mātṛkāmāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
tato gacchenmahādevi tatrasthāṃ bhūtamātṛkām ||
sāvitryā vārūṇe bhāge śatadhanvaṃtare sthitām ||
navakoṭi gaṇairyuktāṃ pretabhūtasamākulām ||
pūjitāṃ siddhagaṃdharvairdevādibhiranekaśaḥ
||2||ततो गच्छेन्महादेवि तत्रस्थां भूतमातृकाम् ॥
सावित्र्या वारूणे भागे शतधन्वंतरे स्थिताम् ॥
नवकोटि गणैर्युक्तां प्रेतभूतसमाकुलाम् ॥
पूजितां सिद्धगंधर्वैर्देवादिभिरनेकशः
devyuvāca
bhūtamāteti saṃhṛṣṭā grāmegrāme purepure ||
gāyannṛtyanhasam̐llokaḥ sarvataḥ paridhāvati
||3||भूतमातेति संहृष्टा ग्रामेग्रामे पुरेपुरे ॥
गायन्नृत्यन्हसँल्लोकः सर्वतः परिधावति
unmattavatpralapate kṣitau patati mattavat ||
kruddhavaddhāvati parānmṛtavatkṛṣyate hi saḥ
||4||उन्मत्तवत्प्रलपते क्षितौ पतति मत्तवत् ॥
क्रुद्धवद्धावति परान्मृतवत्कृष्यते हि सः
sukhabhaṃgāṃśca kurute loko vātagṛhītavat ||
bhūtavadbhasmamūtrāṃbukardamānavagāhate
||5||सुखभंगांश्च कुरुते लोको वातगृहीतवत् ॥
भूतवद्भस्ममूत्रांबुकर्दमानवगाहते
kimeṣa śāstranirdiṣṭo mārgaḥ kimuta laukikaḥ ||
muhyate me mano deva tena tvaṃ vaktumarhasi
||6||किमेष शास्त्रनिर्दिष्टो मार्गः किमुत लौकिकः ॥
मुह्यते मे मनो देव तेन त्वं वक्तुमर्हसि
kathaṃ sā puruṣaiḥ pūjyā prabhāsakṣetravāsibhiḥ ||
kasmāttatra gatā devī kasminkāle samāgatā ||
kasmindine tu māse tu tasyāḥ kāryo mahotsavaḥ
||7||कथं सा पुरुषैः पूज्या प्रभासक्षेत्रवासिभिः ॥
कस्मात्तत्र गता देवी कस्मिन्काले समागता ॥
कस्मिन्दिने तु मासे तु तस्याः कार्यो महोत्सवः
īśvara uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi yatte kiṃcinmanogatam ||
āstikāḥ śraddadhānāśca bhavantīti matirmama
||8||शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यत्ते किंचिन्मनोगतम् ॥
आस्तिकाः श्रद्दधानाश्च भवन्तीति मतिर्मम
cākṣuṣasyāntare'tīte prāpte vaivasvate'ntare ||
dakṣāpamānātsaṃjātā tadā parvataputrikā
||9||चाक्षुषस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे ॥
दक्षापमानात्संजाता तदा पर्वतपुत्रिका
dvāpare tu dvitīye vai dattā tvaṃ parvatena me ||
vivāhe caiva saṃjāte sarvadevamanorame
||10||द्वापरे तु द्वितीये वै दत्ता त्वं पर्वतेन मे ॥
विवाहे चैव संजाते सर्वदेवमनोरमे
tvayā ca sahitaḥ pūrvaṃ mandare cārukaṃdare ||
akrīḍaṃ ca mudā yukto divyakrīḍanakaiḥ priye ||
pīnonnatanitaṃbena bhrājamānā kuconnatām
||11||त्वया च सहितः पूर्वं मन्दरे चारुकंदरे ॥
अक्रीडं च मुदा युक्तो दिव्यक्रीडनकैः प्रिये ॥
पीनोन्नतनितंबेन भ्राजमाना कुचोन्नताम्
sitābjavadanāṃ hṛṣṭāṃ dṛṣṭvā'haṃ tvāṃ mahāprabhām ||
dagdhakāmataroḥ kandakaṃdalīmiva niḥsṛtām ||
mahārhaśayanasthāṃ tvāṃ tadā kāmitavānaham
||12||सिताब्जवदनां हृष्टां दृष्ट्वाऽहं त्वां महाप्रभाम् ॥
दग्धकामतरोः कन्दकंदलीमिव निःसृताम् ॥
महार्हशयनस्थां त्वां तदा कामितवानहम्
surate tava saṃjātaṃ divyaṃ varṣaśataṃ yadā ||
tadā devi samutthāya nirodhānnirgatā bahiḥ
||13||सुरते तव संजातं दिव्यं वर्षशतं यदा ॥
तदा देवि समुत्थाय निरोधान्निर्गता बहिः
tavodakātsamuttasthau nāryekā gahvarodarā ||
kṛṣṇā karālavadanā piṃgākṣī muktamūrdhajā
||14||तवोदकात्समुत्तस्थौ नार्येका गह्वरोदरा ॥
कृष्णा करालवदना पिंगाक्षी मुक्तमूर्धजा
kapālamālābharaṇā baddhamuṇḍārdhapiṃḍakā ||
khaṭvāṃgakaṃkāladharā ruṇḍamuṃḍakarā śivā
||15||कपालमालाभरणा बद्धमुण्डार्धपिंडका ॥
खट्वांगकंकालधरा रुण्डमुंडकरा शिवा
dvīpicarmāmbaradharā raṇatkiṃkiṇimekhalā ||
ḍamaḍḍamarukārā ca phetkārapūritāmbarā
||16||द्वीपिचर्माम्बरधरा रणत्किंकिणिमेखला ॥
डमड्डमरुकारा च फेत्कारपूरिताम्बरा
tasyāśca pārśvagā anyāstāsāṃ nāmāni me śṛṇu ||
sakhyo brāhmaṇarākṣasyastāsāṃ caiva sudarśanāḥ
||17||तस्याश्च पार्श्वगा अन्यास्तासां नामानि मे शृणु ॥
सख्यो ब्राह्मणराक्षस्यस्तासां चैव सुदर्शनाः
daśakoṭiprabhedena dharāṃ vyāpya susaṃsthitāḥ ||
mukhyāstatra catasro vai mahābalaparākramāḥ
||18||दशकोटिप्रभेदेन धरां व्याप्य सुसंस्थिताः ॥
मुख्यास्तत्र चतस्रो वै महाबलपराक्रमाः
raktavarṇā mahājihvā'kṣayā vai pāpakāriṇī ||
etāsāmanvaye jātāḥ pṛthivyāṃ brahmarākṣasāḥ
||19||रक्तवर्णा महाजिह्वाऽक्षया वै पापकारिणी ॥
एतासामन्वये जाताः पृथिव्यां ब्रह्मराक्षसाः
śleṣmātakatarau hyete prāyaśaḥ sukṛtālayāḥ ||
uttālatālacapalā nṛtyaṃti ca hasaṃti ca
||20||श्लेष्मातकतरौ ह्येते प्रायशः सुकृतालयाः ॥
उत्तालतालचपला नृत्यंति च हसंति च
vijñeyā iha loke'sminbhūtānāṃ mūlanāyakāḥ ||
atikṛṣṇā bhavantyete vyaṃtarāntaracāriṇaḥ
||21||विज्ञेया इह लोकेऽस्मिन्भूतानां मूलनायकाः ॥
अतिकृष्णा भवन्त्येते व्यंतरान्तरचारिणः
vṛkṣāgramātramākāśaṃ te caraṃti na saṃśayaḥ
||22||वृक्षाग्रमात्रमाकाशं ते चरंति न संशयः
tathaiva mama vīryāttu madrūpābharaṇaḥ pumān ||
kapālakhaṭvāṃgadharo jātaścarmaviguṇṭhitaḥ
||23||तथैव मम वीर्यात्तु मद्रूपाभरणः पुमान् ॥
कपालखट्वांगधरो जातश्चर्मविगुण्ठितः
anugamyamāno bahubhirbhūtairapi bhayaṃkaraḥ ||
siṃhaśārdūlavadanairvadanollikhitāṃbaraiḥ
||24||अनुगम्यमानो बहुभिर्भूतैरपि भयंकरः ॥
सिंहशार्दूलवदनैर्वदनोल्लिखितांबरैः
evaṃ devi tadā jātaḥ kṣudhākrānto babhāṣa mām ||
ato'haṃ kṣudhitaṃ dṛṣṭvā varaṃ hīmaṃ ca dattavān
||25||एवं देवि तदा जातः क्षुधाक्रान्तो बभाष माम् ॥
अतोऽहं क्षुधितं दृष्ट्वा वरं हीमं च दत्तवान्
yuvayorhastasaṃsparśānnaktamevāstu sarvaśaḥ ||
naktaṃ caiva balīyāṃsau divā nātibalāvubhau ||
putravadrakṣataṃ lokāndharmaścaivānupālyatām
||26||युवयोर्हस्तसंस्पर्शान्नक्तमेवास्तु सर्वशः ॥
नक्तं चैव बलीयांसौ दिवा नातिबलावुभौ ॥
पुत्रवद्रक्षतं लोकान्धर्मश्चैवानुपाल्यताम्
ityuktau tau mayā tatra bhūtamātṛgaṇau priye ||
ekībhūtau kṣaṇenaiva tau bhavānībhavodbhavau
||27||इत्युक्तौ तौ मया तत्र भूतमातृगणौ प्रिये ॥
एकीभूतौ क्षणेनैव तौ भवानीभवोद्भवौ
dṛṣṭvā hṛṣṭamanāścāhamavocaṃ tvāṃ śucismite
||28||दृष्ट्वा हृष्टमनाश्चाहमवोचं त्वां शुचिस्मिते
kalyāṇi paśyapaśyaitau mamāṃśācca samudbhavau ||
bībhatsādbhutaśṛṃgāradhāriṇau hāsyakāriṇau
||29||कल्याणि पश्यपश्यैतौ ममांशाच्च समुद्भवौ ॥
बीभत्साद्भुतशृंगारधारिणौ हास्यकारिणौ
bhrātṛbhāṃḍā bhūtamātā tathaivodakasevitā ||
saṃjñātrayaṃ smṛtaṃ devi loke vikhyātapauruṣam
||30||भ्रातृभांडा भूतमाता तथैवोदकसेविता ॥
संज्ञात्रयं स्मृतं देवि लोके विख्यातपौरुषम्
punaḥ kṛtāṃjalipuṭau dṛṣṭvā māmūcatustadā ||
āvayorbhagavankutra sthāne vāso bhaviṣyati
||31||पुनः कृतांजलिपुटौ दृष्ट्वा मामूचतुस्तदा ॥
आवयोर्भगवन्कुत्र स्थाने वासो भविष्यति
ityuktavantau tau tatra vareṇa cchanditau mayā ||
asti saurāṣṭraviṣaye bhārate kṣetramuttamam
||32||इत्युक्तवन्तौ तौ तत्र वरेण च्छन्दितौ मया ॥
अस्ति सौराष्ट्रविषये भारते क्षेत्रमुत्तमम्
prabhāseti samākhyātaṃ tatra kṣemaṃ mama priyam ||
kūrmasya nairṛte bhāge sthitaṃ vai dakṣiṇe pare
||33||प्रभासेति समाख्यातं तत्र क्षेमं मम प्रियम् ॥
कूर्मस्य नैर्ऋते भागे स्थितं वै दक्षिणे परे
svātī viśākhā maitraṃ ca yatra ṛkṣatrayaṃ smṛtam ||
tasminsthāne sadā stheyaṃ yāvanmanvantarāvadhi
||34||स्वाती विशाखा मैत्रं च यत्र ऋक्षत्रयं स्मृतम् ॥
तस्मिन्स्थाने सदा स्थेयं यावन्मन्वन्तरावधि
anyadā jīvikaṃ vacmi tava bhūtapriye sadā
||35||अन्यदा जीविकं वच्मि तव भूतप्रिये सदा
yatra kaṇṭakino vṛkṣā yatra niṣpāvavallarī ||
bhāryā punarbhūrvalmīkastāste vasatayaściram
||36||यत्र कण्टकिनो वृक्षा यत्र निष्पाववल्लरी ॥
भार्या पुनर्भूर्वल्मीकस्तास्ते वसतयश्चिरम्
yasmingṛhe narāḥ pañca strītrayaṃ tāvatīśca gāḥ ||
andhakāreṃdhanāgniśca tadgṛhe vasatistava
||37||यस्मिन्गृहे नराः पञ्च स्त्रीत्रयं तावतीश्च गाः ॥
अन्धकारेंधनाग्निश्च तद्गृहे वसतिस्तव
bhūtaiḥ pretaiḥ piśācaiśca yatsthānaṃ samadhiṣṭhitam ||
ekāvi cāṣṭabāleyaṃ trigavaṃ pañcamāhiṣam ||
ṣaḍaśvaṃ saptamātaṃgaṃ tadgṛhe vasatistava
||38||भूतैः प्रेतैः पिशाचैश्च यत्स्थानं समधिष्ठितम् ॥
एकावि चाष्टबालेयं त्रिगवं पञ्चमाहिषम् ॥
षडश्वं सप्तमातंगं तद्गृहे वसतिस्तव
uddālakānnapiṭakaṃ tadvatsthālyādibhājanam ||
yatra tatraiva kṣiptaṃ ca tava tacca pratiśrayam
||39||उद्दालकान्नपिटकं तद्वत्स्थाल्यादिभाजनम् ॥
यत्र तत्रैव क्षिप्तं च तव तच्च प्रतिश्रयम्
muśalolūkhale strīṇāmāsyā tadvaduduṃbare ||
bhāṣaṇaṃ kaṭukaṃ caiva tatra devi sthitistava
||40||मुशलोलूखले स्त्रीणामास्या तद्वदुदुंबरे ॥
भाषणं कटुकं चैव तत्र देवि स्थितिस्तव
khādyante yatra dhānyāni pakvāpakvāni veśmani ||
tadvacchākhāśca tatra tvaṃ bhūtaiḥ saha cariṣyasi
||41||खाद्यन्ते यत्र धान्यानि पक्वापक्वानि वेश्मनि ॥
तद्वच्छाखाश्च तत्र त्वं भूतैः सह चरिष्यसि
sthālīpidhāne yatrāgniṃ dadate vikalā narāḥ ||
gṛhe tatra duriṣṭānāmaśeṣāṇāṃ samāśrayaḥ
||42||स्थालीपिधाने यत्राग्निं ददते विकला नराः ॥
गृहे तत्र दुरिष्टानामशेषाणां समाश्रयः
mānuṣyāsthi gṛhe yatra ahorātre vyavasthitam ||
tatrāyaṃ bhūtanivaho yatheṣṭaṃ vicariṣyati
||43||मानुष्यास्थि गृहे यत्र अहोरात्रे व्यवस्थितम् ॥
तत्रायं भूतनिवहो यथेष्टं विचरिष्यति
sarvasmādadhikaṃ ye na pravadanti pinākinam ||
sādhāraṇaṃ vadaṃtyenaṃ tatra bhūtaiḥ samāviśa
||44||सर्वस्मादधिकं ये न प्रवदन्ति पिनाकिनम् ॥
साधारणं वदंत्येनं तत्र भूतैः समाविश
kanyā ca yatra vai vallī rohīnāma jaṭī gṛhe ||
agastya pādapo vāpi baṃdhujīvo gṛheṣu vai
||45||कन्या च यत्र वै वल्ली रोहीनाम जटी गृहे ॥
अगस्त्य पादपो वापि बंधुजीवो गृहेषु वै
karavīro viśeṣeṇa naṃdyāvartastathaiva ca ||
mallikā vā gṛhe yeṣāṃ bhūtayogyaṃ gṛhaṃ hi tat
||46||करवीरो विशेषेण नंद्यावर्तस्तथैव च ॥
मल्लिका वा गृहे येषां भूतयोग्यं गृहं हि तत्
tālaṃ tamālaṃ bhallātaṃ tiṃtiṇīkhaṃḍameva vā ||
bakulaṃ kadalīkhaṃḍaṃ kadaṃbaḥ khadiro'pi vā
||47||तालं तमालं भल्लातं तिंतिणीखंडमेव वा ॥
बकुलं कदलीखंडं कदंबः खदिरोऽपि वा
nyagrodho hi gṛhe yeṣāmaśvatthaṃ cūta eva vā ||
uduṃbaraśca panasaḥ sarvabhūta priyaṃ hi tat
||48||न्यग्रोधो हि गृहे येषामश्वत्थं चूत एव वा ॥
उदुंबरश्च पनसः सर्वभूत प्रियं हि तत्
yatra kākagṛhaṃ vai syādārāme vā gṛhe'pi vā ||
bhikṣubiṃbaṃ ca vai yatra gṛhe dakṣiṇake tathā
||49||यत्र काकगृहं वै स्यादारामे वा गृहेऽपि वा ॥
भिक्षुबिंबं च वै यत्र गृहे दक्षिणके तथा
biṃbamūrdhvaṃ ca yatrasthaṃ tatra bhūtaniveśanam
||50||बिंबमूर्ध्वं च यत्रस्थं तत्र भूतनिवेशनम्
liṃgārcanaṃ na yatraiva yatra nāsti japādikam ||
yatra bhaktivihīnā vai bhūtānāṃ tāngṛhānvadet
||51||लिंगार्चनं न यत्रैव यत्र नास्ति जपादिकम् ॥
यत्र भक्तिविहीना वै भूतानां तान्गृहान्वदेत्
malināsyāstu ye martyā malināṃbara dhāriṇaḥ ||
maladaṃtā gṛhasthā ye gṛhaṃ teṣāṃ samāviśa
||52||मलिनास्यास्तु ये मर्त्या मलिनांबर धारिणः ॥
मलदंता गृहस्था ये गृहं तेषां समाविश
agamyaniratā ye tu maithune vyabhicārataḥ ||
saṃdhyāyāṃ maithunaṃ yāṃti gṛhaṃ teṣāṃ samāviśa
||53||अगम्यनिरता ये तु मैथुने व्यभिचारतः ॥
संध्यायां मैथुनं यांति गृहं तेषां समाविश
bahunā kiṃ pralāpena nityakarmabahiṣkṛtāḥ ||
rudrabhaktivihīnā ye gṛhaṃ teṣāṃ samāviśa
||54||बहुना किं प्रलापेन नित्यकर्मबहिष्कृताः ॥
रुद्रभक्तिविहीना ये गृहं तेषां समाविश
adattvā bhuṃjate yo'nnaṃ baṃdhubhyo'nnaṃ tathodakam ||
sapiṇḍānsodakāṃścaiva tatkālāttānnarānbhaja
||55||अदत्त्वा भुंजते योऽन्नं बंधुभ्योऽन्नं तथोदकम् ॥
सपिण्डान्सोदकांश्चैव तत्कालात्तान्नरान्भज
yatra bhāryā ca bhartā ca parasparavirodhinau ||
saha bhūtairgṛhaṃ tasya viśa tvaṃ bhayavarjjitā
||56||यत्र भार्या च भर्ता च परस्परविरोधिनौ ॥
सह भूतैर्गृहं तस्य विश त्वं भयवर्ज्जिता
vāsudeve ratirnāsti yatra nāsti sadā hariḥ ||
japahomādikaṃ nāsti bhasma nāsti gṛhe nṛṇām
||57||वासुदेवे रतिर्नास्ति यत्र नास्ति सदा हरिः ॥
जपहोमादिकं नास्ति भस्म नास्ति गृहे नृणाम्
parvasvapyarcanaṃ nāsti caturdaśyāṃ viśeṣataḥ
||58||पर्वस्वप्यर्चनं नास्ति चतुर्दश्यां विशेषतः
kṛṣṇāṣṭamyāṃ ca ye martyāḥ saṃdhyāyāṃ bhasmavarjitāḥ ||
paṃcadaśyāṃ mahādevaṃ na yajaṃti ca yatra vai
||59||कृष्णाष्टम्यां च ये मर्त्याः संध्यायां भस्मवर्जिताः ॥
पंचदश्यां महादेवं न यजंति च यत्र वै
paurajānapadairyatra prākprasiddhā mahotsavāḥ ||
kriyate pūrvavannaiva tadgṛhaṃ vasatistava
||60||पौरजानपदैर्यत्र प्राक्प्रसिद्धा महोत्सवाः ॥
क्रियते पूर्ववन्नैव तद्गृहं वसतिस्तव
vedaghoṣo na yatrāsti gurupūjādikaṃ na ca ||
pitṛkarmavihīnaṃ ca tadbhūtasya gṛhaṃ smṛtam
||61||वेदघोषो न यत्रास्ति गुरुपूजादिकं न च ॥
पितृकर्मविहीनं च तद्भूतस्य गृहं स्मृतम्
rātraurātrau gṛhe yasminkalaho jāyate mithaḥ ||
bālānāṃ prekṣamāṇānāṃ yatra vṛddhaśca pūrvataḥ ||
bhakṣayettatra vai hṛṣṭā bhūtaiḥ saha samāviśa
||62||रात्रौरात्रौ गृहे यस्मिन्कलहो जायते मिथः ॥
बालानां प्रेक्षमाणानां यत्र वृद्धश्च पूर्वतः ॥
भक्षयेत्तत्र वै हृष्टा भूतैः सह समाविश
kasminmāse dine cāpi bhavitrī lokapūjitā ||
ityukto'haṃ tayā devi tāmavocaṃ punaḥ priye
||63||कस्मिन्मासे दिने चापि भवित्री लोकपूजिता ॥
इत्युक्तोऽहं तया देवि तामवोचं पुनः प्रिये
amā yā mādhave māsi tasminyā ca caturdaśī ||
tasyāṃ mahotsavastatra bhavitā te ciraṃtanaḥ
||64||अमा या माधवे मासि तस्मिन्या च चतुर्दशी ॥
तस्यां महोत्सवस्तत्र भविता ते चिरंतनः
yāḥ striyastāṃ ca yakṣyaṃti tasminkāle mahotsave ||
balibhiḥ puṣpadhūpaiśca mā tāsāṃ tvaṃ gṛhe viśa
||65||याः स्त्रियस्तां च यक्ष्यंति तस्मिन्काले महोत्सवे ॥
बलिभिः पुष्पधूपैश्च मा तासां त्वं गृहे विश
nārāyaṇa hṛṣīkeśa puṇḍarīkākṣa mādhava ||
acyutānaṃta goviṃda vāsudeva janārdana
||66||नारायण हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव ॥
अच्युतानंत गोविंद वासुदेव जनार्दन
nṛsiṃha vāmanāciṃtya keśaveti ca ye janāḥ ||
rudra rudreti rudreti śivāya ca namonamaḥ
||67||नृसिंह वामनाचिंत्य केशवेति च ये जनाः ॥
रुद्र रुद्रेति रुद्रेति शिवाय च नमोनमः
vakṣyaṃti satataṃ hṛṣṭāsteṣāṃ dhanagṛhādiṣu ||
ārāme caiva goṣṭhe ca mā viśethāḥ kathaṃcana
||68||वक्ष्यंति सततं हृष्टास्तेषां धनगृहादिषु ॥
आरामे चैव गोष्ठे च मा विशेथाः कथंचन
deśācārāñjñā tidharmāñjapaṃ homaṃ ca maṃgalam ||
daivatejyāṃ vidhānena śaucaṃ kurvaṃti ye janāḥ ||
lokāpavādabhītā ye pumāṃsasteṣu mā viśa
||69||देशाचाराञ्ज्ञा तिधर्माञ्जपं होमं च मंगलम् ॥
दैवतेज्यां विधानेन शौचं कुर्वंति ये जनाः ॥
लोकापवादभीता ये पुमांसस्तेषु मा विश
devyuvāca
kadā pūjā prakartavyā bhūtamātuḥ sukhārthibhiḥ ||
puruṣairdevadeveśa etanme vaktumarhasi
||70||कदा पूजा प्रकर्तव्या भूतमातुः सुखार्थिभिः ॥
पुरुषैर्देवदेवेश एतन्मे वक्तुमर्हसि
īśvara uvāca
sarvatraiṣā bhagavatī bālānāṃ hitakāriṇī ||
nāmabhedaiḥ kālabhedaiḥ kriyābhedaiśca pūjyate
||71||सर्वत्रैषा भगवती बालानां हितकारिणी ॥
नामभेदैः कालभेदैः क्रियाभेदैश्च पूज्यते
pratipatprabhṛti vaiśākhe yāvaccaturdaśītithiḥ ||
tāvatpūjā prakartavyā preraṇīprekṣaṇīyakaiḥ
||72||प्रतिपत्प्रभृति वैशाखे यावच्चतुर्दशीतिथिः ॥
तावत्पूजा प्रकर्तव्या प्रेरणीप्रेक्षणीयकैः
bhagnāmapi gatāṃ caināṃ jarattarutale sthitām ||
secayiṣyaṃti ye bhaktyā jalasaṃpūrṇagaṃḍukaiḥ
||73||भग्नामपि गतां चैनां जरत्तरुतले स्थिताम् ॥
सेचयिष्यंति ये भक्त्या जलसंपूर्णगंडुकैः
grīvāsūtrakasindūraiḥ puṣpairdhūpaistathārcayet ||
tatra siddhavaṭaḥ pūjyaḥ śākhāṃ cāsya vinikṣipet
||74||ग्रीवासूत्रकसिन्दूरैः पुष्पैर्धूपैस्तथार्चयेत् ॥
तत्र सिद्धवटः पूज्यः शाखां चास्य विनिक्षिपेत्
pūjitāṃ tāṃ narairyatnādavalokya śubhepsubhiḥ ||
bhojayetkṣiprāsaṃyāvakṛśarāpūpapāyasaiḥ
||75||पूजितां तां नरैर्यत्नादवलोक्य शुभेप्सुभिः ॥
भोजयेत्क्षिप्रासंयावकृशरापूपपायसैः
evaṃ vidhiṃ yaḥ kurute puruṣo bhaktibhāvataḥ ||
sa putrapaśuvṛddhiṃ ca śarīrārogyamāpnuyāt
||76||एवं विधिं यः कुरुते पुरुषो भक्तिभावतः ॥
स पुत्रपशुवृद्धिं च शरीरारोग्यमाप्नुयात्
na śākinyo gṛhe tasya na piśācā na rākṣasāḥ ||
pīḍāṃ kurvanti śiśavo yānti vṛddhimanāmayām
||77||न शाकिन्यो गृहे तस्य न पिशाचा न राक्षसाः ॥
पीडां कुर्वन्ति शिशवो यान्ति वृद्धिमनामयाम्
atha devi pravakṣyāmi pratipatprabhṛti kramāt ||
yathotsavo naraiḥ kāryaḥ preraṇīprekṣaṇīyakaiḥ
||78||अथ देवि प्रवक्ष्यामि प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ॥
यथोत्सवो नरैः कार्यः प्रेरणीप्रेक्षणीयकैः
vikarmaphalanirddeśaiḥ pākhaṃḍānāṃ viṭaṃbanaiḥ ||
pradarśyate hāsyaparairnarairadbhutaceṣṭitaiḥ
||79||विकर्मफलनिर्द्देशैः पाखंडानां विटंबनैः ॥
प्रदर्श्यते हास्यपरैर्नरैरद्भुतचेष्टितैः
pañcamyāṃ tu viśeṣeṇa rātrau kolāhalaḥ śubhe ||
jāgaraṃ tatra kurvīta devīṃ pūjya prayatnataḥ
||80||पञ्चम्यां तु विशेषेण रात्रौ कोलाहलः शुभे ॥
जागरं तत्र कुर्वीत देवीं पूज्य प्रयत्नतः
viśvasya dhanalobhena svādhyāyo nihataḥ patiḥ ||
āropyamāṇaṃ śūlāgramenaṃ paśyata bho janāḥ
||81||विश्वस्य धनलोभेन स्वाध्यायो निहतः पतिः ॥
आरोप्यमाणं शूलाग्रमेनं पश्यत भो जनाः
dṛṣṭo bhavadbhirduṣṭaḥ sa paradārāvamarśakaḥ ||
chittvā hastau ca khaḍgena kharārūḍhastu gacchati
||82||दृष्टो भवद्भिर्दुष्टः स परदारावमर्शकः ॥
छित्त्वा हस्तौ च खड्गेन खरारूढस्तु गच्छति
śīrṇaścaivāsipatreṇa asyābharaṇabhūṣitaḥ ||
sukhāsana samārūḍhaḥ sukṛtī yātyasau sukham
||83||शीर्णश्चैवासिपत्रेण अस्याभरणभूषितः ॥
सुखासन समारूढः सुकृती यात्यसौ सुखम्
he janāḥ kiṃ na paśyadhvaṃ svāmidrohakaraṃ param ||
karapatrairvidāryaṃtamucchalacchoṇitāntaram
||84||हे जनाः किं न पश्यध्वं स्वामिद्रोहकरं परम् ॥
करपत्रैर्विदार्यंतमुच्छलच्छोणितान्तरम्
cauraḥ kilāyaṃ saṃprāptaḥ sarvodvegakaraḥ paraḥ ||
daṃḍaprahārābhihato nīyate daṃḍapāśakaiḥ
||85||चौरः किलायं संप्राप्तः सर्वोद्वेगकरः परः ॥
दंडप्रहाराभिहतो नीयते दंडपाशकैः
prekṣakaiśceṣṭitaḥ śaśvadāraṭanvividhaiḥ svaraiḥ ||
saṃyamya nīyate hantuṃ lajjito'dhomukho janāḥ
||86||प्रेक्षकैश्चेष्टितः शश्वदारटन्विविधैः स्वरैः ॥
संयम्य नीयते हन्तुं लज्जितोऽधोमुखो जनाः
sitakeśaṃ sitaśmaśruṃ sitāṃbaradharadhvajam ||
viṭaṃkādyaiśca ceṭībhirhanyamānaṃ na paśyathi
||87||सितकेशं सितश्मश्रुं सितांबरधरध्वजम् ॥
विटंकाद्यैश्च चेटीभिर्हन्यमानं न पश्यथि
gṛhānniṣkrāmya māṃ raṃḍāṃ gṛhaṃ nītvā'karodratim ||
kasmādasau na kurute mūḍho bharaṇapoṣaṇam
||88||गृहान्निष्क्राम्य मां रंडां गृहं नीत्वाऽकरोद्रतिम् ॥
कस्मादसौ न कुरुते मूढो भरणपोषणम्
bhairavābharaṇo netā sadā ghūrṇitalocanaḥ ||
pravṛttataṃdravanmūḍho vadhyaścāsāvitastataḥ
||89||भैरवाभरणो नेता सदा घूर्णितलोचनः ॥
प्रवृत्ततंद्रवन्मूढो वध्यश्चासावितस्ततः
nirvedeko'sya hṛdaye dhanakṣetrādisaṃbhavaḥ ||
gṛhītaṃ yadanenādya bālenāpi mahāvratam ||
raktākṣaṃ kākakṛṣṇāṃgaṃ satvaraṃ kiṃ na paśyathi
||90||निर्वेदेकोऽस्य हृदये धनक्षेत्रादिसंभवः ॥
गृहीतं यदनेनाद्य बालेनापि महाव्रतम् ॥
रक्ताक्षं काककृष्णांगं सत्वरं किं न पश्यथि
tarukoṭaragānbaddhvā anyāñchṛṃkhalayā tathā ||
śaraughaiḥ kāṣṭhakaiścaiva bahubhiḥ śakalīkṛtān
||91||तरुकोटरगान्बद्ध्वा अन्याञ्छृंखलया तथा ॥
शरौघैः काष्ठकैश्चैव बहुभिः शकलीकृतान्
vimuktahakkāhuṃkārā nsuprahārānnirīkṣata
||92||विमुक्तहक्काहुंकारा न्सुप्रहारान्निरीक्षत
imāṃ kṛṣṇārdhavadanāṃ grahīṣyasi durātmikām ||
vimuktakeśāṃ nṛtyantīṃ paśyadhvaṃ yoginīmiva
||93||इमां कृष्णार्धवदनां ग्रहीष्यसि दुरात्मिकाम् ॥
विमुक्तकेशां नृत्यन्तीं पश्यध्वं योगिनीमिव
gambhīra nūpuradhvānapravṛddhoddhatatāṃḍavā ||
unmattanetracaraṇā yātyeṣā ḍimbhamaṇḍalī
||94||गम्भीर नूपुरध्वानप्रवृद्धोद्धततांडवा ॥
उन्मत्तनेत्रचरणा यात्येषा डिम्भमण्डली
kaṭītaṭasthapiṭikollasatkaṃbaladhāriṇī ||
aṭate naṭatī hyurvī paritaśca gṛhādgṛham
||95||कटीतटस्थपिटिकोल्लसत्कंबलधारिणी ॥
अटते नटती ह्युर्वी परितश्च गृहाद्गृहम्
ityevamādibhirnityaṃ preraṇīprekṣaṇīyakaiḥ ||
prerayettānmahānitthaṃ putrabhrātṛsuhṛdvṛtaḥ
||96||इत्येवमादिभिर्नित्यं प्रेरणीप्रेक्षणीयकैः ॥
प्रेरयेत्तान्महानित्थं पुत्रभ्रातृसुहृद्वृतः
ekādaśyāṃ navamyāṃ vā dīpaṃ prajvālya kuṇḍakam ||
mukhabiṃbāni tatraiva lepadārukṛtāni vai
||97||एकादश्यां नवम्यां वा दीपं प्रज्वाल्य कुण्डकम् ॥
मुखबिंबानि तत्रैव लेपदारुकृतानि वै
vicitrāṇi mahārhāṇi raudraśāntāni kārayet ||
mātṛṇāṃ caṇḍikādīnāṃ rākṣasānāṃ tathaiva ca
||98||विचित्राणि महार्हाणि रौद्रशान्तानि कारयेत् ॥
मातृणां चण्डिकादीनां राक्षसानां तथैव च
bhūtapretapiśācānāṃ śākinīnāṃ tathaiva ca ||
mukhāni kārayettatra hāvabhāvakṛtāni ca
||99||भूतप्रेतपिशाचानां शाकिनीनां तथैव च ॥
मुखानि कारयेत्तत्र हावभावकृतानि च
rakṣibhirbahubhirguptaṃ tirya gdhvanipuraḥsaram ||
amāvāsyāṃ mahādevi kṣipetpūjākramairnaraḥ
||100||रक्षिभिर्बहुभिर्गुप्तं तिर्य ग्ध्वनिपुरःसरम् ॥
अमावास्यां महादेवि क्षिपेत्पूजाक्रमैर्नरः
tataḥ pradoṣasamaye yatra devī janairvṛtā ||
tatra gacchenmahārāvaiḥ phetkārā kulakīrtanaiḥ
||101||ततः प्रदोषसमये यत्र देवी जनैर्वृता ॥
तत्र गच्छेन्महारावैः फेत्कारा कुलकीर्तनैः
vīracaryāvidhānena nagare bhrāmayenniśi ||
vīracaryā sa kathito dīpaḥ sarvārthasādhakaḥ
||102||वीरचर्याविधानेन नगरे भ्रामयेन्निशि ॥
वीरचर्या स कथितो दीपः सर्वार्थसाधकः
nityaṃ niṣkrāmayeddīpaṃ yāva tpañcadaśī tithiḥ ||
pañcadaśyāṃ prakurvīta bhūtamāturmahotsavam ||
tasya gṛheśvaraṃ yāvadgṛhe vighnaṃ na jāyate
||103||नित्यं निष्क्रामयेद्दीपं याव त्पञ्चदशी तिथिः ॥
पञ्चदश्यां प्रकुर्वीत भूतमातुर्महोत्सवम् ॥
तस्य गृहेश्वरं यावद्गृहे विघ्नं न जायते
atha kālāntare'tīte bhūtamātuḥ śarīrataḥ ||
jātāḥ prasvedabindubhyaḥ piśācāḥ pañcakoṭayaḥ
||104||अथ कालान्तरेऽतीते भूतमातुः शरीरतः ॥
जाताः प्रस्वेदबिन्दुभ्यः पिशाचाः पञ्चकोटयः
sarve te krūravadanā jihvājvālākṛśodarāḥ ||
pāṇipātrāḥ piśācāste nisṛṣṭabalibhojanāḥ
||105||सर्वे ते क्रूरवदना जिह्वाज्वालाकृशोदराः ॥
पाणिपात्राः पिशाचास्ते निसृष्टबलिभोजनाः
dhamanīsaṃtatāḥ śuṣkāḥ śmaśrulāścarmavāsasaḥ ||
ulūkhalairābharaṇaiḥ śūrpacchatrāsanāṃbarāḥ
||106||धमनीसंतताः शुष्काः श्मश्रुलाश्चर्मवाससः ॥
उलूखलैराभरणैः शूर्पच्छत्रासनांबराः
naktaṃ jvalitakeśāḍhyā aṃgārānudgiraṃti vai ||
aṃgārakāḥ piśācāste mātṛmārgānusāriṇaḥ
||107||नक्तं ज्वलितकेशाढ्या अंगारानुद्गिरंति वै ॥
अंगारकाः पिशाचास्ते मातृमार्गानुसारिणः
ākarṇadāritāsyāśca laṃbabhrūsthūlanāsikāḥ ||
balāḍhyāste piśācā vai sūtikāgṛhavāsinaḥ
||108||आकर्णदारितास्याश्च लंबभ्रूस्थूलनासिकाः ॥
बलाढ्यास्ते पिशाचा वै सूतिकागृहवासिनः
pṛṣṭhataḥ pāṇipādāśca pṛṣṭhagā vātaraṃhasā ||
viṣādanāḥ piśācāste saṃgrāme piśitāśanāḥ
||109||पृष्ठतः पाणिपादाश्च पृष्ठगा वातरंहसा ॥
विषादनाः पिशाचास्ते संग्रामे पिशिताशनाः
evaṃvidhānpiśācāṃstu dṛṣṭvā dīnānukampayā ||
tebhyo'hamavadaṃ kiñcitkāruṇyādalpacetasām
||110||एवंविधान्पिशाचांस्तु दृष्ट्वा दीनानुकम्पया ॥
तेभ्योऽहमवदं किञ्चित्कारुण्यादल्पचेतसाम्
antardhānaṃ prajādehe kāmarūpitvameva ca ||
ubhayoḥ saṃdhyayoścāraṃ sthānānyājīvitaṃ tathā
||111||अन्तर्धानं प्रजादेहे कामरूपित्वमेव च ॥
उभयोः संध्ययोश्चारं स्थानान्याजीवितं तथा
gṛhāṇi yāni nagnāni śūnyānyāyatanāni ca ||
vidhvastāni ca yāni syū racanāroṣitāni ca
||112||गृहाणि यानि नग्नानि शून्यान्यायतनानि च ॥
विध्वस्तानि च यानि स्यू रचनारोषितानि च
rājamārgoparathyāśca catvarāṇi trikāṇi ca ||
dvārāṇyaṭṭālakāṃścaiva nirgamānsaṃkramāṃstathā
||113||राजमार्गोपरथ्याश्च चत्वराणि त्रिकाणि च ॥
द्वाराण्यट्टालकांश्चैव निर्गमान्संक्रमांस्तथा
patho nadīśca tīrthāni caityavṛkṣānmahāpathān ||
sthānāni tu piśācānāṃ nivāsāyādadāṃ priye
||114||पथो नदीश्च तीर्थानि चैत्यवृक्षान्महापथान् ॥
स्थानानि तु पिशाचानां निवासायाददां प्रिये
adhārmikā janāsteṣāmā jīvo vihitaḥ purā ||
varṇāśramācārahīnāḥ kāruśilpijanāstathā
||115||अधार्मिका जनास्तेषामा जीवो विहितः पुरा ॥
वर्णाश्रमाचारहीनाः कारुशिल्पिजनास्तथा
anutāpāśca sādhūnāṃ caurā viśvāsaghātinaḥ ||
etairanyaiśca bahubhiranyāyopārjitairdhanaiḥ
||116||अनुतापाश्च साधूनां चौरा विश्वासघातिनः ॥
एतैरन्यैश्च बहुभिरन्यायोपार्जितैर्धनैः
ārabhyate kriyā yāstu piśācāstatra devatāḥ ||
madhumāsadine dadhnā tilacūrṇasurāsavaiḥ
||117||आरभ्यते क्रिया यास्तु पिशाचास्तत्र देवताः ॥
मधुमासदिने दध्ना तिलचूर्णसुरासवैः
pūpairhāridrakṛśaraistilairikṣuguḍaudanaiḥ ||
kṛṣṇāni caiva vāsāṃsi dhūmrāḥ sumanasastathā
||118||पूपैर्हारिद्रकृशरैस्तिलैरिक्षुगुडौदनैः ॥
कृष्णानि चैव वासांसि धूम्राः सुमनसस्तथा
sarvabhūtapiśācānāṃ kṛtā devī mayā śubhā ||
evaṃvidhā bhūtamātā sarvabhūtagaṇairvṛtā
||119||सर्वभूतपिशाचानां कृता देवी मया शुभा ॥
एवंविधा भूतमाता सर्वभूतगणैर्वृता
prabhāse saṃsthitā devī samudrāduttareṇa tu ||
ya etāṃ veda vai devyā utpattiṃ pāpanāśinīm
||120||प्रभासे संस्थिता देवी समुद्रादुत्तरेण तु ॥
य एतां वेद वै देव्या उत्पत्तिं पापनाशिनीम्
kutsitā saṃtati stasya na bhavecca kadācana ||
bhūtapretapiśācānāṃ na doṣaiḥ paribhūyate
||121||कुत्सिता संतति स्तस्य न भवेच्च कदाचन ॥
भूतप्रेतपिशाचानां न दोषैः परिभूयते
sarvapāpavinirmuktaḥ sarvasaubhāgyasaṃyutaḥ ||
sarvānkāmānavāpnoti nārīhṛdayanaṃdanaḥ
||122||सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वसौभाग्यसंयुतः ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति नारीहृदयनंदनः
ye mānayaṃti nijahāsakalairvilāsaiḥ saṃsevayā abhayadā bhavabhūtamātām ||
te bhrātṛbhṛtyasutabaṃdhujanairyutāśca sarvopasarga rahitāḥ sukhino bhavanti
||123||ये मानयंति निजहासकलैर्विलासैः संसेवया अभयदा भवभूतमाताम् ॥
ते भ्रातृभृत्यसुतबंधुजनैर्युताश्च सर्वोपसर्ग रहिताः सुखिनो भवन्ति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye bhūta mātṛkāmāhātmyavarṇanaṃnāma saptaṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 167 ||