śrāddhavidhivarṇanam
īśvara uvāca
atha śrāddhavidhiṃ vakṣye pārvaṇasya vidhānataḥ ||
yathākramaṃ mahādevi śṛṇuṣvaikamanāḥ priye
||1||अथ श्राद्धविधिं वक्ष्ये पार्वणस्य विधानतः ॥
यथाक्रमं महादेवि शृणुष्वैकमनाः प्रिये
kṛtvāpasavyaṃ pūrvedyuḥ pitṛpūrvaṃ nimaṃtrayet ||
bhavadbhiḥ pitṛkāryaṃ naḥ saṃpādyaṃ ca prasīdatha
||2||कृत्वापसव्यं पूर्वेद्युः पितृपूर्वं निमंत्रयेत् ॥
भवद्भिः पितृकार्यं नः संपाद्यं च प्रसीदथ
savarṇānpreṣayedāptāndvijānāmupamantraṇe
||3||सवर्णान्प्रेषयेदाप्तान्द्विजानामुपमन्त्रणे
abhojyaṃ brāhmaṇasyānnaṃ kṣatriyādyairnimantritaiḥ ||
tathaiva brāhmaṇasyānnaṃ brāhmaṇena nimantritauḥ
||4||अभोज्यं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियाद्यैर्निमन्त्रितैः ॥
तथैव ब्राह्मणस्यान्नं ब्राह्मणेन निमन्त्रितौः
brāhmaṇānnaṃ dadecchūdraḥ śūdrānnaṃ brāhmaṇo dadet ||
ubhāvetāvabhojyānnau bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
||5||ब्राह्मणान्नं ददेच्छूद्रः शूद्रान्नं ब्राह्मणो ददेत् ॥
उभावेतावभोज्यान्नौ भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्
upanikṣepadharmeṇa śūdrānnaṃ yaḥ paceddvijaḥ ||
abhojyaṃ tadbhavedannaṃ sa ca vipraḥ patedadhaḥ
||6||उपनिक्षेपधर्मेण शूद्रान्नं यः पचेद्द्विजः ॥
अभोज्यं तद्भवेदन्नं स च विप्रः पतेदधः
śūdrānnaṃ śūdrasaṃparkaḥ śūdreṇa ca sahāsanam ||
śūdrājjñānāgamaścaiva jvalaṃtamapi pātayet
||7||शूद्रान्नं शूद्रसंपर्कः शूद्रेण च सहासनम् ॥
शूद्राज्ज्ञानागमश्चैव ज्वलंतमपि पातयेत्
śūdrānnopahatā viprā vihvalā ratilālasāḥ ||
kupitāḥ kiṃ kariṣyaṃti nirviṣā iva pannagāḥ
||8||शूद्रान्नोपहता विप्रा विह्वला रतिलालसाः ॥
कुपिताः किं करिष्यंति निर्विषा इव पन्नगाः
nagnaḥ syānmalavadvāsā nagnaḥ kaupīnavastradhṛk ||
dvikaccho'nuttarīyaśca vikaccho'vastra eva ca
||9||नग्नः स्यान्मलवद्वासा नग्नः कौपीनवस्त्रधृक् ॥
द्विकच्छोऽनुत्तरीयश्च विकच्छोऽवस्त्र एव च
nagnaḥ kāṣāyavastraḥ syānnagnaścārdhapaṭaḥ smṛtaḥ ||
acchinnāgraṃ tu yadvastraṃ mṛdā prakṣālitaṃ tu yat
||10||नग्नः काषायवस्त्रः स्यान्नग्नश्चार्धपटः स्मृतः ॥
अच्छिन्नाग्रं तु यद्वस्त्रं मृदा प्रक्षालितं तु यत्
ahataṃ dhāturaktaṃ vā tatpavitramiti sthitam ||
agrato vasate mūrkho dūre cāsya guṇānvitaḥ
||11||अहतं धातुरक्तं वा तत्पवित्रमिति स्थितम् ॥
अग्रतो वसते मूर्खो दूरे चास्य गुणान्वितः
guṇānvite ca dātavyaṃ nāsti mūrkhe vyatikramaḥ ||
yastvāsannamatikramya brāhmaṇaṃ patitādṛte ||
dūrasthaṃ pūjayenmūḍho guṇāḍhyaṃ narakaṃ vrajet
||12||गुणान्विते च दातव्यं नास्ति मूर्खे व्यतिक्रमः ॥
यस्त्वासन्नमतिक्रम्य ब्राह्मणं पतितादृते ॥
दूरस्थं पूजयेन्मूढो गुणाढ्यं नरकं व्रजेत्
vedavidyāvratasnāte śrotriye gṛhamāgate ||
krīḍantyoṣadhayaḥ sarvā yāsyāmaḥ paramāṃ gatim
||13||वेदविद्याव्रतस्नाते श्रोत्रिये गृहमागते ॥
क्रीडन्त्योषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम्
saṃdhyayorubhayorjāpye bhojane daṃtadhāvane ||
pitṛkārye ca daive ca tathā mūtrapurīṣayoḥ ||
gurūṇāṃ saṃnidhau dāne yoge caiva viśeṣataḥ ||
eteṣu maunamātiṣṭhansvargaṃ prāpnoti mānavaḥ
||15||संध्ययोरुभयोर्जाप्ये भोजने दंतधावने ॥
पितृकार्ये च दैवे च तथा मूत्रपुरीषयोः ॥
गुरूणां संनिधौ दाने योगे चैव विशेषतः ॥
एतेषु मौनमातिष्ठन्स्वर्गं प्राप्नोति मानवः
yadi vāgyamalopaḥ syājjapādiṣu kathaṃcana ||
vyāharedvaiṣṇavaṃ maṃtraṃ smaredvā viṣṇumavyayam
||16||यदि वाग्यमलोपः स्याज्जपादिषु कथंचन ॥
व्याहरेद्वैष्णवं मंत्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम्
dāne snāne jape home bhojane devatārcane ||
devānāmṛjavo darbhāḥ pitṝṇāṃ dviguṇāstathā
||17||दाने स्नाने जपे होमे भोजने देवतार्चने ॥
देवानामृजवो दर्भाः पितॄणां द्विगुणास्तथा
udaṅmukhastu devānāṃ pitṝṇāṃ dakṣiṇāmukhaḥ ||
agninā bhasmanā vāpi yavenāpyudakena vā ||
dvārasaṃkramaṇenāpi paṃktidoṣo na vidyate
||18||उदङ्मुखस्तु देवानां पितॄणां दक्षिणामुखः ॥
अग्निना भस्मना वापि यवेनाप्युदकेन वा ॥
द्वारसंक्रमणेनापि पंक्तिदोषो न विद्यते
iṣṭaśrāddhe kraturdakṣo vṛddhau satyavasū smṛtau ||
naimittike kālakāmau kāmye cādhvavirocanau
||19||इष्टश्राद्धे क्रतुर्दक्षो वृद्धौ सत्यवसू स्मृतौ ॥
नैमित्तिके कालकामौ काम्ये चाध्वविरोचनौ
purūravā ārdravaśca pārvaṇe samudāhṛtau ||
puṣṭiṃ prajāṃ ca nyagrodhe buddhiṃ prajñāṃ dhṛtiṃ smṛtim
||20||पुरूरवा आर्द्रवश्च पार्वणे समुदाहृतौ ॥
पुष्टिं प्रजां च न्यग्रोधे बुद्धिं प्रज्ञां धृतिं स्मृतिम्
rakṣoghnaṃ ca yaśasyaṃ ca kāśmīryaṃ pātramucyate ||
saubhāgyamuttamaṃ loke madhūke samudāhṛtam
||21||रक्षोघ्नं च यशस्यं च काश्मीर्यं पात्रमुच्यते ॥
सौभाग्यमुत्तमं लोके मधूके समुदाहृतम्
phālgunapātre tu kurvāṇaḥ sarvakāmānavāpnuyāt ||
parāṃ dyutimathārke tu prākāśyaṃ ca viśeṣataḥ
||22||फाल्गुनपात्रे तु कुर्वाणः सर्वकामानवाप्नुयात् ॥
परां द्युतिमथार्के तु प्राकाश्यं च विशेषतः
bilve lakṣmīṃ tapo medhāṃ nityamāyuṣyameva ca ||
kṣetrārāmataḍāgeṣu sarvapātreṣu caiva hi
||23||बिल्वे लक्ष्मीं तपो मेधां नित्यमायुष्यमेव च ॥
क्षेत्रारामतडागेषु सर्वपात्रेषु चैव हि
varṣatyajasraṃ parjanye veṇupātreṣu kurvataḥ ||
eteṣāṃ labhyate puṇyaṃ suvarṇai rajataistathā
||24||वर्षत्यजस्रं पर्जन्ये वेणुपात्रेषु कुर्वतः ॥
एतेषां लभ्यते पुण्यं सुवर्णै रजतैस्तथा
palāśaphalanyagrodhaplakṣāśvatthavikaṃkatāḥ ||
audumbarastathā bilvaṃ caṃdanaṃ yajñiyāśca ye
||25||पलाशफलन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकंकताः ॥
औदुम्बरस्तथा बिल्वं चंदनं यज्ञियाश्च ये
saralo devadāruśca śālāśca khadirāstathā ||
samidarthaṃ praśastāḥ syurete vṛkṣā viśeṣataḥ
||26||सरलो देवदारुश्च शालाश्च खदिरास्तथा ॥
समिदर्थं प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः
śleṣmātako naktamālyaḥ kapitthaḥ śālmalī tathā ||
niṃbo bibhītakaścaiva śrāddhakarmaṇi garhitāḥ
||27||श्लेष्मातको नक्तमाल्यः कपित्थः शाल्मली तथा ॥
निंबो बिभीतकश्चैव श्राद्धकर्मणि गर्हिताः
aniṣṭaśabdāṃ saṃkīrṇā rūkṣāṃ jantumatīmapi ||
pratigaṃdhāṃ tu tāṃ bhūmiṃ śrāddhakarmaṇi garhayet
||28||अनिष्टशब्दां संकीर्णा रूक्षां जन्तुमतीमपि ॥
प्रतिगंधां तु तां भूमिं श्राद्धकर्मणि गर्हयेत्
traiśaṃkavaṃ tyajeddeśaṃsarvadvādaśayojanam ||
uttareṇa mahānadyā dakṣiṇena ca kevalam
||29||त्रैशंकवं त्यजेद्देशंसर्वद्वादशयोजनम् ॥
उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च केवलम्
deśastraiśaṃ kavonāma varjitaḥ śrāddhakarmaṇi ||
kāraskārāḥ kaliṃgāśca siṃdhoruttarameva ca ||
praṇaṣṭāśramadharmāśca varjyā deśāḥ prayatnataḥ
||30||देशस्त्रैशं कवोनाम वर्जितः श्राद्धकर्मणि ॥
कारस्काराः कलिंगाश्च सिंधोरुत्तरमेव च ॥
प्रणष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः
brāhmaṇaṃ tu kṛtaṃ proktaṃ tretā tu kṣatriyaṃ smṛtam ||
vaiśyaṃ dvāparamityāhuḥ śūdraṃ kaliyugaṃ smṛtam
||31||ब्राह्मणं तु कृतं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्रियं स्मृतम् ॥
वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम्
kṛte tu pitaraḥ pūjyāstretāyāṃ ca surāstathā ||
munayo dvāpare nityaṃ pākhaṃḍāśca kalau yuge
||32||कृते तु पितरः पूज्यास्त्रेतायां च सुरास्तथा ॥
मुनयो द्वापरे नित्यं पाखंडाश्च कलौ युगे
śuklapakṣasya pūrvāhṇe śrāddhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ ||
kṛṣṇapakṣe'parāhne tu rauhiṇaṃ na vilaṃghayet
||33||शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्णे श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः ॥
कृष्णपक्षेऽपराह्ने तु रौहिणं न विलंघयेत्
ratnimātrapramāṇaṃ ca pitṛtīrthaṃ tu saṃskṛtam ||
upamūle tathā lūnāḥ prastarārthe kuśottamāḥ ||
tathā śyāmākanīvārā dūrvāśca samudāhṛtāḥ ||
sva kīrtimatāṃ śreṣṭho bahukeśaḥ prajāpatiḥ
||35||रत्निमात्रप्रमाणं च पितृतीर्थं तु संस्कृतम् ॥
उपमूले तथा लूनाः प्रस्तरार्थे कुशोत्तमाः ॥
तथा श्यामाकनीवारा दूर्वाश्च समुदाहृताः ॥
स्व कीर्तिमतां श्रेष्ठो बहुकेशः प्रजापतिः
tasya keśā nipatitā bhūmau kāśatvamāgatāḥ ||
tasmānmedhyāḥ sadā kāśāḥ śrāddhakarmaṇi pūjitāḥ
||36||तस्य केशा निपतिता भूमौ काशत्वमागताः ॥
तस्मान्मेध्याः सदा काशाः श्राद्धकर्मणि पूजिताः
piṇḍanirvapaṇaṃ teṣu kartavyaṃ bhūtimicchatā ||
uṣṇamannaṃ dvijātibhyaḥ śraddhayā viniveśayet
||37||पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥
उष्णमन्नं द्विजातिभ्यः श्रद्धया विनिवेशयेत्
anyatra phalapuṣpebhyaḥ pānakebhyaśca paṇḍitaḥ ||
haste dattvā tu vai snehāllavaṇaṃ vyañjanāni ca ||
āyasena ca pātreṇa tadvai rakṣāṃsi bhuñjate ||
dvijapātreṣu dattvānnaṃ tūṣṇīṃ saṃkalpamācaret
||39||अन्यत्र फलपुष्पेभ्यः पानकेभ्यश्च पण्डितः ॥
हस्ते दत्त्वा तु वै स्नेहाल्लवणं व्यञ्जनानि च ॥
आयसेन च पात्रेण तद्वै रक्षांसि भुञ्जते ॥
द्विजपात्रेषु दत्त्वान्नं तूष्णीं संकल्पमाचरेत्
darvyādisthena no teṣāṃ saṃbandho dṛśyate yataḥ ||
yaśca śūkaravadbhuṃkte yaśca pāṇitale dvijaḥ ||
na tadaśnaṃti pitaro yaḥ savācaṃ samaśnute
||40||दर्व्यादिस्थेन नो तेषां संबन्धो दृश्यते यतः ॥
यश्च शूकरवद्भुंक्ते यश्च पाणितले द्विजः ॥
न तदश्नंति पितरो यः सवाचं समश्नुते
dvihāyanasya vatsasya viśaṃtyāsyaṃ yathā sukham ||
tathā kuryātpramāṇena piṇḍānvyāsena bhāṣitam
||41||द्विहायनस्य वत्सस्य विशंत्यास्यं यथा सुखम् ॥
तथा कुर्यात्प्रमाणेन पिण्डान्व्यासेन भाषितम्
na strī pracālayettāni jñānahīno na cāvrataḥ ||
svayaṃ putro'thavā yasya vāñchedabhyudayaṃ param
||42||न स्त्री प्रचालयेत्तानि ज्ञानहीनो न चाव्रतः ॥
स्वयं पुत्रोऽथवा यस्य वाञ्छेदभ्युदयं परम्
bhājaneṣu ca tiṣṭhatsu svastiṃ kurvanti ye dvijāḥ ||
tadannamasurairbhuktaṃ nirāśāḥ pitaro gatāḥ
||43||भाजनेषु च तिष्ठत्सु स्वस्तिं कुर्वन्ति ये द्विजाः ॥
तदन्नमसुरैर्भुक्तं निराशाः पितरो गताः
apsvekaṃ plāvayetpiṇḍamekaṃ patnyai nivedayet ||
ekaṃ vai juhuyādagnāveṣā tu trividhā gatiḥ
||44||अप्स्वेकं प्लावयेत्पिण्डमेकं पत्न्यै निवेदयेत् ॥
एकं वै जुहुयादग्नावेषा तु त्रिविधा गतिः
chandogaṃ bhojayecchrāddhe vaiśvadeve ca bahvṛcam ||
puṣṭikarmaṇyathādhvaryuṃ śāntikarmaṇyatharvaṇam
||45||छन्दोगं भोजयेच्छ्राद्धे वैश्वदेवे च बह्वृचम् ॥
पुष्टिकर्मण्यथाध्वर्युं शान्तिकर्मण्यथर्वणम्
dvau deve'tharvaṇau viprau prāṅmukhau ca niveśayet ||
pitrye hyudaṅmukhānkuryādbahvṛcādhvaryusāmagān
||46||द्वौ देवेऽथर्वणौ विप्रौ प्राङ्मुखौ च निवेशयेत् ॥
पित्र्ये ह्युदङ्मुखान्कुर्याद्बह्वृचाध्वर्युसामगान्
jātyaśca sarvā dātavyā mallikā śvetayūthikā ||
jalodbhavāni sarvāṇi kusumāni ca campakam
||47||जात्यश्च सर्वा दातव्या मल्लिका श्वेतयूथिका ॥
जलोद्भवानि सर्वाणि कुसुमानि च चम्पकम्
madhūkaṃ rāmaṭhaṃ caiva karpūraṃ maricaṃ guḍam ||
śrāddhakarmaṇi śastāni saiṃdhavaṃ trapusaṃ tathā
||48||मधूकं रामठं चैव कर्पूरं मरिचं गुडम् ॥
श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैंधवं त्रपुसं तथा
brāhmaṇaḥ kambalo gāvaḥ sūryogniratithiśca vai ||
tilā darbhāśca kālaśca navaite kutapāḥ smṛtāḥ
||49||ब्राह्मणः कम्बलो गावः सूर्योग्निरतिथिश्च वै ॥
तिला दर्भाश्च कालश्च नवैते कुतपाः स्मृताः
āpadyanagnau tīrthe ca caṃdrasūryagrahe tathā ||
nācaretsaṃgrahe caiva tathaivāstamupāgate
||50||आपद्यनग्नौ तीर्थे च चंद्रसूर्यग्रहे तथा ॥
नाचरेत्संग्रहे चैव तथैवास्तमुपागते
saṃśuddhā syāccaturthe'hni snātā nārī rajasvalā ||
daive karmaṇi pitrye ca pañcame'hani śuddhyati
||51||संशुद्धा स्याच्चतुर्थेऽह्नि स्नाता नारी रजस्वला ॥
दैवे कर्मणि पित्र्ये च पञ्चमेऽहनि शुद्ध्यति
dravyābhāve dvijābhāve pravāse putrajanmani ||
āmaśrāddhaṃ prakurvīta yasya bhāryā rajasvalā
||52||द्रव्याभावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि ॥
आमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्य भार्या रजस्वला
sarpaviprahatānāṃ ca daṃṣṭriśṛṃgisarīsṛpaiḥ ||
ātmanastyāgināṃ caiva śrāddhameṣāṃ na kārayet
||53||सर्पविप्रहतानां च दंष्ट्रिशृंगिसरीसृपैः ॥
आत्मनस्त्यागिनां चैव श्राद्धमेषां न कारयेत्
caṇḍālādudakātsarpādbrāhmaṇādvaidyutādapi ||
daṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca maraṇaṃ pāpakarmaṇām
||54||चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युतादपि ॥
दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मणाम्
sarvairanumataṃ kṛtvā jyeṣṭhenaiva ca yatkṛtam ||
dravyeṇa ca vibhaktena sarvaireva kṛtaṃ bhavet
||55||सर्वैरनुमतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव च यत्कृतम् ॥
द्रव्येण च विभक्तेन सर्वैरेव कृतं भवेत्
amāvāsyāṃ pitṛśrāddhe maṃthanaṃ yastu kārayet ||
tattakraṃ madirātulyaṃ ghṛtaṃ gomāṃsavatsmṛtam
||56||अमावास्यां पितृश्राद्धे मंथनं यस्तु कारयेत् ॥
तत्तक्रं मदिरातुल्यं घृतं गोमांसवत्स्मृतम्
bhuṃjaṃti kramaśaḥ pūrve tathā piṃḍāśiṣo 'pi ca ||
nimaṃtrito dvijaḥ śrāddhe na śayīta striyā saha
||57||भुंजंति क्रमशः पूर्वे तथा पिंडाशिषो ऽपि च ॥
निमंत्रितो द्विजः श्राद्धे न शयीत स्त्रिया सह
śrādabhukprātarutthāya prakuryāddantadhāvanam ||
śrāddhakartā na kurvīta dantānāṃ dhāvanaṃ budhaḥ
||58||श्रादभुक्प्रातरुत्थाय प्रकुर्याद्दन्तधावनम् ॥
श्राद्धकर्ता न कुर्वीत दन्तानां धावनं बुधः
varṣevarṣe tu yacchrāddhaṃ mātāpitrormṛte'hani ||
malamāse na kartavyaṃ vyāsasya vacanaṃ yathā
||59||वर्षेवर्षे तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोर्मृतेऽहनि ॥
मलमासे न कर्तव्यं व्यासस्य वचनं यथा
garbhe vārdhuṣike prete bhṛtye māsānumāsike ||
ābdike ca tathā śrāddhe nādhimāso vidhīyate
||60||गर्भे वार्धुषिके प्रेते भृत्ये मासानुमासिके ॥
आब्दिके च तथा श्राद्धे नाधिमासो विधीयते
vivāhādau smṛtaḥ sauro yajñādau sāvanaḥ smṛtaḥ ||
ābdike pitṛkārye tu cāndro māsaḥ praśasyate
||61||विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनः स्मृतः ॥
आब्दिके पितृकार्ये तु चान्द्रो मासः प्रशस्यते
yasminrāśau gate sūrye vipattiḥ syāddvijanmanaḥ ||
tadrāśāveva kartavyaṃ pitṛkāryaṃ mṛte'hani
||62||यस्मिन्राशौ गते सूर्ये विपत्तिः स्याद्द्विजन्मनः ॥
तद्राशावेव कर्तव्यं पितृकार्यं मृतेऽहनि
vaṣaṭkāraśca homaśca parva cāgrāyaṇaṃ tathā ||
malamāse'pi kartavyaṃ kāmyā iṣṭīrvivarjayet
||63||वषट्कारश्च होमश्च पर्व चाग्रायणं तथा ॥
मलमासेऽपि कर्तव्यं काम्या इष्टीर्विवर्जयेत्
agnyādhyeyaṃ pratiṣṭhāṃ ca yajñadānavratāni ca ||
vedavratavṛṣotsargacūḍākaraṇamekhalāḥ
||64||अग्न्याध्येयं प्रतिष्ठां च यज्ञदानव्रतानि च ॥
वेदव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः
māṃgalyamabhiṣekaṃ ca malamāse vivarjayet ||
nityanaimittike kuryātprayataḥ sanmalimluce ||
tīrthe snānaṃ gaja cchāyāṃ pretaśrāddhaṃ tathaiva ca
||65||मांगल्यमभिषेकं च मलमासे विवर्जयेत् ॥
नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रयतः सन्मलिम्लुचे ॥
तीर्थे स्नानं गज च्छायां प्रेतश्राद्धं तथैव च
rasā yatra praśasyante bhoktāro baṃdhugotriṇaḥ ||
rājavārtādi saṃkraṃdo rakṣaḥśrāddhasya lakṣaṇam
||66||रसा यत्र प्रशस्यन्ते भोक्तारो बंधुगोत्रिणः ॥
राजवार्तादि संक्रंदो रक्षःश्राद्धस्य लक्षणम्
śrāddhaṃ kṛtvā paraśrāddhe yastu bhuṃkte ca vihvalaḥ ||
pataṃti pitarastasya luptapiṇḍodakakriyāḥ
||67||श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे यस्तु भुंक्ते च विह्वलः ॥
पतंति पितरस्तस्य लुप्तपिण्डोदकक्रियाः
tailamudvartanaṃ snānaṃ dantadhāvanameva ca ||
klṛptaromanakhebhyaśca dadyādgatvāpare'hani
||68||तैलमुद्वर्तनं स्नानं दन्तधावनमेव च ॥
क्लृप्तरोमनखेभ्यश्च दद्याद्गत्वापरेऽहनि
nimantritā yathānyāyaṃ havye kavye dvijottamāḥ ||
kathaṃcidapyatikrāmetpāpaḥ śūkaratāṃ vrajet
||69||निमन्त्रिता यथान्यायं हव्ये कव्ये द्विजोत्तमाः ॥
कथंचिदप्यतिक्रामेत्पापः शूकरतां व्रजेत्
daive ca pitṛ śrāddhe cāpyāśaucaṃ jāyate yadā ||
āśaucānte'thavā tatra tebhyaḥ śrāddhaṃ pradīyate
||70||दैवे च पितृ श्राद्धे चाप्याशौचं जायते यदा ॥
आशौचान्तेऽथवा तत्र तेभ्यः श्राद्धं प्रदीयते
atha śrāddhāvasāne tu āśiṣastatra dāpayet ||
dīrghā nāgāstathā nadyo viṣṇostrīṇi padāni ca ||
evameṣāṃ pramāṇena dīrghamāyuravāpnuyām
||71||अथ श्राद्धावसाने तु आशिषस्तत्र दापयेत् ॥
दीर्घा नागास्तथा नद्यो विष्णोस्त्रीणि पदानि च ॥
एवमेषां प्रमाणेन दीर्घमायुरवाप्नुयाम्
apāṃ madhye sthitā devāḥ sarvamapsu pratiṣṭhitam ||
brāhmaṇasya kare nyastāḥ śivā āpo bhavantu naḥ
||72||अपां मध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् ॥
ब्राह्मणस्य करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु नः
lakṣmīrvasati puṣpeṣu lakṣmīrvasati puṣkare ||
lakṣmīrvasatu vāse me saumanasyaṃ dadātu me
||73||लक्ष्मीर्वसति पुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे ॥
लक्ष्मीर्वसतु वासे मे सौमनस्यं ददातु मे
akṣataṃ cā'stu me puṇyaṃ śāṃtiḥ puṣṭirdhṛtiśca me ||
yadyacchreyaskaraṃ loke tattadastu sadā mama
||74||अक्षतं चाऽस्तु मे पुण्यं शांतिः पुष्टिर्धृतिश्च मे ॥
यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा मम
dakṣiṇāyāṃ tu sarvatra bahudeyaṃ tathāstu naḥ ||
evamastviti tairvācyaṃ mūrdhnā grāhyaṃ ca tena tat
||75||दक्षिणायां तु सर्वत्र बहुदेयं तथास्तु नः ॥
एवमस्त्विति तैर्वाच्यं मूर्ध्ना ग्राह्यं च तेन तत्
piṃḍamagnau sadā deyādbhogārthī satataṃ naraḥ ||
prajārthaṃ patnyai vai dadyānmadhyamaṃ maṃtrapūrvakam
||76||पिंडमग्नौ सदा देयाद्भोगार्थी सततं नरः ॥
प्रजार्थं पत्न्यै वै दद्यान्मध्यमं मंत्रपूर्वकम्
uttamāṃ dyutimavicchangoṣu nityaṃ pradāpayet ||
ājñāmicchedyaśaḥ kīrtimapsu nityaṃ praveśayet
||77||उत्तमां द्युतिमविच्छन्गोषु नित्यं प्रदापयेत् ॥
आज्ञामिच्छेद्यशः कीर्तिमप्सु नित्यं प्रवेशयेत्
prārthayandīrghamāyuśca vāyasebhyaḥ pradāpayet ||
kumāralokamanvicchankukkuṭebhyaḥ pradāpayet
||78||प्रार्थयन्दीर्घमायुश्च वायसेभ्यः प्रदापयेत् ॥
कुमारलोकमन्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रदापयेत्
ākāśe prakṣipedvāpi sthito vā dakṣiṇāmukhaḥ ||
pitṝṇāṃ sthānamākāśaṃ dakṣiṇā caiva diktathā
||79||आकाशे प्रक्षिपेद्वापि स्थितो वा दक्षिणामुखः ॥
पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिक्तथा
naktaṃ tu varjayecchrāddhaṃ rāhoranyatra darśanāt ||
sarvasvenāpi kartavyaṃ kṣipraṃ vai rāhudarśanāt
||80||नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् ॥
सर्वस्वेनापि कर्तव्यं क्षिप्रं वै राहुदर्शनात्
uparāge na kuryādyaḥ paṃke gauriva sīdati ||
kurvāṇastu taretpāpaṃ sā ca nauriva sāgare
||81||उपरागे न कुर्याद्यः पंके गौरिव सीदति ॥
कुर्वाणस्तु तरेत्पापं सा च नौरिव सागरे
kṛṣṇamāṣāstilāścaiva śreṣṭhāḥ syuryavaśālayaḥ ||
mahāyavā vrīhiyavāstathaiva ca masūrikāḥ
||82||कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठाः स्युर्यवशालयः ॥
महायवा व्रीहियवास्तथैव च मसूरिकाः
kṛṣṇāḥ śvetāśca vā grāhyāḥ śrāddhakarmaṇi sarvadā ||
bilvāmalakamṛdvīkaṃ panasāmrātadāḍimam
||83||कृष्णाः श्वेताश्च वा ग्राह्याः श्राद्धकर्मणि सर्वदा ॥
बिल्वामलकमृद्वीकं पनसाम्रातदाडिमम्
bhavyaṃ pārāpataṃ caiva kharjūraṃ karamarddakam ||
sakorakā badaryaśca tālakaṃdaṃ tathā bisam
||84||भव्यं पारापतं चैव खर्जूरं करमर्द्दकम् ॥
सकोरका बदर्यश्च तालकंदं तथा बिसम्
tamālāsanakaṃdaṃ ca māvellaṃ śatakaṃdalī ||
kāleyaṃ kālaśākaṃ ca mudgānnaṃ ca suvarcalam
||85||तमालासनकंदं च मावेल्लं शतकंदली ॥
कालेयं कालशाकं च मुद्गान्नं च सुवर्चलम्
māṃsaṃ kṣīraṃ dadhi śākaṃ vyoṣaṃ vetrāṃkurastathā ||
kaṭphalaṃ vajrakaṃ drākṣāṃ lakucaṃ mocameva ca
||86||मांसं क्षीरं दधि शाकं व्योषं वेत्रांकुरस्तथा ॥
कट्फलं वज्रकं द्राक्षां लकुचं मोचमेव च
priyāmalakadurgrīvaṃ tiṃḍukaṃ madhusāhvayam ||
vaikaṃkataṃ nālikeraṃ śṛṅgāṭakaparūṣakam
||87||प्रियामलकदुर्ग्रीवं तिंडुकं मधुसाह्वयम् ॥
वैकंकतं नालिकेरं शृङ्गाटकपरूषकम्
pippalīmaricaṃ caiva paṭolī bṛhatīphalam ||
ārāmasya tu sīmā'ntaḥ saṃbhavaṃ sarvameva tu
||88||पिप्पलीमरिचं चैव पटोली बृहतीफलम् ॥
आरामस्य तु सीमाऽन्तः संभवं सर्वमेव तु
evamādīni cānyāni puṣpāṇi śrāddhakarmaṇi ||
masūrāḥ śatapuṣpyāśca kusumaṃ śrīniketanam
||89||एवमादीनि चान्यानि पुष्पाणि श्राद्धकर्मणि ॥
मसूराः शतपुष्प्याश्च कुसुमं श्रीनिकेतनम्
varyā svātiyavā nityaṃ tathā vṛṣayavāsakau ||
vaṃśā karīrā surasā mārjitā bhūtṛṇāni ca
||90||वर्या स्वातियवा नित्यं तथा वृषयवासकौ ॥
वंशा करीरा सुरसा मार्जिता भूतृणानि च
varjanīyāni vakṣyāmi śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ ||
laśunaṃ gṛṃjanaṃ caiva palāṃḍuṃ piṇḍamūlakam ||
mogaraṃ cātra vaidehaṃ dīrghamūlakameva ca
||91||वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ॥
लशुनं गृंजनं चैव पलांडुं पिण्डमूलकम् ॥
मोगरं चात्र वैदेहं दीर्घमूलकमेव च
divasasyāṣṭame bhāge mandībhūte divākare ||
āsuraṃ tadbhavecchrāddhaṃ pitṛṇāṃ nopatiṣṭhate
||92||दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभूते दिवाकरे ॥
आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितृणां नोपतिष्ठते
caturthe prahare prāpte yaḥ śrāddhaṃ kurute naraḥ ||
vṛthā śrāddhamavāpnoti dātā ca narakaṃ vrajet
||93||चतुर्थे प्रहरे प्राप्ते यः श्राद्धं कुरुते नरः ॥
वृथा श्राद्धमवाप्नोति दाता च नरकं व्रजेत्
lekhāprabhṛtyathāditye muhūrtāstraya eva ca ||
prātastasyottaraṃ kālaṃ bhagamāhurvipaścitaḥ
||94||लेखाप्रभृत्यथादित्ये मुहूर्तास्त्रय एव च ॥
प्रातस्तस्योत्तरं कालं भगमाहुर्विपश्चितः
saṃgavastrimuhūrto'yaṃ madhyāhnastu samantataḥ ||
tataśca trimuhūrtāśca aparāhṇo vidhīyate
||95||संगवस्त्रिमुहूर्तोऽयं मध्याह्नस्तु समन्ततः ॥
ततश्च त्रिमुहूर्ताश्च अपराह्णो विधीयते
pañcamo'tha dināṃśo yaḥ sa sāyāhna iti smṛtaḥ
||96||पञ्चमोऽथ दिनांशो यः स सायाह्न इति स्मृतः
tathā ca śrutiḥ ||
yadaivādityo'tha vasanto yadā saṃgaviko'tha grīṣmo yadā vā mādhyaṃdino'tha varṣā yadaparāhṇo'tha śarat ||
ghadevāstametyatha hemanta iti
||97||तथा च श्रुतिः ॥
यदैवादित्योऽथ वसन्तो यदा संगविकोऽथ ग्रीष्मो यदा वा माध्यंदिनोऽथ वर्षा यदपराह्णोऽथ शरत् ॥
घदेवास्तमेत्यथ हेमन्त इति
prārabhya kutape śrāddhe kuryādārohaṇaṃ budhaḥ ||
vidhijño vidhimāsthāya rohiṇaṃ na tu laṃghayet
||98||प्रारभ्य कुतपे श्राद्धे कुर्यादारोहणं बुधः ॥
विधिज्ञो विधिमास्थाय रोहिणं न तु लंघयेत्
aṣṭamo yo muhūrtaśca kutapaḥ sa nigadyate ||
navamo rauhiṇaḥ prokta iti śrāddhavido viduḥ
||99||अष्टमो यो मुहूर्तश्च कुतपः स निगद्यते ॥
नवमो रौहिणः प्रोक्त इति श्राद्धविदो विदुः
ekoddiṣṭaṃ tu madhyāhnaṃ prātarvai jātakarmaṇi ||
pitryārthaṃ nirvapetpākaṃ vaiśvadevārthameva ca
||100||एकोद्दिष्टं तु मध्याह्नं प्रातर्वै जातकर्मणि ॥
पित्र्यार्थं निर्वपेत्पाकं वैश्वदेवार्थमेव च
vaiśvadeve na pitryārthaṃ na pitryaṃ vaiśvadevike ||
kṛtvā śrāddhaṃ mahādevi brāhmaṇāṃśca visarjya ca
||101||वैश्वदेवे न पित्र्यार्थं न पित्र्यं वैश्वदेविके ॥
कृत्वा श्राद्धं महादेवि ब्राह्मणांश्च विसर्ज्य च
vaiśvadevādikaṃ karma tataḥ kuryādvarānane ||
bahuhavyendhane cāgnau susamiddhe viśeṣataḥ
||102||वैश्वदेवादिकं कर्म ततः कुर्याद्वरानने ॥
बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः
vidhūme lelihāne ca kuryātkarma prasiddhaye ||
aprabuddhe sadhūme ca juhuyādyo hutāśane
||103||विधूमे लेलिहाने च कुर्यात्कर्म प्रसिद्धये ॥
अप्रबुद्धे सधूमे च जुहुयाद्यो हुताशने
yajamāno bhavedandhaḥ kuputra iti niścitam ||
durgandhaścaiva kṛṣṇaśca nīlaścaiva viśeṣataḥ
||104||यजमानो भवेदन्धः कुपुत्र इति निश्चितम् ॥
दुर्गन्धश्चैव कृष्णश्च नीलश्चैव विशेषतः
bhūmiṃ vigāhate yatra tatra vidyātparābhavam ||
arciṣmānpiṃgalaśikhaḥ sarpiḥkāṃcanasaprabhaḥ
||105||भूमिं विगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवम् ॥
अर्चिष्मान्पिंगलशिखः सर्पिःकांचनसप्रभः
snigdhaḥ pradakṣiṇaścaiva vahniḥ syātkāryasiddhaye ||
aṃjanābhyaṃjanaṃ gaṃdhānmantrapraṇayanaṃ tathā
||106||स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये ॥
अंजनाभ्यंजनं गंधान्मन्त्रप्रणयनं तथा
kāśaiḥ punarbhavetkāryaṃ hayamedhaphalaṃ labhet ||
aṣṭajātikapuṣpaṃ ca añjanaṃ nityameva hi
||107||काशैः पुनर्भवेत्कार्यं हयमेधफलं लभेत् ॥
अष्टजातिकपुष्पं च अञ्जनं नित्यमेव हि
kṛṣṇebhyaśca tilebhyaśca tailaṃ yatnātsurakṣitam ||
candanāgaruṇī cobhe tamālośīrapadmakam
||108||कृष्णेभ्यश्च तिलेभ्यश्च तैलं यत्नात्सुरक्षितम् ॥
चन्दनागरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम्
dhūpaśca gauggulaḥ śreṣṭhastauruṣko dhūpa eva ca ||
śuklāḥ sumanasaḥ śreṣṭhāstathā padmotpalāni ca
||109||धूपश्च गौग्गुलः श्रेष्ठस्तौरुष्को धूप एव च ॥
शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च
gandhavantyupapannāni yāni cānyāni kṛtsnaśaḥ ||
niśigaṃdhā japā bhiṇḍirūpakaḥ sakuraṃṭakaḥ
||110||गन्धवन्त्युपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः ॥
निशिगंधा जपा भिण्डिरूपकः सकुरंटकः
puṣpāṇi varjanīyāni śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ ||
sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ pitṝṇāṃ pātramucyate
||111||पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ॥
सौवर्णं राजतं ताम्रं पितॄणां पात्रमुच्यते
rajatasya tathā kiñciddarśanaṃ puṇyadāyakam ||
kṛṣṇājinasya sānnidhyaṃ darśanaṃ dānameva ca
||112||रजतस्य तथा किञ्चिद्दर्शनं पुण्यदायकम् ॥
कृष्णाजिनस्य सान्निध्यं दर्शनं दानमेव च
rakṣoghnaṃ caiva varcasyaṃ paśūnputrāṃśca tārayet ||
atha mantraṃ pravakṣyāmi amṛtaṃ brahmanirmitam
||113||रक्षोघ्नं चैव वर्चस्यं पशून्पुत्रांश्च तारयेत् ॥
अथ मन्त्रं प्रवक्ष्यामि अमृतं ब्रह्मनिर्मितम्
devatābhyaḥ pitṛbhyaśca mahāyogibhya eva ca ||
namaḥ svāhāyai svadhāyai nityameva namonamaḥ
||114||देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ॥
नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनमः
ādyāvasāne śrāddhasya trirāvartamimaṃ japan ||
aśvamedhaphalaṃ hyetadvipraiḥ saṃjñāya pūjitam
||115||आद्यावसाने श्राद्धस्य त्रिरावर्तमिमं जपन् ॥
अश्वमेधफलं ह्येतद्विप्रैः संज्ञाय पूजितम्
piṇḍanirvapaṇe vāpi japedenaṃ samāhitaḥ ||
pitaraḥ kṣipramāyānti rākṣasāḥ pradravanti ca
||116||पिण्डनिर्वपणे वापि जपेदेनं समाहितः ॥
पितरः क्षिप्रमायान्ति राक्षसाः प्रद्रवन्ति च
saptārciṣaṃ pravakṣyāmi sarvakāmaśubhapradam
||117||सप्तार्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामशुभप्रदम्
amūrtānāṃ ca mūrtānāṃ pitṝṇāṃ dīptatejasām ||
namasyāmi sadā teṣāṃ dhyāyināṃ divyacakṣuṣām
||118||अमूर्तानां च मूर्तानां पितॄणां दीप्ततेजसाम् ॥
नमस्यामि सदा तेषां ध्यायिनां दिव्यचक्षुषाम्
indrādīnāṃ ca netāro dakṣamārīcayastayā ||
tānnamasyāmi sarvānvai pitṝṃścaivauṣadhīstathā
||119||इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयस्तया ॥
तान्नमस्यामि सर्वान्वै पितॄंश्चैवौषधीस्तथा
nakṣatrāṇāṃ grahāṇāṃ ca vāyvagnyośca pitṝnapi ||
dyāvāpṛthivyośca sadā namasyāmi kṛtāñjaliḥ
||120||नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योश्च पितॄनपि ॥
द्यावापृथिव्योश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः
namaḥ pitṛbhyaḥ saptabhyo namo lokeṣu saptasu ||
svayaṃbhuve namasyāmo brahmaṇe yogacakṣuṣe
||121||नमः पितृभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु ॥
स्वयंभुवे नमस्यामो ब्रह्मणे योगचक्षुषे
etattvaduktaṃ saptarṣibrahmarṣigaṇasevitam ||
pavitraṃ paramaṃ hyetacchrīmadrakṣovināśanam
||122||एतत्त्वदुक्तं सप्तर्षिब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥
पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रक्षोविनाशनम्
anena vidhinā yuktastrīnvārāṃstu japennaraḥ ||
bhaktyā paramayā yuktaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ
||123||अनेन विधिना युक्तस्त्रीन्वारांस्तु जपेन्नरः ॥
भक्त्या परमया युक्तः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः
saptārciṣaṃ japedyastu nityameva samāhitaḥ ||
sa tu saptasamudrāyāḥ pṛthivyā ekarāḍbhavet
||124||सप्तार्चिषं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः ॥
स तु सप्तसमुद्रायाः पृथिव्या एकराड्भवेत्
śrāddhakalpaṃ paṭhedyo vai sa bhavetpaṃktipāvanaḥ ||
aṣṭādaśānāṃ vidyānāṃ sa ca vai pāragaḥ smṛtaḥ
||125||श्राद्धकल्पं पठेद्यो वै स भवेत्पंक्तिपावनः ॥
अष्टादशानां विद्यानां स च वै पारगः स्मृतः
pūjāṃ puṣṭiṃ smṛtiṃ medhāṃ rājyamārogyameva ca ||
prītā nityaṃ prayacchanti mānuṣāṇāṃ pitāmahāḥ
||126||पूजां पुष्टिं स्मृतिं मेधां राज्यमारोग्यमेव च ॥
प्रीता नित्यं प्रयच्छन्ति मानुषाणां पितामहाः
evaṃ prabhāsakṣetre sa sarasvatyabdhisaṃgame ||
kuryācchrāddhaṃ vidhānena prabhāse caiva bhāmini
||127||एवं प्रभासक्षेत्रे स सरस्वत्यब्धिसंगमे ॥
कुर्याच्छ्राद्धं विधानेन प्रभासे चैव भामिनि
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsa kṣetramāhātmye sarasvatyabdhisaṃgame śrāddhakalpe śrāddhavidhivarṇanaṃnāma ṣaḍuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 206 ||