त्रितकूपमाहात्म्यवर्णनम्
ईश्वर उवाच
ततो गच्छेन्महादेवि त्रितकूपमिति स्मृतम् ॥
नंदादित्यस्य पूर्वेण योजनत्रितयेन तु
॥१॥पुरा बभूव राजेन्द्रः सौराष्ट्रविषये सुधीः ॥
आत्रेय इति विख्यातो वेदवेदांगपारगः
॥२॥तस्य पुत्रत्रयं जज्ञ ऋतुकालाभिगामिनः ॥
एकतश्चद्वितश्चैव त्रितश्चैवेति भामिनि
॥३॥त्रितस्तेषां कनिष्ठोऽभूद्वेदवेदांगपारगः ॥
सर्वैरेव गुणैर्युक्तो मूर्खो ज्येष्ठौ बभूवतुः
॥४॥कस्यचित्त्वथकालस्य आत्रेयो द्विज सत्तमः ॥
तपः कृत्वा तु विपुलं कालधर्ममुपेयिवान्
॥५॥ततस्तेषां त्रितो राजा बभूव गुणवत्तरः ॥
धुरमाकर्षयामास पुत्रोऽयं तस्य या पुरा
॥६॥तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम् ॥
सन्निमंत्र्य द्विजश्रेष्ठान्यज्ञकर्मस्वधिष्ठितान्
॥७॥इन्द्रादींश्च सुरान्सर्वानावाह्य विधिपूर्वकम् ॥
दक्षिणार्थं द्विजेन्द्राणां प्रभासं स जगाम ह ॥
गृहीत्वा भ्रातरौ ज्येष्ठौ गवार्थं प्रस्थितो द्विजः
॥८॥यस्य यस्य गृहे याति स त्रितो वेदपारगः ॥
तत्र तत्र वरां पूजां लेभे गाश्चैव पुष्कलाः
॥९॥एवं स गोधनं प्राप्य भ्रातृभ्यां सहितस्तदा ॥
गृहाय प्रस्थितो देवि निर्वृतिं परमां गतः
॥१०॥त्रितस्ताभ्यां पुरो याति पृष्ठतो भ्रातरौ च तौ ॥
गोधनं चालयंतस्ते प्रभासं क्षेत्रमागताः
॥११॥अथ तद्गोधनं दृष्ट्वा भूरि दानार्थमाहृतम् ॥
भ्रातृभ्यां त्रितये चेति पापा मतिरजायत
॥१२॥परस्परमूचतुस्तौ भ्रातरौ दुष्टचेतसौ ॥
त्रितो यज्ञेषु कुशलो वेदेषु कुशलस्तथा
॥१३॥मान्यः पूज्यश्च सर्वत्र आवां मूर्खौ निरर्थकौ ॥
एतद्धि गोधनं सर्वं त्रितो दास्यति सन्मखे
॥१४॥अस्माकं पितृपर्यातो यदाप्तं तत्समं भवेत् ॥
तस्मादत्रैव युक्तोऽस्य वधो वै त्रितयज्ञिनः
॥१५॥एवं तौ निश्चयं कृत्वा प्रस्थितौ भ्रातरावुभौ ॥
त्रितस्तु पुरतो याति निर्विकल्प ऋजुः सुधीः
॥१६॥अनु तत्र समुत्तस्थौ व्याघ्रो रौद्रतराकृतिः ॥
व्यादितास्यो रवं देवि व्यनद्भैरवं ततः
॥१७॥तस्य शब्देन ता गावो नष्टा जग्मुर्दिशो दश ॥
अन्धकूपो महांस्तत्र प्रदेशे दारुणोऽभवत्
॥१८॥एकतो दारुणो व्याघ्रः कूपोऽन्यत्र सुदारुणः ॥
दृष्ट्वा ते भ्रातरः सर्वे भयोद्विग्नाः प्रदुद्रुवुः
॥१९॥अथ ते विषमं प्राप्य तटं कूपस्य भामिनि ॥
स्थिता यावद्गतो व्याघ्रस्ततो गंतुं मनो दधुः
॥२०॥अथ ताभ्यां त्रितो देवि भ्रातृभ्यां नृपसत्तम ॥
प्रक्षिप्तो दारुणे कूपे जीर्णे तोयविवर्जिते
॥२१॥ततस्तद्गोधनं गृह्य प्रस्थितौ हृष्टमानसौ ॥
त्रितस्तु पतितस्तत्र कूपे जलविवर्जिते
॥२२॥चिन्तयामास मेधावी नाहं शोचामि जीवितुम् ॥
मयाहूता द्विजश्रेष्ठा यज्ञार्थं वेदपारगाः ॥
इन्द्राद्याश्च सुराः सर्वे स क्रतुः स्यान्न मे त्वतः
॥२३॥स एवं चिन्तयामास वेदवेदांगपारगः ॥
मानसं यज्ञमारभ्य तत्रैव वरवर्णिनि
॥२४॥स्वयमेव स सूक्तानि प्रोक्त्वा प्रोक्त्वा द्विजोत्तमः ॥
कृतवान्बालुकाहोमं तेन तुष्टाश्च देवताः
॥२५॥श्रद्धां तस्य विदित्वा तु भूयस्तृप्तास्तु देवताः ॥
आगत्य ब्राह्मणं प्रोचुः कूपमध्ये व्यवस्थितम्
॥२६॥देवा ऊचुः
भोभो विप्र त्वया नूनं सर्वे संतर्पिता वयम् ॥
मानसेन तु यज्ञेन तस्माद्ब्रूहि मनोगतम्
॥२७॥ब्राह्मण उवाच
यदि देवाः प्रसन्ना मे कूपान्निष्कमणे त्वहम् ॥
यष्टा स्वं मंदिरं गत्वा देवयज्ञं करोम्यहम्
॥२८॥ईश्वर उवाच
अथ देवैः समादिष्टा तस्मिन्कूपे सरस्वती ॥
निर्गत्य वसुधां भित्त्वा पूरयामास वारिणा
॥२९॥अथ निष्क्रम्य विप्रोऽसौ यातः स्वभवनं प्रति ॥
ततः प्रभृति देवेशि त्रितकूपः स उच्यते
॥३०॥स्नात्वा तत्र शुचिर्भूत्वा त्वथ संतर्पयेत्पितॄन् ॥
अश्वमेधमवाप्नोति सर्वपापविवर्जितः
॥३१॥तिल दानं तु देवेशि तत्र शस्तं सकाञ्चनम् ॥
पितॄणां वल्लभं तीर्थं नित्यं चैव तु भामिनि
॥३२॥अग्निष्वात्ता बर्हिषद आयंतुन इति स्मृताः ॥
ये दिव्याः पितरो देवि तेषां सांनिध्यमत्र हि
॥३३॥दर्शनादपि तीर्थस्य तस्य वै सुरसत्तमे ॥
मुच्यन्ते प्राणिनः पापादाजन्ममरणांतिकात्
॥३४॥तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् ॥
प्रभासं क्षेत्रमासाद्य यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः
॥३५॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये त्रितकूपमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५७ ॥