi yādavasthalamuttamam ||
yādavā yatra naṣṭā vai ṣaṭpaṃcāśacca koṭayaḥ
||1||ततो गच्छेन्महादेवि यादवस्थलमुत्तमम् ॥
यादवा यत्र नष्टा वै षट्पंचाशच्च कोटयः
yatra vajreśvaro devo vajreṇārādhitaḥ sadā ||
yatrābhūddivyadṛṣṭīnāmṛṣīṇāmāśramaṃ kulam
||2||यत्र वज्रेश्वरो देवो वज्रेणाराधितः सदा ॥
यत्राभूद्दिव्यदृष्टीनामृषीणामाश्रमं कुलम्
devyuvāca
kathaṃ vinaṣṭā bhagavannandhakā vṛṣṇibhiḥ saha ||
paśyato vāsudevasya bhojāścaiva mahārathāḥ
||3||कथं विनष्टा भगवन्नन्धका वृष्णिभिः सह ॥
पश्यतो वासुदेवस्य भोजाश्चैव महारथाः
kena śaptāstu te vīrā naṣṭā vṛṣṇyandhakādayaḥ ||
bhojāścaiva mahādeva vistareṇa vadasva me
||4||केन शप्तास्तु ते वीरा नष्टा वृष्ण्यन्धकादयः ॥
भोजाश्चैव महादेव विस्तरेण वदस्व मे
īśvara uvāca
ṣaṭtriṃśe ca kalau varṣe saṃprāpte'ndhakavṛṣṇayaḥ ||
anyonyaṃ muśalaiste hi nijaghnuḥ kālanoditāḥ
||5||षट्त्रिंशे च कलौ वर्षे संप्राप्तेऽन्धकवृष्णयः ॥
अन्योन्यं मुशलैस्ते हि निजघ्नुः कालनोदिताः
viśvāmitraṃ ca kaṇvaṃ ca nāradaṃ ca yaśasvinam ||
sāraṇapramukhānbhojāndadṛśurdvārakāṃ gatān
||6||विश्वामित्रं च कण्वं च नारदं च यशस्विनम् ॥
सारणप्रमुखान्भोजान्ददृशुर्द्वारकां गतान्
te vai sāṃbaṃ samāninyurbhūṣayitvā striyaṃ yathā ||
abruvannupasaṃgamya devadaṃḍanipīḍitāḥ
||7||ते वै सांबं समानिन्युर्भूषयित्वा स्त्रियं यथा ॥
अब्रुवन्नुपसंगम्य देवदंडनिपीडिताः
iyaṃ strī putrakāmasya babhroramitatejasaḥ ||
ṛṣayaḥ sādhu jānīta kimiyaṃ janayiṣyati
||8||इयं स्त्री पुत्रकामस्य बभ्रोरमिततेजसः ॥
ऋषयः साधु जानीत किमियं जनयिष्यति
ityuktāste tadā devi vipralaṃbhapradharṣitāḥ ||
pratyabruvaṃstānmunayastacchṛṇuṣva yathātatham
||9||इत्युक्तास्ते तदा देवि विप्रलंभप्रधर्षिताः ॥
प्रत्यब्रुवंस्तान्मुनयस्तच्छृणुष्व यथातथम्
ṛṣaya ūcuḥ
vṛṣṇyandhakavināśāya muśalaṃ ghoramāyasam ||
vāsudevasya dāyādaḥ sāṃbo'yaṃ janayiṣyati
||10||वृष्ण्यन्धकविनाशाय मुशलं घोरमायसम् ॥
वासुदेवस्य दायादः सांबोऽयं जनयिष्यति
yena yūyaṃ sudurvṛttā nṛśaṃsā jātamanyavaḥ ||
ucchettāraḥ kulaṃ sarvamṛte rāmājjanārddanāt
||11||येन यूयं सुदुर्वृत्ता नृशंसा जातमन्यवः ॥
उच्छेत्तारः कुलं सर्वमृते रामाज्जनार्द्दनात्
tyaktvā yāsyati vaḥ śrīmāṃtyaktvā bhūmiṃ halāyudhaḥ ||
jarā kṛṣṇaṃ mahābhāgaṃ śayānaṃ tu nivetsyati
||12||त्यक्त्वा यास्यति वः श्रीमांत्यक्त्वा भूमिं हलायुधः ॥
जरा कृष्णं महाभागं शयानं तु निवेत्स्यति
ityabruvaṃstato devi pralabdhāste durātmabhiḥ ||
munayaḥ krodharaktākṣāḥ samīkṣyātha parasparam
||13||इत्यब्रुवंस्ततो देवि प्रलब्धास्ते दुरात्मभिः ॥
मुनयः क्रोधरक्ताक्षाः समीक्ष्याथ परस्परम्
tathoktā munayaste tu tataḥ keśavamabhyayuḥ ||
athāvadattadā vṛṣṇīñchrutvaivaṃ madhusūdanaḥ
||14||तथोक्ता मुनयस्ते तु ततः केशवमभ्ययुः ॥
अथावदत्तदा वृष्णीञ्छ्रुत्वैवं मधुसूदनः
abhijño matimāṃstasya bhavitavyaṃ tatheti tat ||
evamuktvā hṛṣīkeśaḥ praviveśa punargṛhān
||15||अभिज्ञो मतिमांस्तस्य भवितव्यं तथेति तत् ॥
एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रविवेश पुनर्गृहान्
kṛtāṃtamanyathākarttuṃ naicchatsa jagataḥ prabhuḥ ||
śvobhūte satataḥ sāṃbo musalaṃ tadasūta vai
||16||कृतांतमन्यथाकर्त्तुं नैच्छत्स जगतः प्रभुः ॥
श्वोभूते सततः सांबो मुसलं तदसूत वै
yena vṛṇṣyandhakakule puruṣā bhasmasātkṛtāḥ ||
vṛṣṇyandhakavināśāya kiṃkarapratimaṃ mahat
||17||येन वृण्ष्यन्धककुले पुरुषा भस्मसात्कृताः ॥
वृष्ण्यन्धकविनाशाय किंकरप्रतिमं महत्
(kiṃkara – yamakiṃkara) asūta śāpajaṃ ghoraṃ tacca rājñe nyavedayat ||
viṣaṇṇo'tha tato rājā sūkṣmaṃ cūrṇamakārayat
||18||(किंकर – यमकिंकर) असूत शापजं घोरं तच्च राज्ञे न्यवेदयत् ॥
विषण्णोऽथ ततो राजा सूक्ष्मं चूर्णमकारयत्
prākṣipatsāgare tatra puruṣo rājaśāsitaḥ ||
athovāca svanagare vacanādāhukasya hi
||19||प्राक्षिपत्सागरे तत्र पुरुषो राजशासितः ॥
अथोवाच स्वनगरे वचनादाहुकस्य हि
janārddanasya rāmasya babhroścaiva mahātmanaḥ ||
adyaprabhṛti sarveṣāṃ vṛṣṇandhakagṛheṣviha ||
surāsavo na karttavyaḥ sarvairviṣayavāsibhiḥ
||2||जनार्द्दनस्य रामस्य बभ्रोश्चैव महात्मनः ॥
अद्यप्रभृति सर्वेषां वृष्णन्धकगृहेष्विह ॥
सुरासवो न कर्त्तव्यः सर्वैर्विषयवासिभिः
yaśca vo viditaṃ kuryādevaṃ kaścitkvacinnaraḥ ||
sa jīvañchūlamārohetsvayaṃ kṛtvā sabāṃdhavaḥ
||21||यश्च वो विदितं कुर्यादेवं कश्चित्क्वचिन्नरः ॥
स जीवञ्छूलमारोहेत्स्वयं कृत्वा सबांधवः
tato rājabhayātsarve niyamaṃ tatra cakrire ||
narāḥ śāsanamājñāya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ
||22||ततो राजभयात्सर्वे नियमं तत्र चक्रिरे ॥
नराः शासनमाज्ञाय रामस्याक्लिष्टकर्मणः
evaṃ prayatamānānāṃ vṛṣṇīnāmandhakaiḥ saha ||
kālo gṛhāṇi sarvāṇi paricakrāma nityaśaḥ
||23||एवं प्रयतमानानां वृष्णीनामन्धकैः सह ॥
कालो गृहाणि सर्वाणि परिचक्राम नित्यशः
karālo vikaṭo muṃḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṃgalaḥ ||
sammārjanī mahāketurjapāpuṣpāvataṃsakaḥ
||24||करालो विकटो मुंडः पुरुषः कृष्णपिंगलः ॥
सम्मार्जनी महाकेतुर्जपापुष्पावतंसकः
kṛkalāsavāhanaśca rattikākarṇabhūṣaṇaḥ ||
gṛhāṇyavekṣya vṛṣṇīnāṃ nādṛśyata punaḥ kvacit
||25||कृकलासवाहनश्च रत्तिकाकर्णभूषणः ॥
गृहाण्यवेक्ष्य वृष्णीनां नादृश्यत पुनः क्वचित्
tasya cāsanmaheṣvāsāḥ śaraiḥ śatasahasraśaḥ ||
na cāśakyata veddhuṃ sa sarvabhūtāpyayaṃ sadā
||26||तस्य चासन्महेष्वासाः शरैः शतसहस्रशः ॥
न चाशक्यत वेद्धुं स सर्वभूताप्ययं सदा
utpedire mahāvātā dāruṇā hi dine dine ||
vṛṣṇyandhakavināśāya bahavo lomaharṣaṇāḥ
||27||उत्पेदिरे महावाता दारुणा हि दिने दिने ॥
वृष्ण्यन्धकविनाशाय बहवो लोमहर्षणाः
vivṛddhya mūṣikā rathyāvitunnamaṇikāstathā ||
keśāndadaṃśuḥ suptānāṃ nṛṇāṃ yuvatayo niśi
||28||विवृद्ध्य मूषिका रथ्यावितुन्नमणिकास्तथा ॥
केशान्ददंशुः सुप्तानां नृणां युवतयो निशि
cīcīkūcītyavāśaṃta sārikā vṛṣṇiveśmasu ||
nopaśāmyati śabdaśca sa divārātrameva vā
||29||चीचीकूचीत्यवाशंत सारिका वृष्णिवेश्मसु ॥
नोपशाम्यति शब्दश्च स दिवारात्रमेव वा
anvakurvannulūkāśca vāyasānvṛṣṇiveśmasu ||
ajāḥ śivānāṃ ca rutamanvakurvata bhāmini
||30||अन्वकुर्वन्नुलूकाश्च वायसान्वृष्णिवेश्मसु ॥
अजाः शिवानां च रुतमन्वकुर्वत भामिनि
pāṃḍurāraktapādāśca vihagāḥ kālapreritāḥ ||
vṛṣṇyandhakagṛheṣvevaṃ kapotā vyacaraṃstadā
||31||पांडुरारक्तपादाश्च विहगाः कालप्रेरिताः ॥
वृष्ण्यन्धकगृहेष्वेवं कपोता व्यचरंस्तदा
vyajāyaṃta kharā goṣu karabhāścāśvatarīṣu ca ||
śunīṣvapi biḍālāśca mūṣakā nakulīṣu ca
||32||व्यजायंत खरा गोषु करभाश्चाश्वतरीषु च ॥
शुनीष्वपि बिडालाश्च मूषका नकुलीषु च
tāpatrayāṃta pāpāni kurvaṃto vṛṣṇayastathā ||
adviṣanbrāhmaṇāṃścāpi pitṝndevāṃstathaiva ca
||33||तापत्रयांत पापानि कुर्वंतो वृष्णयस्तथा ॥
अद्विषन्ब्राह्मणांश्चापि पितॄन्देवांस्तथैव च
gurūṃścāpyavamanyaṃte na tu rāmajanārdanau ||
bhāryāḥ patīnvyuccaraṃti patnīśca puruṣāstathā
||34||गुरूंश्चाप्यवमन्यंते न तु रामजनार्दनौ ॥
भार्याः पतीन्व्युच्चरंति पत्नीश्च पुरुषास्तथा
vibhāvasuḥ prajvalito vāmaṃ viparivarttate ||
nīlalohitamāṃjiṣṭhā visṛjaṃścārciṣaḥ pṛthak
||35||विभावसुः प्रज्वलितो वामं विपरिवर्त्तते ॥
नीललोहितमांजिष्ठा विसृजंश्चार्चिषः पृथक्
udayāstamane nityaṃ paryastaḥ syāddivākaraḥ ||
vyadṛśyata sakṛtpuṃbhiḥ kabandhaiḥ parivāritaḥ
||36||उदयास्तमने नित्यं पर्यस्तः स्याद्दिवाकरः ॥
व्यदृश्यत सकृत्पुंभिः कबन्धैः परिवारितः
mahānaseṣu siddhāṃte saṃskṛte'nne tu bhāmini ||
uttāryamāṇe kṛmayo dṛśyaṃte ca varānane
||37||महानसेषु सिद्धांते संस्कृतेऽन्ने तु भामिनि ॥
उत्तार्यमाणे कृमयो दृश्यंते च वरानने
puṇyāhe vācyamāne ca paṭhatsu ca mahātmasu ||
abhidhāvaṃti śrūyaṃte na cādṛśyata kaścana
||38||पुण्याहे वाच्यमाने च पठत्सु च महात्मसु ॥
अभिधावंति श्रूयंते न चादृश्यत कश्चन
parasparasya nakṣatraṃ hanyamānaṃ punaḥpunaḥ ||
grahairapaśyansarvaiste nātmanastu kathañcana
||39||परस्परस्य नक्षत्रं हन्यमानं पुनःपुनः ॥
ग्रहैरपश्यन्सर्वैस्ते नात्मनस्तु कथञ्चन
na hutaṃ pācayatyagnirvṛṣṇyaṃdhakapuraskṛtam ||
samaṃtātpratyavāśaṃta rāsabhā dāruṇasvanāḥ
||40||न हुतं पाचयत्यग्निर्वृष्ण्यंधकपुरस्कृतम् ॥
समंतात्प्रत्यवाशंत रासभा दारुणस्वनाः
evaṃ paśyanhṛṣīkeśaḥ saṃprāptānkālaparyayān ||
trayodaśīṃ hyamāvāsyāṃ tāṃ dṛṣṭvā prābravīdidam
||41||एवं पश्यन्हृषीकेशः संप्राप्तान्कालपर्ययान् ॥
त्रयोदशीं ह्यमावास्यां तां दृष्ट्वा प्राब्रवीदिदम्
trayodaśī paṃcadaśī kṛteyaṃ rāhuṇā punaḥ ||
tadā ca bhārate yuddhe prāptā cādya kṣayāya naḥ
||42||त्रयोदशी पंचदशी कृतेयं राहुणा पुनः ॥
तदा च भारते युद्धे प्राप्ता चाद्य क्षयाय नः
dhigdhigityevakālaṃ taṃ pariciṃtya janārdanaḥ ||
mene prāptaṃ sa ṣaṭtriṃśaṃ varṣaṃ keśiniṣūdanaḥ ||
putraśokābhisaṃtaptā gāṃdhārī yaduvāca ha
||43||धिग्धिगित्येवकालं तं परिचिंत्य जनार्दनः ॥
मेने प्राप्तं स षट्त्रिंशं वर्षं केशिनिषूदनः ॥
पुत्रशोकाभिसंतप्ता गांधारी यदुवाच ह
evaṃ paśyanhṛṣīkeśastadidaṃ samupasthitam ||
idaṃ ca samanuprāptamabravīdyadyudhiṣṭhiraḥ
||44||एवं पश्यन्हृषीकेशस्तदिदं समुपस्थितम् ॥
इदं च समनुप्राप्तमब्रवीद्यद्युधिष्ठिरः
purā vyūḍheṣvanīkeṣu dṛṣṭvotpātānsudāruṇān ||
puṇyagranthasya śravaṇācchāṃtihomādviśodhanāt
||45||पुरा व्यूढेष्वनीकेषु दृष्ट्वोत्पातान्सुदारुणान् ॥
पुण्यग्रन्थस्य श्रवणाच्छांतिहोमाद्विशोधनात्
pūtatīrthābhiṣekāṃcca nānyacchreyo bhavediti ||
ityuktvā vāsudevastaccikīrṣansatyameva ca ||
ājñāpayāmāsa tadā tīrthayātrāmariṃdamaḥ
||46||पूततीर्थाभिषेकांच्च नान्यच्छ्रेयो भवेदिति ॥
इत्युक्त्वा वासुदेवस्तच्चिकीर्षन्सत्यमेव च ॥
आज्ञापयामास तदा तीर्थयात्रामरिंदमः
aghoṣayaṃta puruṣāstatra keśavaśāsanāt ||
tīrthayātrā prabhāse vai kāryeti varavarṇini
||47||अघोषयंत पुरुषास्तत्र केशवशासनात् ॥
तीर्थयात्रा प्रभासे वै कार्येति वरवर्णिनि
athāriṣṭāni vakṣyāmi purīṃ dvāravatīṃ prati ||
kālī strī pāṃḍurairdaṃtaiḥ praviśya nagarīṃ niśi
||48||अथारिष्टानि वक्ष्यामि पुरीं द्वारवतीं प्रति ॥
काली स्त्री पांडुरैर्दंतैः प्रविश्य नगरीं निशि
striyaḥ svapneṣu muṣṇantī dvārakāṃ prati dhāvati ||
agnihotraniketaṃ ca sumedhyeṣu ca veśmasu
||49||स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्ती द्वारकां प्रति धावति ॥
अग्निहोत्रनिकेतं च सुमेध्येषु च वेश्मसु
vṛṣṇyaṃdhakāṃśca khādaṃtī svapne dṛṣṭā bhayānakā ||
kurvaṃtī bhīṣaṇaṃ nādaṃ kurkuṭaśvānasaṃyutā
||50||वृष्ण्यंधकांश्च खादंती स्वप्ने दृष्टा भयानका ॥
कुर्वंती भीषणं नादं कुर्कुटश्वानसंयुता
tathā sahasraśo raudrāścaturbāhava eva ca ||
strīṇāṃ garbheṣvajāyaṃta rākṣasā guhyakāstathā
||51||तथा सहस्रशो रौद्राश्चतुर्बाहव एव च ॥
स्त्रीणां गर्भेष्वजायंत राक्षसा गुह्यकास्तथा
alaṃkārāśca cchatrāṇi dhvajāśca kavacāni ca ||
hriyamāṇāni dṛśyaṃte rakṣobhistu bhayānakaiḥ
||52||अलंकाराश्च च्छत्राणि ध्वजाश्च कवचानि च ॥
ह्रियमाणानि दृश्यंते रक्षोभिस्तु भयानकैः
yaccāgnidattaṃ kṛṣṇasya vajranābhamayasmayam ||
divamācakrame cakraṃ vṛṣṇīnāṃ paśyatāṃ tadā
||53||यच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्रनाभमयस्मयम् ॥
दिवमाचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तदा
yuktaṃ rathaṃ divyamādityavarṇaṃ bhayāvahaṃ paśyato dārukasya ||
te sāgarasyopariṣṭādvartamānānmanojavāṃścaturo vājimukhyān
||54||युक्तं रथं दिव्यमादित्यवर्णं भयावहं पश्यतो दारुकस्य ॥
ते सागरस्योपरिष्टाद्वर्तमानान्मनोजवांश्चतुरो वाजिमुख्यान्
tālaḥ suparṇaśca mahādhvajau tau supūjitau rāmajanārdanābhyām ||
uccairjaguḥ svapsaraso divāniśaṃ vācaṃ cocurgamyatāṃ tīrthayātrām
||55||तालः सुपर्णश्च महाध्वजौ तौ सुपूजितौ रामजनार्दनाभ्याम् ॥
उच्चैर्जगुः स्वप्सरसो दिवानिशं वाचं चोचुर्गम्यतां तीर्थयात्राम्
tato jigamiṣaṃtaste vṛṣṇyaṃdhakamahārathāḥ ||
sāṃtaḥpurāstīrthayātrāmīhaṃte sma nararṣabhāḥ
||56||ततो जिगमिषंतस्ते वृष्ण्यंधकमहारथाः ॥
सांतःपुरास्तीर्थयात्रामीहंते स्म नरर्षभाः
tato māṃsaparā hṛṣṭāḥ peyaṃ veśmasu vṛṣṇayaḥ ||
bahu nānāvidhaṃ cakrurmāṃsāni vividhāni ca
||57||ततो मांसपरा हृष्टाः पेयं वेश्मसु वृष्णयः ॥
बहु नानाविधं चक्रुर्मांसानि विविधानि च
tathā sīdhuṣu baddheṣu niryayurnagarādbahiḥ ||
yānairaśvairgajaiścaiva śrīmaṃtastigmatejasaḥ
||58||तथा सीधुषु बद्धेषु निर्ययुर्नगराद्बहिः ॥
यानैरश्वैर्गजैश्चैव श्रीमंतस्तिग्मतेजसः
tataḥ prabhāse nyavasanyathoddeśaṃ yathāgṛham ||
prabhūtabhakṣyapeyāste sadārā yādavāstadā
||59||ततः प्रभासे न्यवसन्यथोद्देशं यथागृहम् ॥
प्रभूतभक्ष्यपेयास्ते सदारा यादवास्तदा
nirviṣṭāṃstānniśamyātha samudrāṃte sa yogavit ||
jagāmāmaṃtrya tānvīrānuddhavorthaviśāradaḥ
||60||निर्विष्टांस्तान्निशम्याथ समुद्रांते स योगवित् ॥
जगामामंत्र्य तान्वीरानुद्धवोर्थविशारदः
prasthitaṃ taṃ mahātmānamabhivādya kṛtāṃjalim ||
jānanvināśaṃ bhojānāṃ naicchadvārayituṃ hariḥ
||61||प्रस्थितं तं महात्मानमभिवाद्य कृतांजलिम् ॥
जानन्विनाशं भोजानां नैच्छद्वारयितुं हरिः
tataḥ kālaparītāste vṛṣṇyaṃdhakamahārathāḥ ||
apaśyannuddhavaṃ yāṃtaṃ tejasā''dīpya rodasī
||62||ततः कालपरीतास्ते वृष्ण्यंधकमहारथाः ॥
अपश्यन्नुद्धवं यांतं तेजसाऽऽदीप्य रोदसी
brāhmaṇārtheṣu yatklṛptamannaṃ teṣāṃ varānane ||
tadvāhanebhyaḥ pradaduḥ surāgaṃdharasānvitam
||63||ब्राह्मणार्थेषु यत्क्लृप्तमन्नं तेषां वरानने ॥
तद्वाहनेभ्यः प्रददुः सुरागंधरसान्वितम्
tatastūryaśatākīrṇaṃ naṭanarttakasaṃkulam ||
prāvarttata mahāpānaṃ prabhāse tigmatejasām
||64||ततस्तूर्यशताकीर्णं नटनर्त्तकसंकुलम् ॥
प्रावर्त्तत महापानं प्रभासे तिग्मतेजसाम्
kṛṣṇasya saṃnidhau rāmaḥ sahitaḥ kṛtavarmaṇā ||
apibadyuyudhānaśca gado babhrustathaiva ca
||65||कृष्णस्य संनिधौ रामः सहितः कृतवर्मणा ॥
अपिबद्युयुधानश्च गदो बभ्रुस्तथैव च
tataḥ pariṣado madhye yuyudhāno madotkaṭaḥ ||
abravītkṛtavarmāṇamavahasyāvamanya ca
||66||ततः परिषदो मध्ये युयुधानो मदोत्कटः ॥
अब्रवीत्कृतवर्माणमवहस्यावमन्य च
kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ suptānhanyānmṛtāniva ||
na tanmṛṣyata hārdikyastvayā tatsādhu yatkṛtam
||67||कः क्षत्रियो मन्यमानः सुप्तान्हन्यान्मृतानिव ॥
न तन्मृष्यत हार्दिक्यस्त्वया तत्साधु यत्कृतम्
ityukte yuyudhānena pūjayāmāsa tadvacaḥ ||
pradyumno rathināṃ śreṣṭho hārdikyamatha bhartsayan
||68||इत्युक्ते युयुधानेन पूजयामास तद्वचः ॥
प्रद्युम्नो रथिनां श्रेष्ठो हार्दिक्यमथ भर्त्सयन्
tataḥ punarapi kruddhaḥ kṛtavarmā tamabravīt ||
nirviśanniva sāvajñaṃ tadā savyena pāṇinā
||69||ततः पुनरपि क्रुद्धः कृतवर्मा तमब्रवीत् ॥
निर्विशन्निव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना
bhūriśravāśchinnabāhuryuddhe prāyogatastvayā ||
vyādheneva nṛśaṃsena kathaṃ vaireṇa ghātitaḥ
||70||भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर्युद्धे प्रायोगतस्त्वया ॥
व्याधेनेव नृशंसेन कथं वैरेण घातितः
iti tasya vacaḥ śrutvā keśavaḥ paravīrahā ||
tiryaksaroṣayā dṛṣṭyā vīkṣāṃcakre samaḥ pumān
||71||इति तस्य वचः श्रुत्वा केशवः परवीरहा ॥
तिर्यक्सरोषया दृष्ट्या वीक्षांचक्रे समः पुमान्
maṇiṃ syamaṃtakaṃ caiva yaḥ sa satrājito'bhavat ||
sa kathaṃ smārayāmāsa sātyakirmadhusūdanam
||72||मणिं स्यमंतकं चैव यः स सत्राजितोऽभवत् ॥
स कथं स्मारयामास सात्यकिर्मधुसूदनम्
tacchrutvā keśavasyāṃkamagamadrudatī satī ||
satyabhāmā prakṣubhitā kopayantī janārddanam
||73||तच्छ्रुत्वा केशवस्यांकमगमद्रुदती सती ॥
सत्यभामा प्रक्षुभिता कोपयन्ती जनार्द्दनम्
tata utthāya sa krodhātsātyakirvākyamabravīt ||
paṃcānāṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṃḍinaḥ
||74||तत उत्थाय स क्रोधात्सात्यकिर्वाक्यमब्रवीत् ॥
पंचानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नशिखंडिनः
eṣa gacchāmi padavīṃ satye tava pathe sadā ||
sauptike nihatā ye ca suptāstena durātmanā
||75||एष गच्छामि पदवीं सत्ये तव पथे सदा ॥
सौप्तिके निहता ये च सुप्तास्तेन दुरात्मना
droṇaputrasahāyena pāpena kṛtavarmaṇā ||
samāptaṃ cāyurasyādya yaśaścāpi sumadhyame
||76||द्रोणपुत्रसहायेन पापेन कृतवर्मणा ॥
समाप्तं चायुरस्याद्य यशश्चापि सुमध्यमे
itīdamuktvā khaṅgena keśavasya samīpataḥ ||
abhihatya śiraḥ kruddhaściccheda kṛtavarmaṇaḥ
||77||इतीदमुक्त्वा खङ्गेन केशवस्य समीपतः ॥
अभिहत्य शिरः क्रुद्धश्चिच्छेद कृतवर्मणः
tathānyānapi nighnaṃtaṃ yuyudhānaṃ samaṃtataḥ ||
anvadhāvaddhṛṣīkeśo vinivārayiṣustathā
||78||तथान्यानपि निघ्नंतं युयुधानं समंततः ॥
अन्वधावद्धृषीकेशो विनिवारयिषुस्तथा
ekībhūtāstatastasya kālaparyāyapreritāḥ ||
bhojāṃdhakā mahārājaṃ śaineyaṃ paryavārayan
||79||एकीभूतास्ततस्तस्य कालपर्यायप्रेरिताः ॥
भोजांधका महाराजं शैनेयं पर्यवारयन्
tāndṛṣṭvā''patatastūrṇamabhikruddhāñjanārddanaḥ ||
na cukrodha mahātejā jānankālasya paryayam
||80||तान्दृष्ट्वाऽऽपततस्तूर्णमभिक्रुद्धाञ्जनार्द्दनः ॥
न चुक्रोध महातेजा जानन्कालस्य पर्ययम्
te ca pānamadāviṣṭāścoditāścaiva manyunā ||
yuyudhānamathājaghnurucchiṣṭai rbhojanaistathā
||81||ते च पानमदाविष्टाश्चोदिताश्चैव मन्युना ॥
युयुधानमथाजघ्नुरुच्छिष्टै र्भोजनैस्तथा
hanyamāne tu śaineye kuddho rukmiṇinaṃdanaḥ ||
tadaṃtaramathādhāvanmokṣayiṣyañchineḥ sutam
||82||हन्यमाने तु शैनेये कुद्धो रुक्मिणिनंदनः ॥
तदंतरमथाधावन्मोक्षयिष्यञ्छिनेः सुतम्
sa bhojaiḥ saha saṃyuktaḥ sātyakiścāṃdhakaiḥ saha ||
bahutvāttu hatau vīrāvubhau kṛṣṇasya paśyataḥ
||83||स भोजैः सह संयुक्तः सात्यकिश्चांधकैः सह ॥
बहुत्वात्तु हतौ वीरावुभौ कृष्णस्य पश्यतः
hataṃ dṛṣṭvā tu śaineyaṃ putraṃ ca yadunaṃdanaḥ ||
erakāṇāṃ tadā muṣṭiṃ kopājjagrāha keśavaḥ
||84||हतं दृष्ट्वा तु शैनेयं पुत्रं च यदुनंदनः ॥
एरकाणां तदा मुष्टिं कोपाज्जग्राह केशवः
tadabhūnmuśalaṃ ghoraṃ vajrakalpamayasmayam ||
jaghāna tena kṛṣṇopi ye tasya pramukhe sthitāḥ
||89||तदभून्मुशलं घोरं वज्रकल्पमयस्मयम् ॥
जघान तेन कृष्णोपि ये तस्य प्रमुखे स्थिताः
tatoṃ'dhakāśca bhojāśca śinayo vṛṣṇayastadā ||
nyaghnannanyonyamākrandairmuśalaiḥ kālapreritāḥ
||86||ततोंऽधकाश्च भोजाश्च शिनयो वृष्णयस्तदा ॥
न्यघ्नन्नन्योन्यमाक्रन्दैर्मुशलैः कालप्रेरिताः
yaścaikāmerakāṃ kaścijjagrāha ruṣito naraḥ ||
vajrabhūtā ca sā devi hyadṛśyata tadā priye
||87||यश्चैकामेरकां कश्चिज्जग्राह रुषितो नरः ॥
वज्रभूता च सा देवि ह्यदृश्यत तदा प्रिये
tṛṇaṃ ca muśalībhūtamaṇvapi tatra dṛśyate ||
brahmadaṃḍakṛtaṃ sarvamiti tadviddhi bhāmini
||88||तृणं च मुशलीभूतमण्वपि तत्र दृश्यते ॥
ब्रह्मदंडकृतं सर्वमिति तद्विद्धि भामिनि
āvidhyāvidhya deveśi praharaṃti sma sāyakān ||
tadvajrabhūtaṃ muśalamapaśyaṃta tadā dṛḍham
||89||आविध्याविध्य देवेशि प्रहरंति स्म सायकान् ॥
तद्वज्रभूतं मुशलमपश्यंत तदा दृढम्
avadhītpitaraṃ putraḥ pitā putraṃ ca bhāmini ||
mattāste paryaṭaṃti sma yodhamānāḥ parasparam
||90||अवधीत्पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भामिनि ॥
मत्तास्ते पर्यटंति स्म योधमानाः परस्परम्
pataṃgā iva cāgnau tu nyapatanyadupuṃgavāḥ ||
nāsītpalāyane buddhirvadhyamānasya kasyacit
||91||पतंगा इव चाग्नौ तु न्यपतन्यदुपुंगवाः ॥
नासीत्पलायने बुद्धिर्वध्यमानस्य कस्यचित्
taṃ tu paśyanmahābāhurjānankālasyaparyayam ||
muśalaṃ samavaṣṭabhya tasthau sa madhusūdanaḥ
||92||तं तु पश्यन्महाबाहुर्जानन्कालस्यपर्ययम् ॥
मुशलं समवष्टभ्य तस्थौ स मधुसूदनः
sāṃbaṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā cārudeṣṇaṃ ca mādhavaḥ ||
pradyumnamaniruddhaṃ ca tataścukrodha bhāmini
||93||सांबं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः ॥
प्रद्युम्नमनिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भामिनि
yādavānkṣmāśayānāṃśca bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ ||
sa niḥśeṣaṃ tadā cakre śārṅgacakragadādharaḥ
||94||यादवान्क्ष्माशयानांश्च भृशं कोपसमन्वितः ॥
स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगदाधरः
evaṃ tatra mahādevi abhavadyādava sthalam ||
gavyūtimātraṃ taddevi yādavānāṃ citāḥ smṛtāḥ
||95||एवं तत्र महादेवि अभवद्यादव स्थलम् ॥
गव्यूतिमात्रं तद्देवि यादवानां चिताः स्मृताः
teṣāṃ kilāsthinicayaiḥ sthalarūpaṃ babhūva tat ||
bhasmapuṃjanibhākāraṃ tenābhūdyādava sthalam
||96||तेषां किलास्थिनिचयैः स्थलरूपं बभूव तत् ॥
भस्मपुंजनिभाकारं तेनाभूद्यादव स्थलम्
divyaratnasamāyuktaṃ maṇimāṇikyapūritam ||
yādavānāṃ kirīṭaiśca divyagandhaiḥ supūritam
||97||दिव्यरत्नसमायुक्तं मणिमाणिक्यपूरितम् ॥
यादवानां किरीटैश्च दिव्यगन्धैः सुपूरितम्
teṣāṃ rakṣānimittaṃ hi gaṃgā gaṇapatistathā ||
yādavānāṃ tu sarveṣāṃ jīvito vajra eva hi
||98||तेषां रक्षानिमित्तं हि गंगा गणपतिस्तथा ॥
यादवानां तु सर्वेषां जीवितो वज्र एव हि
vayasoṃte tataḥ so'pi prabhāsaṃ kṣetramāgataḥ ||
niṣicya svasutaṃ rājye nāmnā khyātaṃ mahadbalam
||99||वयसोंते ततः सोऽपि प्रभासं क्षेत्रमागतः ॥
निषिच्य स्वसुतं राज्ये नाम्ना ख्यातं महद्बलम्
tenāpi sthāpitaṃ liṃgaṃ yādavendreṇa dhīmatā ||
vajreśvaramiti khyātaṃ tatsthitaṃ yādavasthale
||100||तेनापि स्थापितं लिंगं यादवेन्द्रेण धीमता ॥
वज्रेश्वरमिति ख्यातं तत्स्थितं यादवस्थले
tatraiva suciraṃ kālaṃ tapastaptaṃ supuṣkalam ||
nāradasyopadeśena prabhāse pāpanāśane
||101||तत्रैव सुचिरं कालं तपस्तप्तं सुपुष्कलम् ॥
नारदस्योपदेशेन प्रभासे पापनाशने
prāptavānparamāṃ siddhiṃ sa rājā yādavottamaḥ ||
tatraiva yo naraḥ samyaksnātvā jāṃbavatī jale
||102||प्राप्तवान्परमां सिद्धिं स राजा यादवोत्तमः ॥
तत्रैव यो नरः सम्यक्स्नात्वा जांबवती जले
vajreśvaraṃ tu saṃpūjya brāhmaṇāṃstatra bhojayet ||
yādavasthalasāmīpye gosahasraphalaṃ labhet
||103||वज्रेश्वरं तु संपूज्य ब्राह्मणांस्तत्र भोजयेत् ॥
यादवस्थलसामीप्ये गोसहस्रफलं लभेत्
ṣaṭkoṇaṃ tatra dātavyamaṃgulyā yādavasthale ||
yātrāphalamavāpnoti samyakchraddhāsamanvitaḥ
||104||षट्कोणं तत्र दातव्यमंगुल्या यादवस्थले ॥
यात्राफलमवाप्नोति सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathameprabhāsakṣetramāhātmye yādavasthalotpattau vajreśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma saptatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 237 ||