gaṃgāmāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
tato gacchenmahādevi gaṃgāṃ tripathagāminīm ||
saṃgāleśādathaiśānyāṃ dhanuṣāṃ saptake sthitām
||1||ततो गच्छेन्महादेवि गंगां त्रिपथगामिनीम् ॥
संगालेशादथैशान्यां धनुषां सप्तके स्थिताम्
tasyāṃ trinetrā matsyāḥ syurnityamāṃbhasikāḥ priye ||
kalauyuge'pi dṛśyaṃte satyaṃsatyaṃ mayoditam
||2||तस्यां त्रिनेत्रा मत्स्याः स्युर्नित्यमांभसिकाः प्रिये ॥
कलौयुगेऽपि दृश्यंते सत्यंसत्यं मयोदितम्
tasyāṃ snātvā mahādevi mucyate pañcapātakaiḥ
||3||तस्यां स्नात्वा महादेवि मुच्यते पञ्चपातकैः
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā vismitā girijā satī ||
uvāca taṃ dvijaśreṣṭhāḥ pracalaccaṃdraśekharam
||4||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विस्मिता गिरिजा सती ॥
उवाच तं द्विजश्रेष्ठाः प्रचलच्चंद्रशेखरम्
pārvatyuvāca
kathaṃ tatra samāyātā gaṃgā tripathagāminī ||
kathaṃ trinetrāḥ saṃjātā matsyā āṃbhasikāḥ śiva
||5||कथं तत्र समायाता गंगा त्रिपथगामिनी ॥
कथं त्रिनेत्राः संजाता मत्स्या आंभसिकाः शिव
etadvistarato brūhi yadyahaṃ te priyā vibho
||6||एतद्विस्तरतो ब्रूहि यद्यहं ते प्रिया विभो
īśvara uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi yadi pṛcchasi māṃ śubhe ||
āstikāḥ śraddadhānāśca bhavaṃtīti matirmama
||7||शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यदि पृच्छसि मां शुभे ॥
आस्तिकाः श्रद्दधानाश्च भवंतीति मतिर्मम
yadā śapto mahādevo hyajñānatimirāvṛtaiḥ ||
ṛṣibhiḥ kopayuktaiśca kasmiṃścitkāraṇāṃtare
||8||यदा शप्तो महादेवो ह्यज्ञानतिमिरावृतैः ॥
ऋषिभिः कोपयुक्तैश्च कस्मिंश्चित्कारणांतरे
tadā te munayaḥ sarve śaptaṃ jñātvā maheśvaram ||
nirānaṃdaṃ jagatsarvaṃ dṛṣṭvā cātmānameva ca
||9||तदा ते मुनयः सर्वे शप्तं ज्ञात्वा महेश्वरम् ॥
निरानंदं जगत्सर्वं दृष्ट्वा चात्मानमेव च
ārādhya parameśānaṃ dadhataṃ gajarūpakam ||
unnataṃ sthānamānīya sānaṃdaṃ cakrire dvijāḥ
||10||आराध्य परमेशानं दधतं गजरूपकम् ॥
उन्नतं स्थानमानीय सानंदं चक्रिरे द्विजाः
tataḥ prabhṛti sarve te śivadrohakaraṃ param ||
ātmānaṃ menire nityaṃ prasanne'pi maheśvare
||11||ततः प्रभृति सर्वे ते शिवद्रोहकरं परम् ॥
आत्मानं मेनिरे नित्यं प्रसन्नेऽपि महेश्वरे
mahodayānmahātīrthaṃ sarva āgatya satvaram ||
tapastepurmahāghoraṃ saṃgāleśvarasannidhau
||12||महोदयान्महातीर्थं सर्व आगत्य सत्वरम् ॥
तपस्तेपुर्महाघोरं संगालेश्वरसन्निधौ
saṃgāleśvaranāmānaṃ sarve pūjya yathāvidhi ||
bhṛguratristathā maṃkiḥ kaśyapaḥ kaṇva eva ca
||13||संगालेश्वरनामानं सर्वे पूज्य यथाविधि ॥
भृगुरत्रिस्तथा मंकिः कश्यपः कण्व एव च
gautamaḥ kauśikaścaiva kuśikaśca mahātapāḥ ||
śūkaro'tha bharadvājo bhārgaviśca mahātapāḥ
||14||गौतमः कौशिकश्चैव कुशिकश्च महातपाः ॥
शूकरोऽथ भरद्वाजो भार्गविश्च महातपाः
jātūkarṇyo vasiṣṭhaśca sāvarṇiśca parāśaraḥ ||
śāṃḍilyaśca pulastyaśca vatsaścaiva mahātapāḥ
||15||जातूकर्ण्यो वसिष्ठश्च सावर्णिश्च पराशरः ॥
शांडिल्यश्च पुलस्त्यश्च वत्सश्चैव महातपाः
ete cānye ca bahavo hyasaṃkhyātā maharṣayaḥ
||16||एते चान्ये च बहवो ह्यसंख्याता महर्षयः
saṃgāleśvaramāsādya prabhāse pāpanāśane ||
tapaḥ kurvaṃti satataṃ pratiṣṭhāpya maheśvaram
||17||संगालेश्वरमासाद्य प्रभासे पापनाशने ॥
तपः कुर्वंति सततं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम्
tataḥ kālena mahatā te sarve munipuṃgavāḥ ||
dhyānāttrilocanasyaiva adṛṣṭe tu maheśvare
||18||ततः कालेन महता ते सर्वे मुनिपुंगवाः ॥
ध्यानात्त्रिलोचनस्यैव अदृष्टे तु महेश्वरे
trinetratvamanuprāptāstaponiṣṭhāstapodhanāḥ ||
parasparaṃ vīkṣamāṇāstrinetrasyābhiśaṃkayā
||19||त्रिनेत्रत्वमनुप्राप्तास्तपोनिष्ठास्तपोधनाः ॥
परस्परं वीक्षमाणास्त्रिनेत्रस्याभिशंकया
stuvaṃti vividhaiḥ stotrairmanyamānā maheśvaram ||
jñātvā dhyānena devasya trinetratvamupāgatāḥ
||20||स्तुवंति विविधैः स्तोत्रैर्मन्यमाना महेश्वरम् ॥
ज्ञात्वा ध्यानेन देवस्य त्रिनेत्रत्वमुपागताः
cakurugraṃ tapaste tu pūjāṃ devasya śūlinaḥ ||
teṣu vai tapyamāneṣu kṛpāviṣṭo maheśvaraḥ
||21||चकुरुग्रं तपस्ते तु पूजां देवस्य शूलिनः ॥
तेषु वै तप्यमानेषु कृपाविष्टो महेश्वरः
uvāca tānmunīnsarvāñchṛṇudhvaṃ varamuttamam ||
prasanno'haṃ muniśreṣṭhāstapasā pūjayāpi ca
||22||उवाच तान्मुनीन्सर्वाञ्छृणुध्वं वरमुत्तमम् ॥
प्रसन्नोऽहं मुनिश्रेष्ठास्तपसा पूजयापि च
ṛṣaya ūcuḥ
yadi prasanno deveśa varaṃ no dātumarhasi ||
gaṃgāmānaya vegena hyabhiṣekāya no hara
||23||यदि प्रसन्नो देवेश वरं नो दातुमर्हसि ॥
गंगामानय वेगेन ह्यभिषेकाय नो हर
tasyāṃ kṛtābhiṣekāstu tava drohakarā vayam ||
ajñānabhāvātpūtatvaṃ yāsyāmaḥ pṛthivītale
||24||तस्यां कृताभिषेकास्तु तव द्रोहकरा वयम् ॥
अज्ञानभावात्पूतत्वं यास्यामः पृथिवीतले
īśvara uvāca
yūyaṃ pavitrakaraṇāḥ pāvanānāṃ ca pāvanāḥ ||
gaṃgāṃ caivānayiṣyāmi yuṣmākaṃ cittatuṣṭaye
||25||यूयं पवित्रकरणाः पावनानां च पावनाः ॥
गंगां चैवानयिष्यामि युष्माकं चित्ततुष्टये
pāvitryādbhavatāṃ jātaṃ trainetryaṃ munisattamāḥ ||
evamuktvā tataḥ śaṃbhurdhyānastimitalocanaḥ ||
sasmāra kṣaṇamātreṇa gaṃgāṃ mīnakulāvṛtām
||26||पावित्र्याद्भवतां जातं त्रैनेत्र्यं मुनिसत्तमाः ॥
एवमुक्त्वा ततः शंभुर्ध्यानस्तिमितलोचनः ॥
सस्मार क्षणमात्रेण गंगां मीनकुलावृताम्
smṛtamātrā tadā devī gaṃgā tripathagāminī ||
bhitvā bhūmitalaṃ prāptā tatra mīnakulāvṛtā
||27||स्मृतमात्रा तदा देवी गंगा त्रिपथगामिनी ॥
भित्वा भूमितलं प्राप्ता तत्र मीनकुलावृता
ṛṣibhiśca yadā dṛṣṭā gaṃgā mīnayutā śubhā ||
dṛṣṭamātrāstu te matsyāstrinetratvamupāgatāḥ
||28||ऋषिभिश्च यदा दृष्टा गंगा मीनयुता शुभा ॥
दृष्टमात्रास्तु ते मत्स्यास्त्रिनेत्रत्वमुपागताः
īśvara uvāca
yuṣmākaṃ darśanādviprāstrinetratvamupāgatāḥ ||
etannidarśanaṃ sarvaṃ lokānāṃ ca pradarśanam
||29||युष्माकं दर्शनाद्विप्रास्त्रिनेत्रत्वमुपागताः ॥
एतन्निदर्शनं सर्वं लोकानां च प्रदर्शनम्
ṛṣaya ūcuḥ
asminkuṃḍe mahādeva matsyānāṃ saṃtatiḥ sadā ||
trinetrā tvatprasādena bhūyātsarvā yugeyuge
||30||अस्मिन्कुंडे महादेव मत्स्यानां संततिः सदा ॥
त्रिनेत्रा त्वत्प्रसादेन भूयात्सर्वा युगेयुगे
asminkuṃḍe samāgatya naraḥ snānaṃ karoti yaḥ ||
dadāti hema viprāya gāśca vastraṃ tathā tilān
||31||अस्मिन्कुंडे समागत्य नरः स्नानं करोति यः ॥
ददाति हेम विप्राय गाश्च वस्त्रं तथा तिलान्
amāvāsyāṃ viśeṣeṇa trinetraḥ sa prajāyatām ||
evaṃ bhaviṣyatītyuktvā hyantardhānaṃ gato haraḥ
||32||अमावास्यां विशेषेण त्रिनेत्रः स प्रजायताम् ॥
एवं भविष्यतीत्युक्त्वा ह्यन्तर्धानं गतो हरः
brāhmaṇāstuṣṭisaṃyuktā gatāḥ sarve mahodayam
||33||ब्राह्मणास्तुष्टिसंयुक्ता गताः सर्वे महोदयम्
etatte kathitaṃ devi gaṃgāmāhātmyamuttamam ||
śrutaṃ pāpapraśamanaṃ sarvakāmaphalapradam
||34||एतत्ते कथितं देवि गंगामाहात्म्यमुत्तमम् ॥
श्रुतं पापप्रशमनं सर्वकामफलप्रदम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye saṃgāleśvarasamīpavarti gaṃgāmāhātmyavarṇanaṃnāma caturuttaratriśatatamo'dhyāyaḥ || 304