tritakūpamāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
tato gacchenmahādevi tritakūpamiti smṛtam ||
naṃdādityasya pūrveṇa yojanatritayena tu
||1||ततो गच्छेन्महादेवि त्रितकूपमिति स्मृतम् ॥
नंदादित्यस्य पूर्वेण योजनत्रितयेन तु
purā babhūva rājendraḥ saurāṣṭraviṣaye sudhīḥ ||
ātreya iti vikhyāto vedavedāṃgapāragaḥ
||2||पुरा बभूव राजेन्द्रः सौराष्ट्रविषये सुधीः ॥
आत्रेय इति विख्यातो वेदवेदांगपारगः
tasya putratrayaṃ jajña ṛtukālābhigāminaḥ ||
ekataścadvitaścaiva tritaścaiveti bhāmini
||3||तस्य पुत्रत्रयं जज्ञ ऋतुकालाभिगामिनः ॥
एकतश्चद्वितश्चैव त्रितश्चैवेति भामिनि
tritasteṣāṃ kaniṣṭho'bhūdvedavedāṃgapāragaḥ ||
sarvaireva guṇairyukto mūrkho jyeṣṭhau babhūvatuḥ
||4||त्रितस्तेषां कनिष्ठोऽभूद्वेदवेदांगपारगः ॥
सर्वैरेव गुणैर्युक्तो मूर्खो ज्येष्ठौ बभूवतुः
kasyacittvathakālasya ātreyo dvija sattamaḥ ||
tapaḥ kṛtvā tu vipulaṃ kāladharmamupeyivān
||5||कस्यचित्त्वथकालस्य आत्रेयो द्विज सत्तमः ॥
तपः कृत्वा तु विपुलं कालधर्ममुपेयिवान्
tatasteṣāṃ trito rājā babhūva guṇavattaraḥ ||
dhuramākarṣayāmāsa putro'yaṃ tasya yā purā
||6||ततस्तेषां त्रितो राजा बभूव गुणवत्तरः ॥
धुरमाकर्षयामास पुत्रोऽयं तस्य या पुरा
tasya buddhiḥ samutpannā kathaṃ yajñaṃ karomyaham ||
sannimaṃtrya dvijaśreṣṭhānyajñakarmasvadhiṣṭhitān
||7||तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम् ॥
सन्निमंत्र्य द्विजश्रेष्ठान्यज्ञकर्मस्वधिष्ठितान्
indrādīṃśca surānsarvānāvāhya vidhipūrvakam ||
dakṣiṇārthaṃ dvijendrāṇāṃ prabhāsaṃ sa jagāma ha ||
gṛhītvā bhrātarau jyeṣṭhau gavārthaṃ prasthito dvijaḥ
||8||इन्द्रादींश्च सुरान्सर्वानावाह्य विधिपूर्वकम् ॥
दक्षिणार्थं द्विजेन्द्राणां प्रभासं स जगाम ह ॥
गृहीत्वा भ्रातरौ ज्येष्ठौ गवार्थं प्रस्थितो द्विजः
yasya yasya gṛhe yāti sa trito vedapāragaḥ ||
tatra tatra varāṃ pūjāṃ lebhe gāścaiva puṣkalāḥ
||9||यस्य यस्य गृहे याति स त्रितो वेदपारगः ॥
तत्र तत्र वरां पूजां लेभे गाश्चैव पुष्कलाः
evaṃ sa godhanaṃ prāpya bhrātṛbhyāṃ sahitastadā ||
gṛhāya prasthito devi nirvṛtiṃ paramāṃ gataḥ
||10||एवं स गोधनं प्राप्य भ्रातृभ्यां सहितस्तदा ॥
गृहाय प्रस्थितो देवि निर्वृतिं परमां गतः
tritastābhyāṃ puro yāti pṛṣṭhato bhrātarau ca tau ||
godhanaṃ cālayaṃtaste prabhāsaṃ kṣetramāgatāḥ
||11||त्रितस्ताभ्यां पुरो याति पृष्ठतो भ्रातरौ च तौ ॥
गोधनं चालयंतस्ते प्रभासं क्षेत्रमागताः
atha tadgodhanaṃ dṛṣṭvā bhūri dānārthamāhṛtam ||
bhrātṛbhyāṃ tritaye ceti pāpā matirajāyata
||12||अथ तद्गोधनं दृष्ट्वा भूरि दानार्थमाहृतम् ॥
भ्रातृभ्यां त्रितये चेति पापा मतिरजायत
parasparamūcatustau bhrātarau duṣṭacetasau ||
trito yajñeṣu kuśalo vedeṣu kuśalastathā
||13||परस्परमूचतुस्तौ भ्रातरौ दुष्टचेतसौ ॥
त्रितो यज्ञेषु कुशलो वेदेषु कुशलस्तथा
mānyaḥ pūjyaśca sarvatra āvāṃ mūrkhau nirarthakau ||
etaddhi godhanaṃ sarvaṃ trito dāsyati sanmakhe
||14||मान्यः पूज्यश्च सर्वत्र आवां मूर्खौ निरर्थकौ ॥
एतद्धि गोधनं सर्वं त्रितो दास्यति सन्मखे
asmākaṃ pitṛparyāto yadāptaṃ tatsamaṃ bhavet ||
tasmādatraiva yukto'sya vadho vai tritayajñinaḥ
||15||अस्माकं पितृपर्यातो यदाप्तं तत्समं भवेत् ॥
तस्मादत्रैव युक्तोऽस्य वधो वै त्रितयज्ञिनः
evaṃ tau niścayaṃ kṛtvā prasthitau bhrātarāvubhau ||
tritastu purato yāti nirvikalpa ṛjuḥ sudhīḥ
||16||एवं तौ निश्चयं कृत्वा प्रस्थितौ भ्रातरावुभौ ॥
त्रितस्तु पुरतो याति निर्विकल्प ऋजुः सुधीः
anu tatra samuttasthau vyāghro raudratarākṛtiḥ ||
vyāditāsyo ravaṃ devi vyanadbhairavaṃ tataḥ
||17||अनु तत्र समुत्तस्थौ व्याघ्रो रौद्रतराकृतिः ॥
व्यादितास्यो रवं देवि व्यनद्भैरवं ततः
tasya śabdena tā gāvo naṣṭā jagmurdiśo daśa ||
andhakūpo mahāṃstatra pradeśe dāruṇo'bhavat
||18||तस्य शब्देन ता गावो नष्टा जग्मुर्दिशो दश ॥
अन्धकूपो महांस्तत्र प्रदेशे दारुणोऽभवत्
ekato dāruṇo vyāghraḥ kūpo'nyatra sudāruṇaḥ ||
dṛṣṭvā te bhrātaraḥ sarve bhayodvignāḥ pradudruvuḥ
||19||एकतो दारुणो व्याघ्रः कूपोऽन्यत्र सुदारुणः ॥
दृष्ट्वा ते भ्रातरः सर्वे भयोद्विग्नाः प्रदुद्रुवुः
atha te viṣamaṃ prāpya taṭaṃ kūpasya bhāmini ||
sthitā yāvadgato vyāghrastato gaṃtuṃ mano dadhuḥ
||20||अथ ते विषमं प्राप्य तटं कूपस्य भामिनि ॥
स्थिता यावद्गतो व्याघ्रस्ततो गंतुं मनो दधुः
atha tābhyāṃ trito devi bhrātṛbhyāṃ nṛpasattama ||
prakṣipto dāruṇe kūpe jīrṇe toyavivarjite
||21||अथ ताभ्यां त्रितो देवि भ्रातृभ्यां नृपसत्तम ॥
प्रक्षिप्तो दारुणे कूपे जीर्णे तोयविवर्जिते
tatastadgodhanaṃ gṛhya prasthitau hṛṣṭamānasau ||
tritastu patitastatra kūpe jalavivarjite
||22||ततस्तद्गोधनं गृह्य प्रस्थितौ हृष्टमानसौ ॥
त्रितस्तु पतितस्तत्र कूपे जलविवर्जिते
cintayāmāsa medhāvī nāhaṃ śocāmi jīvitum ||
mayāhūtā dvijaśreṣṭhā yajñārthaṃ vedapāragāḥ ||
indrādyāśca surāḥ sarve sa kratuḥ syānna me tvataḥ
||23||चिन्तयामास मेधावी नाहं शोचामि जीवितुम् ॥
मयाहूता द्विजश्रेष्ठा यज्ञार्थं वेदपारगाः ॥
इन्द्राद्याश्च सुराः सर्वे स क्रतुः स्यान्न मे त्वतः
sa evaṃ cintayāmāsa vedavedāṃgapāragaḥ ||
mānasaṃ yajñamārabhya tatraiva varavarṇini
||24||स एवं चिन्तयामास वेदवेदांगपारगः ॥
मानसं यज्ञमारभ्य तत्रैव वरवर्णिनि
svayameva sa sūktāni proktvā proktvā dvijottamaḥ ||
kṛtavānbālukāhomaṃ tena tuṣṭāśca devatāḥ
||25||स्वयमेव स सूक्तानि प्रोक्त्वा प्रोक्त्वा द्विजोत्तमः ॥
कृतवान्बालुकाहोमं तेन तुष्टाश्च देवताः
śraddhāṃ tasya viditvā tu bhūyastṛptāstu devatāḥ ||
āgatya brāhmaṇaṃ procuḥ kūpamadhye vyavasthitam
||26||श्रद्धां तस्य विदित्वा तु भूयस्तृप्तास्तु देवताः ॥
आगत्य ब्राह्मणं प्रोचुः कूपमध्ये व्यवस्थितम्
devā ūcuḥ
bhobho vipra tvayā nūnaṃ sarve saṃtarpitā vayam ||
mānasena tu yajñena tasmādbrūhi manogatam
||27||भोभो विप्र त्वया नूनं सर्वे संतर्पिता वयम् ॥
मानसेन तु यज्ञेन तस्माद्ब्रूहि मनोगतम्
brāhmaṇa uvāca
yadi devāḥ prasannā me kūpānniṣkamaṇe tvaham ||
yaṣṭā svaṃ maṃdiraṃ gatvā devayajñaṃ karomyaham
||28||यदि देवाः प्रसन्ना मे कूपान्निष्कमणे त्वहम् ॥
यष्टा स्वं मंदिरं गत्वा देवयज्ञं करोम्यहम्
īśvara uvāca
atha devaiḥ samādiṣṭā tasminkūpe sarasvatī ||
nirgatya vasudhāṃ bhittvā pūrayāmāsa vāriṇā
||29||अथ देवैः समादिष्टा तस्मिन्कूपे सरस्वती ॥
निर्गत्य वसुधां भित्त्वा पूरयामास वारिणा
atha niṣkramya vipro'sau yātaḥ svabhavanaṃ prati ||
tataḥ prabhṛti deveśi tritakūpaḥ sa ucyate
||30||अथ निष्क्रम्य विप्रोऽसौ यातः स्वभवनं प्रति ॥
ततः प्रभृति देवेशि त्रितकूपः स उच्यते
snātvā tatra śucirbhūtvā tvatha saṃtarpayetpitṝn ||
aśvamedhamavāpnoti sarvapāpavivarjitaḥ
||31||स्नात्वा तत्र शुचिर्भूत्वा त्वथ संतर्पयेत्पितॄन् ॥
अश्वमेधमवाप्नोति सर्वपापविवर्जितः
tila dānaṃ tu deveśi tatra śastaṃ sakāñcanam ||
pitṝṇāṃ vallabhaṃ tīrthaṃ nityaṃ caiva tu bhāmini
||32||तिल दानं तु देवेशि तत्र शस्तं सकाञ्चनम् ॥
पितॄणां वल्लभं तीर्थं नित्यं चैव तु भामिनि
agniṣvāttā barhiṣada āyaṃtuna iti smṛtāḥ ||
ye divyāḥ pitaro devi teṣāṃ sāṃnidhyamatra hi
||33||अग्निष्वात्ता बर्हिषद आयंतुन इति स्मृताः ॥
ये दिव्याः पितरो देवि तेषां सांनिध्यमत्र हि
darśanādapi tīrthasya tasya vai surasattame ||
mucyante prāṇinaḥ pāpādājanmamaraṇāṃtikāt
||34||दर्शनादपि तीर्थस्य तस्य वै सुरसत्तमे ॥
मुच्यन्ते प्राणिनः पापादाजन्ममरणांतिकात्
tasmātsarvaprayatnena tatra snānaṃ samācaret ||
prabhāsaṃ kṣetramāsādya yadīcchecchreya ātmanaḥ
||35||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् ॥
प्रभासं क्षेत्रमासाद्य यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye tritakūpamāhātmyavarṇanaṃnāma saptapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 257 ||