prācīsarasvatīmāhātmyavarṇanam
devyuvāca
yadetadbhavatā proktaṃ prācī sarvatra durllabhā ||
viśeṣeṇa kurukṣetre prabhāse puṣkare tathā
||1||यदेतद्भवता प्रोक्तं प्राची सर्वत्र दुर्ल्लभा ॥
विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा
kathaṃ prabhāsamāsādya saṃsthitā pāpanāśinī ||
māhātmyamakhilaṃ tasyāḥ prācyāḥ pātakanāśanam ||
kathayasva maheśāna yadyahaṃ te priyā vibho
||2||कथं प्रभासमासाद्य संस्थिता पापनाशिनी ॥
माहात्म्यमखिलं तस्याः प्राच्याः पातकनाशनम् ॥
कथयस्व महेशान यद्यहं ते प्रिया विभो
īśvara uvāca
sādhu proktaṃ tvayā bhadre prācī sarvatra durlabhā ||
kurukṣetre puṣkare ca tasmātprābhāsike'dhikā
||3||साधु प्रोक्तं त्वया भद्रे प्राची सर्वत्र दुर्लभा ॥
कुरुक्षेत्रे पुष्करे च तस्मात्प्राभासिकेऽधिका
prabhāse tu mahādevī prācīṃ pāpapraṇāśinīm ||
nāpuṇyo veda deveśi karmanirmūlanakṣamām
||4||प्रभासे तु महादेवी प्राचीं पापप्रणाशिनीम् ॥
नापुण्यो वेद देवेशि कर्मनिर्मूलनक्षमाम्
ye pibaṃti narāḥ puṇyāṃ prācīṃ devīṃ sarasvatīm ||
na te manuṣyā vijñeyāḥ satyaṃsatyaṃ varānane
||5||ये पिबंति नराः पुण्यां प्राचीं देवीं सरस्वतीम् ॥
न ते मनुष्या विज्ञेयाः सत्यंसत्यं वरानने
dhanyāste munayaste ca puṇyāste ca tapasvinaḥ ||
ye ca sārasvataṃ toyaṃ pibaṃtyaharahaḥ sadā
||6||धन्यास्ते मुनयस्ते च पुण्यास्ते च तपस्विनः ॥
ये च सारस्वतं तोयं पिबंत्यहरहः सदा
devāste na manuṣyāste nadīstisra pibaṃti ye ||
caṃdrabhāgāṃ ca gaṃgāṃ ca tathā devīṃ sassvatīm
||7||देवास्ते न मनुष्यास्ते नदीस्तिस्र पिबंति ये ॥
चंद्रभागां च गंगां च तथा देवीं सस्स्वतीम्
bhuktvā vā yadi vā'bhuktvā divā vā yadi vā niśi ||
na kālaniyamastatra yatra prācī sarasvatī
||8||भुक्त्वा वा यदि वाऽभुक्त्वा दिवा वा यदि वा निशि ॥
न कालनियमस्तत्र यत्र प्राची सरस्वती
prācīṃ sarasvatīṃ ye tu pibaṃti satataṃ mṛgāḥ ||
te'pi svargaṃ gamiṣyaṃti yajñairdvijavarā yathā
||9||प्राचीं सरस्वतीं ये तु पिबंति सततं मृगाः ॥
तेऽपि स्वर्गं गमिष्यंति यज्ञैर्द्विजवरा यथा
sarvakāmaprapūrtyarthaṃ nṛṇāṃ tatkṣetramuttamam ||
ciṃtāmaṇisamā devī yatra prācī sarasvatī
||10||सर्वकामप्रपूर्त्यर्थं नृणां तत्क्षेत्रमुत्तमम् ॥
चिंतामणिसमा देवी यत्र प्राची सरस्वती
yathā kāmadughā gāvaḥ sarvakāmaphalapradāḥ ||
tathā svargāpavargābhyāṃ prācī devī sarasvatī
||11||यथा कामदुघा गावः सर्वकामफलप्रदाः ॥
तथा स्वर्गापवर्गाभ्यां प्राची देवी सरस्वती
aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāmūrdhvaretasām ||
yatra sthitāni saṃnyāsaṃ tasmātkimadhikaṃ smṛtam
||12||अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥
यत्र स्थितानि संन्यासं तस्मात्किमधिकं स्मृतम्
yatra maṃkaṇakaḥ siddhaḥ prācīne niyatātmavān ||
brahmahatyāvrataṃ cīrṇaṃ mayā yatra varānane
||13||यत्र मंकणकः सिद्धः प्राचीने नियतात्मवान् ॥
ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं मया यत्र वरानने
vṛṣatīrthe mahāpuṇye prācīkūlasamāśrite ||
nivṛtte bhārate yuddhe tasmiṃstīrthe kirīṭinā ||
prāyaścittaṃ purā cīrṇaṃ viṣṇunā preritātmanā
||14||वृषतीर्थे महापुण्ये प्राचीकूलसमाश्रिते ॥
निवृत्ते भारते युद्धे तस्मिंस्तीर्थे किरीटिना ॥
प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरितात्मना
trailokye sarvatīrthānāṃ tattīrthaṃ pravaraṃ smṛtam ||
pāpaghnaṃ puṇyajananaṃ prāṇināṃ puṇyakīrttida
||15||त्रैलोक्ये सर्वतीर्थानां तत्तीर्थं प्रवरं स्मृतम् ॥
पापघ्नं पुण्यजननं प्राणिनां पुण्यकीर्त्तिद
sūta uvāca
āhaivamukte sā devī śaṃkaraṃ loka śaṃkaram ||
prāyaścittaṃ kathaṃ prāptaḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ ||
jñātikṣayodbhavaṃ pāpaṃ kathaṃ nāśamagātprabho
||16||आहैवमुक्ते सा देवी शंकरं लोक शंकरम् ॥
प्रायश्चित्तं कथं प्राप्तः पार्थः परपुरंजयः ॥
ज्ञातिक्षयोद्भवं पापं कथं नाशमगात्प्रभो
evamuktaḥ punaḥ prāha viśveśo nīlalohitaḥ ||
prāyaścittasya saṃprāptaḥ kāraṇaṃ tadyathā sthitam
||17||एवमुक्तः पुनः प्राह विश्वेशो नीललोहितः ॥
प्रायश्चित्तस्य संप्राप्तः कारणं तद्यथा स्थितम्
īśvara uvāca
śṛṇuṣvāvahitā bhadre kathāṃ pātakanāśinīm ||
yāṃ śrutvā mānavo bhaktyā pavitrātmā prajāyate
||18||शृणुष्वावहिता भद्रे कथां पातकनाशिनीम् ॥
यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या पवित्रात्मा प्रजायते
yo'sau devi samākhyātaḥ kirīṭī śvetavāhanaḥ ||
sa jitvā kauravānsarvānsaṃhṛtya hayakuñjarān
||19||योऽसौ देवि समाख्यातः किरीटी श्वेतवाहनः ॥
स जित्वा कौरवान्सर्वान्संहृत्य हयकुञ्जरान्
paścātsuyodhanaṃ hatvā bhīmena prayayau gṛhān ||
nārāyaṇena sahito naro'sau prasthito raṇāt
||20||पश्चात्सुयोधनं हत्वा भीमेन प्रययौ गृहान् ॥
नारायणेन सहितो नरोऽसौ प्रस्थितो रणात्
draṣṭuṃ dharmasutaṃ dṛṣṭaḥ praṇataḥ prāṃjaliḥ sthitaḥ ||
sa vijñāya tadā''yāntau naranārāyaṇāvubhau
||21||द्रष्टुं धर्मसुतं दृष्टः प्रणतः प्रांजलिः स्थितः ॥
स विज्ञाय तदाऽऽयान्तौ नरनारायणावुभौ
rājā yudhiṣṭhiraḥ prāha dvārasthāndvārapālakān ||
bhavadbhiretāvāyāṃtau niṣedhyau dvārasaṃsthitau
||22||राजा युधिष्ठिरः प्राह द्वारस्थान्द्वारपालकान् ॥
भवद्भिरेतावायांतौ निषेध्यौ द्वारसंस्थितौ
nara nārāyaṇau krūrau pāpapaṃkānulepinau ||
evametaditi proktau tau tadā dvāramāgatau
||23||नर नारायणौ क्रूरौ पापपंकानुलेपिनौ ॥
एवमेतदिति प्रोक्तौ तौ तदा द्वारमागतौ
bhavantau necchati draṣṭuṃ rājā durnayakāriṇau ||
tatrasthaḥ pṛṣṭavānbhūyaḥ pratīhāraṃ naraḥ svayam
||24||भवन्तौ नेच्छति द्रष्टुं राजा दुर्नयकारिणौ ॥
तत्रस्थः पृष्टवान्भूयः प्रतीहारं नरः स्वयम्
āvāṃ kiṃ kāraṇaṃ rājā nekṣate vaśavartinau ||
provāca praṇato rājā tato dvāḥsthaṃ puraḥsthitam
||25||आवां किं कारणं राजा नेक्षते वशवर्तिनौ ॥
प्रोवाच प्रणतो राजा ततो द्वाःस्थं पुरःस्थितम्
nārāyaṇena sahitaṃ naraṃ narakanirbhayam ||
duryodhanena sahitā bāṃdhavāste yato hatāḥ ||
pitṛtulyāśca rājānastena vai pāpabhājanam
||26||नारायणेन सहितं नरं नरकनिर्भयम् ॥
दुर्योधनेन सहिता बांधवास्ते यतो हताः ॥
पितृतुल्याश्च राजानस्तेन वै पापभाजनम्
evamukte tu tenātha mukhamālokitaṃ hareḥ ||
tena proktamidaṃ tathyaṃ yatte rājñā prabhāṣitam
||27||एवमुक्ते तु तेनाथ मुखमालोकितं हरेः ॥
तेन प्रोक्तमिदं तथ्यं यत्ते राज्ञा प्रभाषितम्
evamukte naraḥ prāha punareva janārddanam ||
kathayasva kathaṃ pāpātkṛṣṇa śuddhyāmahe vayam
||28||एवमुक्ते नरः प्राह पुनरेव जनार्द्दनम् ॥
कथयस्व कथं पापात्कृष्ण शुद्ध्यामहे वयम्
tīrthasnānena me śuddhiryathā syāttadvada sphuṭam ||
tacca gaṃgādikaṃ kṛṣṇa yathā'syāghasya nāśanam
||29||तीर्थस्नानेन मे शुद्धिर्यथा स्यात्तद्वद स्फुटम् ॥
तच्च गंगादिकं कृष्ण यथाऽस्याघस्य नाशनम्
kṛṣṇa uvāca
mā gayāṃ gaccha kauṃteya mā gaṃgāṃ mā ca puṣkaram ||
tatra gaccha kuruśreṣṭha yatra prācī sarasvatī
||30||मा गयां गच्छ कौंतेय मा गंगां मा च पुष्करम् ॥
तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती
brahmaghnāśca surā pāśca ye cānye pāpakāriṇaḥ ||
tatra snātvā vimucyaṃte yatra prācī sarasvatī
||31||ब्रह्मघ्नाश्च सुरा पाश्च ये चान्ये पापकारिणः ॥
तत्र स्नात्वा विमुच्यंते यत्र प्राची सरस्वती
nārāyaṇena prokto'sau narastadvacanāddrutam ||
sahitastena saṃprāptaḥ prācīnaṃ tīrthamuttamam
||32||नारायणेन प्रोक्तोऽसौ नरस्तद्वचनाद्द्रुतम् ॥
सहितस्तेन संप्राप्तः प्राचीनं तीर्थमुत्तमम्
trirātropoṣitaḥ snātastrikālaṃ niyatātmavān ||
tena tasmādvinirmuktaḥ pātakātpūrvasaṃcitāt
||33||त्रिरात्रोपोषितः स्नातस्त्रिकालं नियतात्मवान् ॥
तेन तस्माद्विनिर्मुक्तः पातकात्पूर्वसंचितात्
vijñāya śuddhamenaṃ tu rājā dharmasuto drutam ||
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ prāptastaṃ draṣṭuṃ narapuṃgavam
||34||विज्ञाय शुद्धमेनं तु राजा धर्मसुतो द्रुतम् ॥
भ्रातृभिः सहितः प्राप्तस्तं द्रष्टुं नरपुंगवम्
tatastaṃ praṇataṃ dṛṣṭvā dharmaputraḥ puraḥsthitam ||
āliliṃga prahṛṣṭātmā pṛṣṭavāṃścāpyanāmayam
||35||ततस्तं प्रणतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः पुरःस्थितम् ॥
आलिलिंग प्रहृष्टात्मा पृष्टवांश्चाप्यनामयम्
bhīmādibhirbhrātṛbhiśca tadā gurugaṇairvṛtaḥ ||
āliṃgitaḥ prahṛṣṭaistu naro guṇagaṇairvṛtaḥ
||36||भीमादिभिर्भ्रातृभिश्च तदा गुरुगणैर्वृतः ॥
आलिंगितः प्रहृष्टैस्तु नरो गुणगणैर्वृतः
etaddhi tanmahātīrthaṃ prācīneti ca śabditam ||
snānakrameṇa marttyānāmanyeṣāmapi pāvakam
||37||एतद्धि तन्महातीर्थं प्राचीनेति च शब्दितम् ॥
स्नानक्रमेण मर्त्त्यानामन्येषामपि पावकम्
trirātropoṣitaḥ snātastīrthe'sminbrahmahā'pi yaḥ ||
vimuktaḥ pātakāttasmānmodate divi rudravat
||38||त्रिरात्रोपोषितः स्नातस्तीर्थेऽस्मिन्ब्रह्महाऽपि यः ॥
विमुक्तः पातकात्तस्मान्मोदते दिवि रुद्रवत्
prācīne devyahaṃ nityaṃ vasāmi sahitastvayā ||
prabhāse tu mahākṣetre viśeṣāttatra bhāmini
||39||प्राचीने देव्यहं नित्यं वसामि सहितस्त्वया ॥
प्रभासे तु महाक्षेत्रे विशेषात्तत्र भामिनि
sarasvatyuttare tīre yastyajedātmanastanum ||
prācīne tu varārohe na cehāgacchate punaḥ
||40||सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् ॥
प्राचीने तु वरारोहे न चेहागच्छते पुनः
āpluto vājimedhasya phalaṃ prāpsyati puṣkalam ||
niyamaiścopavāsaiśca śoṣayeddehamātmanaḥ
||41||आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्स्यति पुष्कलम् ॥
नियमैश्चोपवासैश्च शोषयेद्देहमात्मनः
jalāhārā vāyubhakṣāḥ parṇāhārāśca tāpasāḥ ||
yathā sthaṃḍilagā nityaṃ ye cānyaniyamāḥ pṛthak
||42||जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः ॥
यथा स्थंडिलगा नित्यं ये चान्यनियमाः पृथक्
evaṃ maṃkyāśrame yeṣāṃ vasatāṃ mṛtyurāgataḥ ||
na te manuṣyā devāste satyametadbravīmi te
||43||एवं मंक्याश्रमे येषां वसतां मृत्युरागतः ॥
न ते मनुष्या देवास्ते सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
asmiṃstīrthe tu yo dadyāttruṭimātraṃ tu kāṃcanam ||
śraddhayā dvijamukhyāya merutulyaṃ phalaṃ labhet
||44||अस्मिंस्तीर्थे तु यो दद्यात्त्रुटिमात्रं तु कांचनम् ॥
श्रद्धया द्विजमुख्याय मेरुतुल्यं फलं लभेत्
asmiṃstīrthe tu ye śrāddhaṃ kariṣyaṃti ca mānavāḥ ||
ekaviṃśatkulopetāḥ svargaṃ yāsyaṃti te dhruvam
||45||अस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंति च मानवाः ॥
एकविंशत्कुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते ध्रुवम्
pitṝṇāṃ vallabhe tīrthe piṇḍenaikena tarppitāḥ ||
brahmalokaṃ gamiṣyaṃti gayāśrāddhakṛto yathā
||46||पितॄणां वल्लभे तीर्थे पिण्डेनैकेन तर्प्पिताः ॥
ब्रह्मलोकं गमिष्यंति गयाश्राद्धकृतो यथा
kṛṣṇapakṣe caturddaśyāṃ snānaṃ ca vihitaṃ sadā ||
piṇyākaiṃgudakenāpi piṃḍaṃ tatra dadāti yaḥ ||
pitṝṇāmakṣayā tṛptiḥ pitṛlokaṃ sa gacchati
||47||कृष्णपक्षे चतुर्द्दश्यां स्नानं च विहितं सदा ॥
पिण्याकैंगुदकेनापि पिंडं तत्र ददाति यः ॥
पितॄणामक्षया तृप्तिः पितृलोकं स गच्छति
bhūyaścānnaṃ prayacchaṃti mokṣamārgaṃ vrajaṃti te
||48||भूयश्चान्नं प्रयच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते
dadhi dadyādyo'pi tatra brāhmaṇāya manoramam ||
so'gnilokaṃ samāsādya bhuṃkte bhogānsuśobhanān
||49||दधि दद्याद्योऽपि तत्र ब्राह्मणाय मनोरमम् ॥
सोऽग्निलोकं समासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्
ūrṇāṃ prāvaraṇaṃ yo'pi bhaktyā dadyāddvijottame ||
so'pi yāti parāṃ siddhiṃ martyairanyaiḥ sudurllabhām
||50||ऊर्णां प्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे ॥
सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्ल्लभाम्
ye cātra malanāśāya viśeyurmānavā jalam ||
gopradānasamaṃ teṣāṃ sukhena phalamādiśet
||51||ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् ॥
गोप्रदानसमं तेषां सुखेन फलमादिशेत्
bhāvena yo narastatra kaścitsnānaṃ samācaret ||
sarvapāpavinirmukto brahmaloke mahīyate
||52||भावेन यो नरस्तत्र कश्चित्स्नानं समाचरेत् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते
tarpaṇātpiṃḍadānācca narakeṣvapi saṃsthitāḥ ||
svargaṃ prayāṃti pitaraḥ suputreṇa hi tāritāḥ
||53||तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः ॥
स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेण हि तारिताः
prācīṃ sarasvatīṃ prāpya yāti tīrthaṃ himālayam ||
sa karasthaṃ samutsṛjya kūrpareṇa samālihet
||54||प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य याति तीर्थं हिमालयम् ॥
स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समालिहेत्
yaṃyaṃ kāmamabhidhyāya tasminprāṇānparityajet ||
taṃtaṃ sakalamāpnoti tīrthamāhātmyayogataḥ
||55||यंयं काममभिध्याय तस्मिन्प्राणान्परित्यजेत् ॥
तंतं सकलमाप्नोति तीर्थमाहात्म्ययोगतः
anyaddevi purā gītaṃ gāṃgeyena yudhiṣṭhire ||
satyameva hi gaṃgāyāṃ vayaṃ jātā yudhiṣṭhira
||56||अन्यद्देवि पुरा गीतं गांगेयेन युधिष्ठिरे ॥
सत्यमेव हि गंगायां वयं जाता युधिष्ठिर
yāḥ kāścitsarito loke tāsāṃ puṇyā sarasvatī
||97||याः काश्चित्सरितो लोके तासां पुण्या सरस्वती
sarasvatī sarvanadīṣu puṇyā sarasvatī lokasukhāvahā sadā ||
sarasvatīṃ prāpya suduḥkhitā narāḥ sadā na śocanti paratra ceha ca
||58||सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकसुखावहा सदा ॥
सरस्वतीं प्राप्य सुदुःखिता नराः सदा न शोचन्ति परत्र चेह च
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye prācīsarasvatīmāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36 ||