vaḍavānalavaṃcanavṛttāntavarṇanam
īśvara uvāca
tatasteṣu prayāteṣu devadeveṣvasau muniḥ ||
śatavarṣāṇi tatrasthastapase prasthito dvijaḥ
||1||ततस्तेषु प्रयातेषु देवदेवेष्वसौ मुनिः ॥
शतवर्षाणि तत्रस्थस्तपसे प्रस्थितो द्विजः
āśramāduttarāttasmāddivyāṃ diśamathottarām ||
subhadrāpi mahābhāgā tasya yā paricārikā
||2||आश्रमादुत्तरात्तस्माद्दिव्यां दिशमथोत्तराम् ॥
सुभद्रापि महाभागा तस्य या परिचारिका
astrādāne'samarthā sā ṛṣiṃ provāca bhāminī ||
nāhaṃ netuṃ samarthāsmi śastrāṇyālabhya pāṇinā
||3||अस्त्रादानेऽसमर्था सा ऋषिं प्रोवाच भामिनी ॥
नाहं नेतुं समर्थास्मि शस्त्राण्यालभ्य पाणिना
jalena saha tadvīryaṃ pītavānsa ṛṣistataḥ ||
ātmasaṃsthāni sarvāṇi divyānyastrāṇyasau muniḥ ||
kārayitvottarāmāśāṃ jagāma tapasāṃ nidhiḥ
||4||जलेन सह तद्वीर्यं पीतवान्स ऋषिस्ततः ॥
आत्मसंस्थानि सर्वाणि दिव्यान्यस्त्राण्यसौ मुनिः ॥
कारयित्वोत्तरामाशां जगाम तपसां निधिः
gaṃgādharaṃ śuklatanuṃ sarppairākīrṇavigraham ||
śivavatsukhadaṃ puṃsāmapaśyatsa himācalam
||5||गंगाधरं शुक्लतनुं सर्प्पैराकीर्णविग्रहम् ॥
शिववत्सुखदं पुंसामपश्यत्स हिमाचलम्
tathāśramaṃ dadarśoccairaśvatthaiḥ paripālitam ||
caṃdrabhāgopakaṃṭhasthaṃ samitpuṣpakuśānvitam
||6||तथाश्रमं ददर्शोच्चैरश्वत्थैः परिपालितम् ॥
चंद्रभागोपकंठस्थं समित्पुष्पकुशान्वितम्
sa tasminmuniśādūlo hyavasanmunibhiḥ saha ||
subhadrayā ca saṃyuktaścaṃdraścaṃdrikayā yathā
||7||स तस्मिन्मुनिशादूलो ह्यवसन्मुनिभिः सह ॥
सुभद्रया च संयुक्तश्चंद्रश्चंद्रिकया यथा
ekadā vasatastasya subhadrā paricārikā ||
snānārthaṃ yātumārabdhā caturthe'hni rajasvalā
||8||एकदा वसतस्तस्य सुभद्रा परिचारिका ॥
स्नानार्थं यातुमारब्धा चतुर्थेऽह्नि रजस्वला
vrajantyā ca tayā dṛṣṭaṃ kaupīnācchādanaṃ punaḥ ||
parityaktaṃ viditvaivaṃ daivayogādgṛhāṇa sā
||9||व्रजन्त्या च तया दृष्टं कौपीनाच्छादनं पुनः ॥
परित्यक्तं विदित्वैवं दैवयोगाद्गृहाण सा
paridhāya punaḥ sā tu kaupīnaṃ retasāyutam ||
ekāṃte snātumārabdhā jalābhyāśe yathāsukham
||10||परिधाय पुनः सा तु कौपीनं रेतसायुतम् ॥
एकांते स्नातुमारब्धा जलाभ्याशे यथासुखम्
tato devī yathākāmamakasmādvīkṣate hi sā ||
svodarasthaṃ samutpannaṃ garbhaṃ gurubharālasā
||11||ततो देवी यथाकाममकस्माद्वीक्षते हि सा ॥
स्वोदरस्थं समुत्पन्नं गर्भं गुरुभरालसा
śocayitvātmanātmānamagarbhāhamihāgatā ||
tatkena mandabhāginyā mamaivaṃ dūṣaṇaṃ kṛtam
||12||शोचयित्वात्मनात्मानमगर्भाहमिहागता ॥
तत्केन मन्दभागिन्या ममैवं दूषणं कृतम्
lajjābhibhūtā sā tatra praviśyāśvatthavāṭikām ||
tatra taṃ suṣuve garbhamavijñāya kuto hyayam
||13||लज्जाभिभूता सा तत्र प्रविश्याश्वत्थवाटिकाम् ॥
तत्र तं सुषुवे गर्भमविज्ञाय कुतो ह्ययम्
punareva hi sā snātvā avijñāyātmaduṣkṛtam ||
śāpaṃ dātuṃ samārabdhā garbhakarttari duḥsaham
||14||पुनरेव हि सा स्नात्वा अविज्ञायात्मदुष्कृतम् ॥
शापं दातुं समारब्धा गर्भकर्त्तरि दुःसहम्
jñānādvā yadi vājñānādyeneyaṃ dūṣaṇā kṛtā ||
so'dyaiva paṃcatāṃ yātu yadyahaṃ syāṃ pativratā
||15||ज्ञानाद्वा यदि वाज्ञानाद्येनेयं दूषणा कृता ॥
सोऽद्यैव पंचतां यातु यद्यहं स्यां पतिव्रता
yadyahaṃ manasā vāpi kāmaye nāparaṃ patim ||
etena satyavākyena yātu jāraḥ svayaṃ kṣayam
||16||यद्यहं मनसा वापि कामये नापरं पतिम् ॥
एतेन सत्यवाक्येन यातु जारः स्वयं क्षयम्
evaṃ śaptvā tu taṃ devī hyajñātvā garbhakāriṇam ||
punaryātuṃ samārabdhā taddadhīciniketanam
||17||एवं शप्त्वा तु तं देवी ह्यज्ञात्वा गर्भकारिणम् ॥
पुनर्यातुं समारब्धा तद्दधीचिनिकेतनम्
tatra cārkapratīkāśaṃ garbhamutsṛjya sā tadā ||
prāptā tapovanaṃ ramyaṃ yatrāsau munipuṃgavaḥ
||18||तत्र चार्कप्रतीकाशं गर्भमुत्सृज्य सा तदा ॥
प्राप्ता तपोवनं रम्यं यत्रासौ मुनिपुंगवः
atrāṃtare sarvadevā lokapālā mahābalāḥ ||
astrāṇāṃ kāraṇārthāya munerāśramamāgatāḥ
||19||अत्रांतरे सर्वदेवा लोकपाला महाबलाः ॥
अस्त्राणां कारणार्थाय मुनेराश्रममागताः
uvāca taṃ muniṃ śakro nyāso yastava suvrata ||
datto'smābhistu śastrāṇāṃ tāni kṣipraṃ prayaccha naḥ
||20||उवाच तं मुनिं शक्रो न्यासो यस्तव सुव्रत ॥
दत्तोऽस्माभिस्तु शस्त्राणां तानि क्षिप्रं प्रयच्छ नः
ṛṣirāha purā yatra sthāpitāni mamāśrame ||
tatraiva tāni tiṣṭhaṃti na cānītāni vāsava
||21||ऋषिराह पुरा यत्र स्थापितानि ममाश्रमे ॥
तत्रैव तानि तिष्ठंति न चानीतानि वासव
yattu teṣāṃ balaṃ vīryaṃ saṃgrāme śatrusūdana ||
tanmayā pītamakhilaṃ saha toyena vāsava
||22||यत्तु तेषां बलं वीर्यं संग्रामे शत्रुसूदन ॥
तन्मया पीतमखिलं सह तोयेन वासव
evaṃ sthite mayā'strāṇi yadi deyāni te'nagha ||
tatosthīni prayacchāmi tadākārāṇi suvrata
||23||एवं स्थिते मयाऽस्त्राणि यदि देयानि तेऽनघ ॥
ततोस्थीनि प्रयच्छामि तदाकाराणि सुव्रत
evamuktaḥ sahasrākṣastamāha munisattamam ||
nānyeṣu tadbalaṃ raudraṃ yattu teṣu vyavasthitam
||24||एवमुक्तः सहस्राक्षस्तमाह मुनिसत्तमम् ॥
नान्येषु तद्बलं रौद्रं यत्तु तेषु व्यवस्थितम्
yasmātteṣu vinikṣipya sahasrāṃśaṃ svatejasām ||
asmākaṃ dattavānrudro rakṣārthaṃ jagatāṃ śivaḥ
||25||यस्मात्तेषु विनिक्षिप्य सहस्रांशं स्वतेजसाम् ॥
अस्माकं दत्तवान्रुद्रो रक्षार्थं जगतां शिवः
tadvayaṃ tāni sarvāṇi gṛhītvā ca vyavasthitāḥ ||
lokasya rakṣaṇārthāya saṃjñeyaṃ tena lokapāḥ
||26||तद्वयं तानि सर्वाणि गृहीत्वा च व्यवस्थिताः ॥
लोकस्य रक्षणार्थाय संज्ञेयं तेन लोकपाः
amīṣāmapi śastrāṇā muttamaṃ vajramiṣyate ||
taddhāraṇādyato'smākaṃ devarājatvamiṣyate
||27||अमीषामपि शस्त्राणा मुत्तमं वज्रमिष्यते ॥
तद्धारणाद्यतोऽस्माकं देवराजत्वमिष्यते
vajrādapyuttamaṃ cakraṃ yattadviṣṇuparigrahe ||
daityadānavasaṃghānāṃ tadāyatto jayo'bhavat
||28||वज्रादप्युत्तमं चक्रं यत्तद्विष्णुपरिग्रहे ॥
दैत्यदानवसंघानां तदायत्तो जयोऽभवत्
tasmāttāni yathāsmābhiḥ prāpyate munisattama ||
tathā kuruṣva saṃcintya kāryaṃ kāryavidāṃ vara
||29||तस्मात्तानि यथास्माभिः प्राप्यते मुनिसत्तम ॥
तथा कुरुष्व संचिन्त्य कार्यं कार्यविदां वर
evamukte muniḥ prāha taṃ śakraṃ purataḥ sthitam ||
tatprāptyarthamupāyaṃ tu kathayāmi tavāparam
||30||एवमुक्ते मुनिः प्राह तं शक्रं पुरतः स्थितम् ॥
तत्प्राप्त्यर्थमुपायं तु कथयामि तवापरम्
yānyetāni mamāsthīni yūyaṃ taistāni sarvaśaḥ ||
nirmāpayadhvaṃ śastrāṇi tadākārāṇi sarvaśaḥ
||31||यान्येतानि ममास्थीनि यूयं तैस्तानि सर्वशः ॥
निर्मापयध्वं शस्त्राणि तदाकाराणि सर्वशः
etāni tatsamutthāni teṣāmapyadhikaṃ balam ||
sādhayiṣyati bhavatāṃ saṃgrāme yanmamehitam
||32||एतानि तत्समुत्थानि तेषामप्यधिकं बलम् ॥
साधयिष्यति भवतां संग्रामे यन्ममेहितम्
tamuvāca tataḥ śakro dadhīciṃ tapasonidhim ||
prāṇahāraṃ prakartuṃ te nāhaṃ śakto yamicchasi
||33||तमुवाच ततः शक्रो दधीचिं तपसोनिधिम् ॥
प्राणहारं प्रकर्तुं ते नाहं शक्तो यमिच्छसि
na cāmṛtasya te'sthīni grahītuṃ śaktirasti naḥ ||
tasmātsarvaṃ samālocya yatkartavyaṃ taducyatām
||34||न चामृतस्य तेऽस्थीनि ग्रहीतुं शक्तिरस्ति नः ॥
तस्मात्सर्वं समालोच्य यत्कर्तव्यं तदुच्यताम्
evamukto muniḥ prāha etadeva kalevaram ||
tyajāmi svayamevāhaṃ deva kāryārthasiddhaye
||35||एवमुक्तो मुनिः प्राह एतदेव कलेवरम् ॥
त्यजामि स्वयमेवाहं देव कार्यार्थसिद्धये
adhruvaṃ sarvaduḥkhānāmāśrayaṃ sujugupsitam ||
yadā hyetattadā yuktaḥ parityāgo'sya sāṃpratam
||36||अध्रुवं सर्वदुःखानामाश्रयं सुजुगुप्सितम् ॥
यदा ह्येतत्तदा युक्तः परित्यागोऽस्य सांप्रतम्
asya tyāgena me duḥkhaṃ saṃsārotthaṃ na jāyate ||
yasmājjanmāṃtare jāto mṛtopi hi bhavetpunaḥ
||37||अस्य त्यागेन मे दुःखं संसारोत्थं न जायते ॥
यस्माज्जन्मांतरे जातो मृतोपि हि भवेत्पुनः
bhāryā bhaginī duhitā svakarmaphalayojanāt ||
jātā tenaiva saṃsāre ratikārye jugupsitā
||38||भार्या भगिनी दुहिता स्वकर्मफलयोजनात् ॥
जाता तेनैव संसारे रतिकार्ये जुगुप्सिता
yasmācca svayamevaitadvapustyajati vai dhruvam ||
tasmādasya parityāgo varaḥ kāryo'cirātsvayam
||39||यस्माच्च स्वयमेवैतद्वपुस्त्यजति वै ध्रुवम् ॥
तस्मादस्य परित्यागो वरः कार्योऽचिरात्स्वयम्
evaṃ puraṃdarasyāgre saṃkīrtya sa mahāmuniḥ ||
dadhīciḥ prāṇasaṃhāraṃ kṛtavānsatvaraṃ tadā
||40||एवं पुरंदरस्याग्रे संकीर्त्य स महामुनिः ॥
दधीचिः प्राणसंहारं कृतवान्सत्वरं तदा
gatāsuṃ taṃ viditvaivaṃ vibudhāstatkalevaram ||
māṃ saśoṇitanirmuktaṃ kathaṃ kāryaṃ vyaciṃtayan
||41||गतासुं तं विदित्वैवं विबुधास्तत्कलेवरम् ॥
मां सशोणितनिर्मुक्तं कथं कार्यं व्यचिंतयन्
tatastadasthiśuddhyarthamuvācedaṃ sureśvaraḥ ||
gaurīṇāṃ karkaśā jihvā tā etadutkhidaṃtviti
||42||ततस्तदस्थिशुद्ध्यर्थमुवाचेदं सुरेश्वरः ॥
गौरीणां कर्कशा जिह्वा ता एतदुत्खिदंत्विति
tatastairvibudhairnaṃdā yadā lokeṣu saṃsthitā ||
dhyātā tadopayātā sā sakhībhiḥ parivāritā
||43||ततस्तैर्विबुधैर्नंदा यदा लोकेषु संस्थिता ॥
ध्याता तदोपयाता सा सखीभिः परिवारिता
naṃdā subhadrā surabhiḥ suśīlā sumanāstathā ||
iti gomātaraḥ paṃca golokācca samāgatāḥ
||44||नंदा सुभद्रा सुरभिः सुशीला सुमनास्तथा ॥
इति गोमातरः पंच गोलोकाच्च समागताः
ūcustānvibudhānsarvānasmābhiryatprayojanam ||
karttavyaṃ tatkariṣyāmaḥ kathyatāṃ suvicāritam
||45||ऊचुस्तान्विबुधान्सर्वानस्माभिर्यत्प्रयोजनम् ॥
कर्त्तव्यं तत्करिष्यामः कथ्यतां सुविचारितम्
devā ūcuḥ
yadetadṛṣiṇā tyaktaṃ svayameva kalevaram ||
etanmāṃsādinirmuktaṃ kriyatāmasthipaṃjaram
||46||यदेतदृषिणा त्यक्तं स्वयमेव कलेवरम् ॥
एतन्मांसादिनिर्मुक्तं क्रियतामस्थिपंजरम्
tatkṛtvā garhitaṃ karma devādeśātsudāruṇam ||
punaḥ pitāmahaṃ draṣṭuṃ gatāstāḥ surasattamāḥ
||47||तत्कृत्वा गर्हितं कर्म देवादेशात्सुदारुणम् ॥
पुनः पितामहं द्रष्टुं गतास्ताः सुरसत्तमाः
tatastu dāruṇaṃ karma yacca tābhiranuṣṭhitam ||
pitāmahasya tatsarvaṃ samācakhyuryathātatham
||48||ततस्तु दारुणं कर्म यच्च ताभिरनुष्ठितम् ॥
पितामहस्य तत्सर्वं समाचख्युर्यथातथम्
tacchrutvā vibudhānsarvānsamāhūya pitāmahaḥ ||
sarvagātreṣvaspṛśata surabhīḥ śuddhikāmyayā
||49||तच्छ्रुत्वा विबुधान्सर्वान्समाहूय पितामहः ॥
सर्वगात्रेष्वस्पृशत सुरभीः शुद्धिकाम्यया
tāstu tairvibudhaiḥ spṛṣṭāḥ supūtāḥ samavasthitāḥ ||
mukhamekaṃ paraṃ tāsāṃ na spṛṣṭamaśuci smṛtam
||50||तास्तु तैर्विबुधैः स्पृष्टाः सुपूताः समवस्थिताः ॥
मुखमेकं परं तासां न स्पृष्टमशुचि स्मृतम्
apavitraṃ bhavettāsāṃ mukhamekaṃ jugupsitam ||
śeṣaṃ śarīraṃ sarvāsāṃ viśiṣṭaṃ tu suraiḥ kṛtam
||51||अपवित्रं भवेत्तासां मुखमेकं जुगुप्सितम् ॥
शेषं शरीरं सर्वासां विशिष्टं तु सुरैः कृतम्
sarasvatyā tu tāḥ proktā bhavaṃtyo brahmaghātikāḥ ||
anyathā kāraṇātkasmānna spṛṣṭamamarairmukham
||52||सरस्वत्या तु ताः प्रोक्ता भवंत्यो ब्रह्मघातिकाः ॥
अन्यथा कारणात्कस्मान्न स्पृष्टममरैर्मुखम्
tatastābhistu sā proktā devī tatra sarasvatī ||
naitatte vacanaṃ yuktaṃ vaktumevaṃvidhaṃ mukham
||53||ततस्ताभिस्तु सा प्रोक्ता देवी तत्र सरस्वती ॥
नैतत्ते वचनं युक्तं वक्तुमेवंविधं मुखम्
asmākameva hṛdayamanena vacasā tvayā ||
nirdagdhaṃ yena tasmāttvamacirāddāhamāpsyasi
||54||अस्माकमेव हृदयमनेन वचसा त्वया ॥
निर्दग्धं येन तस्मात्त्वमचिराद्दाहमाप्स्यसि
śāpaṃ dattvā tatastasyāḥ sarasvatyāstu tāstadā ||
golokaṃ gatavatyastu surabhyaḥ surapūjitāḥ
||55||शापं दत्त्वा ततस्तस्याः सरस्वत्यास्तु तास्तदा ॥
गोलोकं गतवत्यस्तु सुरभ्यः सुरपूजिताः
āhūya viśvakarmāṇaṃ takṣāṇaṃ surasattamāḥ ||
asmākaṃ kuru śastrāṇi tamāhuryuddhakāraṇāt
||56||आहूय विश्वकर्माणं तक्षाणं सुरसत्तमाः ॥
अस्माकं कुरु शस्त्राणि तमाहुर्युद्धकारणात्
etadvacanamākarṇya tāni pūtairnavairdṛḍhaiḥ ||
astrāṇi kārayāmāsa dardhocerasthisaṃcayaiḥ
||57||एतद्वचनमाकर्ण्य तानि पूतैर्नवैर्दृढैः ॥
अस्त्राणि कारयामास दर्धोचेरस्थिसंचयैः
pramāṇākārayuktāni devānāṃ tāni saṃyuge ||
ajeyāni yathā cāsaṃstathā cāsau vinirmame
||58||प्रमाणाकारयुक्तानि देवानां तानि संयुगे ॥
अजेयानि यथा चासंस्तथा चासौ विनिर्ममे
vajramiṃdrasya śaktiṃ ca vahnerdaṃḍaṃ yamasya ca ||
khaḍgaṃ tu niṛteḥ pāśaṃ samyakcakre pracetasaḥ
||59||वज्रमिंद्रस्य शक्तिं च वह्नेर्दंडं यमस्य च ॥
खड्गं तु निऋतेः पाशं सम्यक्चक्रे प्रचेतसः
vāyordhvajaṃ kuberasya gadāṃ gurvīṃ ca nirmame ||
viśvakarmā tathā śūlamīśānasya ca nirmame
||60||वायोर्ध्वजं कुबेरस्य गदां गुर्वीं च निर्ममे ॥
विश्वकर्मा तथा शूलमीशानस्य च निर्ममे
gṛhītvaitāni vai devāḥ śastrāṇyastrabalaṃ tadā ||
vijetuṃ ca tato daityāndānavāṃśca gatāstadā
||61||गृहीत्वैतानि वै देवाः शस्त्राण्यस्त्रबलं तदा ॥
विजेतुं च ततो दैत्यान्दानवांश्च गतास्तदा
atrāṃtare subhadrāpi dadhīceraurdhvadaihikam ||
kṛtvā tairmunibhiḥ sārdhamanveṣṭuṃ sā gatā sutam
||62||अत्रांतरे सुभद्रापि दधीचेरौर्ध्वदैहिकम् ॥
कृत्वा तैर्मुनिभिः सार्धमन्वेष्टुं सा गता सुतम्
aśvatthavāṭikāyāṃ ca tamapaśya nmanoramam ||
dṛṣṭvā roditi jīvaṃtaṃ muktvā bāṣpamathāciram
||63||अश्वत्थवाटिकायां च तमपश्य न्मनोरमम् ॥
दृष्ट्वा रोदिति जीवंतं मुक्त्वा बाष्पमथाचिरम्
aṃbetyābhāṣya tenoktā mā rodīstvaṃ yaśasvini ||
sarvaṃ purākṛtasyaitatphalaṃ tava mamāpi hi
||64||अंबेत्याभाष्य तेनोक्ता मा रोदीस्त्वं यशस्विनि ॥
सर्वं पुराकृतस्यैतत्फलं तव ममापि हि
yadyathā yatra yeneha karma janmāṃtarārjitam ||
tadavaśyaṃ hi bhoktavyaṃ tyaja śokamato'khilam
||65||यद्यथा यत्र येनेह कर्म जन्मांतरार्जितम् ॥
तदवश्यं हि भोक्तव्यं त्यज शोकमतोऽखिलम्
matparityāgalajjā ca na te kāryeha sundari ||
phalaṃ purākṛtasyaitadbhoktavyaṃ tanmayāpi hi
||66||मत्परित्यागलज्जा च न ते कार्येह सुन्दरि ॥
फलं पुराकृतस्यैतद्भोक्तव्यं तन्मयापि हि
mātarmamopari kuru putrasnehaṃ yaśasvini ||
bālasya hi parityāgā nmātā doṣeṇa lipyate
||57||मातर्ममोपरि कुरु पुत्रस्नेहं यशस्विनि ॥
बालस्य हि परित्यागा न्माता दोषेण लिप्यते
bālenābhihitā sā tu dhyātvā devaṃ janārddanam ||
kṛtāṃjaliruvācedaṃ kathyatāṃ me suniścitam
||68||बालेनाभिहिता सा तु ध्यात्वा देवं जनार्द्दनम् ॥
कृतांजलिरुवाचेदं कथ्यतां मे सुनिश्चितम्
na vijānāmyahaṃ tathyaṃ kasyāyaṃ vīryasaṃbhavaḥ ||
tasmātkathaya deveśa mama te niścitaṃ vacaḥ
||69||न विजानाम्यहं तथ्यं कस्यायं वीर्यसंभवः ॥
तस्मात्कथय देवेश मम ते निश्चितं वचः
āhokte mātaraṃ kṛṣṇaḥ subhadrāṃ vai janārddanaḥ ||
dadhīcestanayaścāyaṃ bhartuste kṣetrasaṃbhavaḥ
||70||आहोक्ते मातरं कृष्णः सुभद्रां वै जनार्द्दनः ॥
दधीचेस्तनयश्चायं भर्तुस्ते क्षेत्रसंभवः
tasyotpattiṃ viditvaivaṃ subhadrā hṛṣṭamānasā ||
bālamaṃke samāropya arodīdārtayā girā
||71||तस्योत्पत्तिं विदित्वैवं सुभद्रा हृष्टमानसा ॥
बालमंके समारोप्य अरोदीदार्तया गिरा
āha bālaka utpannaḥ śokasya vada kāraṇam ||
athoktaḥ stanyarahitaṃ kathaṃ te jīvitaṃ dhṛtam
||72||आह बालक उत्पन्नः शोकस्य वद कारणम् ॥
अथोक्तः स्तन्यरहितं कथं ते जीवितं धृतम्
yasmāccaturvidhā sṛṣṭirjīvānāṃ brahmaṇā kṛtā ||
jarāyujāṃḍajodbhijja svedajāśca tathā smṛtāḥ
||73||यस्माच्चतुर्विधा सृष्टिर्जीवानां ब्रह्मणा कृता ॥
जरायुजांडजोद्भिज्ज स्वेदजाश्च तथा स्मृताः
narastrīnapuṃsakākhyāśca jātibhedā jarāyujāḥ ||
catuṣpadāśca paśavo grāmyāścāraṇyajāstathā
||74||नरस्त्रीनपुंसकाख्याश्च जातिभेदा जरायुजाः ॥
चतुष्पदाश्च पशवो ग्राम्याश्चारण्यजास्तथा
aṇḍajāḥ pakṣiṇaḥ sarve mīnāḥ kūrmasarīsṛpāḥ ||
svedajā matkuṇā yūkā daṃśāśca maśakāstathā
||75||अण्डजाः पक्षिणः सर्वे मीनाः कूर्मसरीसृपाः ॥
स्वेदजा मत्कुणा यूका दंशाश्च मशकास्तथा
udbhijjāḥ sthāvarāḥ proktāstṛṇagulmalatā dayaḥ ||
anye'pyevaṃ yathāyogamaṃtarbhūtāḥ sahasraśaḥ
||76||उद्भिज्जाः स्थावराः प्रोक्तास्तृणगुल्मलता दयः ॥
अन्येऽप्येवं यथायोगमंतर्भूताः सहस्रशः
aṇḍajāḥ pakṣapātena jīvaṃti śiśavo bhuvi ||
ūṣmaṇā svedajāḥ sarve udbhijjāḥ salilena hi
||77||अण्डजाः पक्षपातेन जीवंति शिशवो भुवि ॥
ऊष्मणा स्वेदजाः सर्वे उद्भिज्जाः सलिलेन हि
samudāyena bhūtānāṃ pañcānāmudbhijaṃ bhuvi ||
jarāyujāśca stanyena vinā jīvitumakṣamāḥ
||78||समुदायेन भूतानां पञ्चानामुद्भिजं भुवि ॥
जरायुजाश्च स्तन्येन विना जीवितुमक्षमाः
vinā tena kathaṃ putra tvayā prāṇā vidhāritāḥ ||
tāṃ tathā jananīṃ prāha sa ca bāṣpāvilekṣaṇām
||79||विना तेन कथं पुत्र त्वया प्राणा विधारिताः ॥
तां तथा जननीं प्राह स च बाष्पाविलेक्षणाम्
aśvatthaphalaniryāsapānātprāṇā mayā dhṛtāḥ ||
gauṇaṃ tadā tayā tasya pippalādeti kalpitam
||80||अश्वत्थफलनिर्यासपानात्प्राणा मया धृताः ॥
गौणं तदा तया तस्य पिप्पलादेति कल्पितम्
nāma tena jagatyasminnityaṃ khyātaṃ mahātmanaḥ ||
tatrasthairmunibhistasya kṛtāḥ sarvairyathākramam
||81||नाम तेन जगत्यस्मिन्नित्यं ख्यातं महात्मनः ॥
तत्रस्थैर्मुनिभिस्तस्य कृताः सर्वैर्यथाक्रमम्
saṃskārāḥ pippalādasya vedoktā veda pāragaiḥ ||
ṣaḍaṃgopāṃgasaṃyuktā vedāstena samuddhṛtāḥ ||
tadāśramanivāsibhyo munibhyaśca supuṣkalāḥ
||82||संस्काराः पिप्पलादस्य वेदोक्ता वेद पारगैः ॥
षडंगोपांगसंयुक्ता वेदास्तेन समुद्धृताः ॥
तदाश्रमनिवासिभ्यो मुनिभ्यश्च सुपुष्कलाः
punastatra sthitaścāsau dṛṣṭvā munikumārakān ||
svapitraṃkagatānprāha jananīṃ tāṃ śucismitām
||83||पुनस्तत्र स्थितश्चासौ दृष्ट्वा मुनिकुमारकान् ॥
स्वपित्रंकगतान्प्राह जननीं तां शुचिस्मिताम्
pitā me kutra bhadraṃ te subhadre kathaya sphuṭam ||
tadekāṃtasthito yena bālakrīḍāṃ karomyaham
||84||पिता मे कुत्र भद्रं ते सुभद्रे कथय स्फुटम् ॥
तदेकांतस्थितो येन बालक्रीडां करोम्यहम्
evaṃ sā jananī tena yadā pṛṣṭā tapasvinī ||
tadā roditumārabdhā nottaraṃ kiñcidabravīt
||85||एवं सा जननी तेन यदा पृष्टा तपस्विनी ॥
तदा रोदितुमारब्धा नोत्तरं किञ्चिदब्रवीत्
rudantīṃ tāṃ samālokya kuddho'sau munidārakaḥ ||
kimasau kutsitaḥ kaścidyena nākhyāsi taṃ mama
||86||रुदन्तीं तां समालोक्य कुद्धोऽसौ मुनिदारकः ॥
किमसौ कुत्सितः कश्चिद्येन नाख्यासि तं मम
ityukte sutamāhaivaṃ vibudhaiste pitā hataḥ ||
kopaṃ tyajasva bhadraṃ te dadhīciḥ kathito mayā
||87||इत्युक्ते सुतमाहैवं विबुधैस्ते पिता हतः ॥
कोपं त्यजस्व भद्रं ते दधीचिः कथितो मया
kopavahnipradīptātmā prāha tāṃ jananīṃ punaḥ ||
kimapakṛtaṃ surāṇāṃ matpitrā kathayasva tat
||88||कोपवह्निप्रदीप्तात्मा प्राह तां जननीं पुनः ॥
किमपकृतं सुराणां मत्पित्रा कथयस्व तत्
subhadrovāca
śastrāṇāṃ kāraṇānmūḍhairhato'sau munipuṃgavaḥ ||
prayacchannapi cānyāni tadākārāṇi suvrata
||89||शस्त्राणां कारणान्मूढैर्हतोऽसौ मुनिपुंगवः ॥
प्रयच्छन्नपि चान्यानि तदाकाराणि सुव्रत
śrutvaitadvacanaṃ so'pi munirugratapāstadā ||
pitā me yo hato devaisteṣāṃ kṛtyāṃ mahābalām
||90||श्रुत्वैतद्वचनं सोऽपि मुनिरुग्रतपास्तदा ॥
पिता मे यो हतो देवैस्तेषां कृत्यां महाबलाम्
utthāpya pātayiṣyāmi mūrddhni prāṇāpahārikām ||
pitāmahamahaṃ muktvā naiva hanyo bhavedyadi
||91||उत्थाप्य पातयिष्यामि मूर्द्ध्नि प्राणापहारिकाम् ॥
पितामहमहं मुक्त्वा नैव हन्यो भवेद्यदि
anyānpramathayiṣyāmi kṛtyāśastreṇa saṃgatān ||
śaraṇaṃ yadi yāsyaṃti gīrvāṇā madbhayāturāḥ ||
tathāpi pātayiṣyāmi tenaiva saha saṃgatān
||92||अन्यान्प्रमथयिष्यामि कृत्याशस्त्रेण संगतान् ॥
शरणं यदि यास्यंति गीर्वाणा मद्भयातुराः ॥
तथापि पातयिष्यामि तेनैव सह संगतान्
matvaivaṃ tamṛṣiṃ kuddhaṃ sarve te surasattamāḥ ||
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ prāptā bhayena mahatā'rdditāḥ
||93||मत्वैवं तमृषिं कुद्धं सर्वे ते सुरसत्तमाः ॥
ब्रह्माणं शरणं प्राप्ता भयेन महताऽर्द्दिताः
tāṃstasya śaraṇaṃ prāptāñjñātvā devaḥ kṛpānvitaḥ ||
tatraiva gatvā tvaritaṃ prāha devāñjanārddanaḥ
||94||तांस्तस्य शरणं प्राप्ताञ्ज्ञात्वा देवः कृपान्वितः ॥
तत्रैव गत्वा त्वरितं प्राह देवाञ्जनार्द्दनः
bhavatāṃ rakṣaṇopāyaściṃtito'tra mayā'dhunā ||
tena tāṃ mohayiṣyāmi kṛtyāṃ haṃtumupasthitām
||95||भवतां रक्षणोपायश्चिंतितोऽत्र मयाऽधुना ॥
तेन तां मोहयिष्यामि कृत्यां हंतुमुपस्थिताम्
atrāṃtare pippalādaḥ piturvairamanusmaran ||
haṃtuṃ surānvyavasitaḥ praviveśa himācalam
||96||अत्रांतरे पिप्पलादः पितुर्वैरमनुस्मरन् ॥
हंतुं सुरान्व्यवसितः प्रविवेश हिमाचलम्
śrutvā tadapriyaṃ vākyaṃ māturvaktrādvinirgatam ||
pippalādaḥ punaryātastasmātsthānāddhimācalam
||97||श्रुत्वा तदप्रियं वाक्यं मातुर्वक्त्राद्विनिर्गतम् ॥
पिप्पलादः पुनर्यातस्तस्मात्स्थानाद्धिमाचलम्
svargasopānavatpuṃsāṃ sthalībhūtamivāṃbaram ||
śeṣasyābhogasaṃkāśaṃ prāpto'sau tuhinācalam
||98||स्वर्गसोपानवत्पुंसां स्थलीभूतमिवांबरम् ॥
शेषस्याभोगसंकाशं प्राप्तोऽसौ तुहिनाचलम्
pratijñāṃ kurute yatra sthitaḥ sthāṇurivācalaḥ ||
haṃtāro ye mama pitustānhaniṣyāmi cāraṇāt
||99||प्रतिज्ञां कुरुते यत्र स्थितः स्थाणुरिवाचलः ॥
हंतारो ये मम पितुस्तान्हनिष्यामि चारणात्
kṛtyāśastreṇa sakalānamaratvena garvitān ||
tasminsthitaḥ prakupitaḥ śivāyatanasaṃsadi
||100||कृत्याशस्त्रेण सकलानमरत्वेन गर्वितान् ॥
तस्मिन्स्थितः प्रकुपितः शिवायतनसंसदि
atrasthaḥ sādhayiṣyāmi tāṃ kṛtyāṃ ciṃtayanhṛdi ||
kṛtyāṃ vā sādhayiṣyāmi yāsye vā yamasādanam
||101||अत्रस्थः साधयिष्यामि तां कृत्यां चिंतयन्हृदि ॥
कृत्यां वा साधयिष्यामि यास्ये वा यमसादनम्
nirdvandvo nirbhayo bhūtvā nirāhāro hyaharniśam ||
savyena pāṇinā savyaṃ nirmathyorumahaṃ punaḥ
||102||निर्द्वन्द्वो निर्भयो भूत्वा निराहारो ह्यहर्निशम् ॥
सव्येन पाणिना सव्यं निर्मथ्योरुमहं पुनः
tasmādutpādayiṣyāmi mahākṛtyāmiti sthitaḥ ||
saṃvatsare tasya gate ūrugātrādviniḥsṛtā
||103||तस्मादुत्पादयिष्यामि महाकृत्यामिति स्थितः ॥
संवत्सरे तस्य गते ऊरुगात्राद्विनिःसृता
vaḍavā gurubhārārttā vāḍavenānvitā tadā ||
ūro rnirgatya sā tasmātsuṣuve sumahābalam
||104||वडवा गुरुभारार्त्ता वाडवेनान्विता तदा ॥
ऊरो र्निर्गत्य सा तस्मात्सुषुवे सुमहाबलम्
vaḍavā svodarādgarbhaṃ jvālāmālāsamākulam ||
vimucya tamṛṣestasya puro garbhaṃ samujjavalam
||105||वडवा स्वोदराद्गर्भं ज्वालामालासमाकुलम् ॥
विमुच्य तमृषेस्तस्य पुरो गर्भं समुज्जवलम्
punargatā kvāpi tadā na jñātā muninā hi sā ||
vaḍavānalo narastasyāḥ sa garbho niḥsṛtastadā
||106||पुनर्गता क्वापि तदा न ज्ञाता मुनिना हि सा ॥
वडवानलो नरस्तस्याः स गर्भो निःसृतस्तदा
kalpāṃta iva bhūtānāṃ kālāgniriva varcasā ||
vidyutpuñjapratīkāśaṃ taṃ dṛṣṭvā purataḥ sthitam
||107||कल्पांत इव भूतानां कालाग्निरिव वर्चसा ॥
विद्युत्पुञ्जप्रतीकाशं तं दृष्ट्वा पुरतः स्थितम्
sa cāpi vismito'tyaṃtaṃ kimetaditi ciṃtayan ||
tatastena puraḥsthena vāḍavena ca vahninā
||108||स चापि विस्मितोऽत्यंतं किमेतदिति चिंतयन् ॥
ततस्तेन पुरःस्थेन वाडवेन च वह्निना
ṛṣiḥ proktaḥ pippalādaḥ sādhito'haṃ tvayā balāt ||
idānīṃ te mayā kāryaṃ karttavyaṃ yatsamāhitam
||109||ऋषिः प्रोक्तः पिप्पलादः साधितोऽहं त्वया बलात् ॥
इदानीं ते मया कार्यं कर्त्तव्यं यत्समाहितम्
kariṣyāmīha tatsarvama sādhyamapi sādhyatām ||
svoruṃ nirmathya janito yena saṃvatsarādaham ||
tātoruṇā vihīno'pi kariṣye tvatsamīhitam
||110||करिष्यामीह तत्सर्वम साध्यमपि साध्यताम् ॥
स्वोरुं निर्मथ्य जनितो येन संवत्सरादहम् ॥
तातोरुणा विहीनोऽपि करिष्ये त्वत्समीहितम्
tacchrutvā vacanaṃ tasya muniḥ kopasamanvitaḥ ||
provāca vibudhānsarvānmaddattānbhakṣaya svayam
||111||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मुनिः कोपसमन्वितः ॥
प्रोवाच विबुधान्सर्वान्मद्दत्तान्भक्षय स्वयम्
piturvadhātkrodhakṛtāvadhānaṃ matvā surā raudramatīva ghoram ||
sametya sarve puruṣaṃ purāṇaṃ samāśritāste sahasā sabhāryāḥ
||112||पितुर्वधात्क्रोधकृतावधानं मत्वा सुरा रौद्रमतीव घोरम् ॥
समेत्य सर्वे पुरुषं पुराणं समाश्रितास्ते सहसा सभार्याः
sa tānsamāśvāsya surānvariṣṭhaṃ kopānalaṃ tatra yayau prahṛṣṭaḥ ||
dṛṣṭvā ca taṃ vai ravipuṃjakāśamuvāca viṣṇurvacanaṃ variṣṭham
||113||स तान्समाश्वास्य सुरान्वरिष्ठं कोपानलं तत्र ययौ प्रहृष्टः ॥
दृष्ट्वा च तं वै रविपुंजकाशमुवाच विष्णुर्वचनं वरिष्ठम्
ahaṃ sureśāna tavaiva pārśvaṃ visarjito jātabhayaiśca devaiḥ ||
mattaḥ śṛṇu tvaṃ vacanaṃ hi pathyaṃ yaccāraṇānāṃ bhavato'pi pathyam
||114||अहं सुरेशान तवैव पार्श्वं विसर्जितो जातभयैश्च देवैः ॥
मत्तः शृणु त्वं वचनं हि पथ्यं यच्चारणानां भवतोऽपि पथ्यम्
jñātaṃ balaṃ te vibudhairaciṃtyaṃ vināśanaṃ cātmavatāṃ hyavaśyam ||
evaṃ sthite kuru vākyaṃ surāṇāmekaikamaddhi prativāsaraṃ tvam
||115||ज्ञातं बलं ते विबुधैरचिंत्यं विनाशनं चात्मवतां ह्यवश्यम् ॥
एवं स्थिते कुरु वाक्यं सुराणामेकैकमद्धि प्रतिवासरं त्वम्
mukhyānāṃ koṭayastriṃśatsurāṇāṃ balaśālinām ||
kathaṃ tu bhakṣaṇaṃ teṣāṃ yugapattvaṃ kariṣyasi
||116||मुख्यानां कोटयस्त्रिंशत्सुराणां बलशालिनाम् ॥
कथं तु भक्षणं तेषां युगपत्त्वं करिष्यसि
tasmādekaikaśasteṣāṃ karttavyaṃ bhakṣaṇaṃ tvayā ||
naikena bhavatā śakyā vidhātuṃ bhakṣaṇakriyā
||117||तस्मादेकैकशस्तेषां कर्त्तव्यं भक्षणं त्वया ॥
नैकेन भवता शक्या विधातुं भक्षणक्रिया
tathā ca pāṃḍurogitvaṃ hutabhukprāptavānpurā ||
atibhakṣaṇaṃ na yuktaṃ tasmātkuru matiṃ mama
||118||तथा च पांडुरोगित्वं हुतभुक्प्राप्तवान्पुरा ॥
अतिभक्षणं न युक्तं तस्मात्कुरु मतिं मम
tathā ca yugapatteṣu bhakṣiteṣu punastvayā ||
pratyahaṃ bhakṣaṇopāyaściṃtitavyo bubhukṣayā
||119||तथा च युगपत्तेषु भक्षितेषु पुनस्त्वया ॥
प्रत्यहं भक्षणोपायश्चिंतितव्यो बुभुक्षया
saphalaiva pratijñā te nānṛtaṃ munibhāṣitam ||
evaṃ kṛte'pi te sarvaṃ bhaviṣyati samīhitam
||12||सफलैव प्रतिज्ञा ते नानृतं मुनिभाषितम् ॥
एवं कृतेऽपि ते सर्वं भविष्यति समीहितम्
tatkariṣyāyahaṃ sarvamāhaivaṃ sa janārdanaḥ ||
ekaikaśaḥ sa vibudhānbhakṣayiṣyati vāḍavaḥ
||121||तत्करिष्यायहं सर्वमाहैवं स जनार्दनः ॥
एकैकशः स विबुधान्भक्षयिष्यति वाडवः
tataḥ surāḥ sureśānaṃ taṃ viṣṇumamitaujasam ||
praṇamyāhuryathāyuktaṃ śobhanaṃ bhavatā kṛtam
||122||ततः सुराः सुरेशानं तं विष्णुममितौजसम् ॥
प्रणम्याहुर्यथायुक्तं शोभनं भवता कृतम्
bhūyo'dya punarevāsya doṣasyopaśamakriyām ||
kartuṃ tvameva śakto'si nānyastrātā divauka sām
||123||भूयोऽद्य पुनरेवास्य दोषस्योपशमक्रियाम् ॥
कर्तुं त्वमेव शक्तोऽसि नान्यस्त्राता दिवौक साम्
tataḥ pītāṃbaradharaḥ śaṃkhacakragadādharaḥ ||
yuṣmadbhayaṃ hariṣyāmi tatsurānāha mādhavaḥ
||124||ततः पीतांबरधरः शंखचक्रगदाधरः ॥
युष्मद्भयं हरिष्यामि तत्सुरानाह माधवः
śrutvaitadvibudhāḥ sarve harṣeṇotphulla locanāḥ
||125||श्रुत्वैतद्विबुधाः सर्वे हर्षेणोत्फुल्ल लोचनाः
tatastānvibudhāndṛṣṭvā provāca sa tu vāḍavaḥ ||
kimidānīṃ mayā kāryaṃ bhavatāṃ kathyatāṃ hi tat
||126||ततस्तान्विबुधान्दृष्ट्वा प्रोवाच स तु वाडवः ॥
किमिदानीं मया कार्यं भवतां कथ्यतां हि तत्
atrāntare viśvatanurmahaujā vimohayaṃstaṃ jvalanaṃ svabuddhyā ||
provāca pūrvaṃ vihitā yadāpastā bhakṣayasveti mahānubhāvaḥ
||127||अत्रान्तरे विश्वतनुर्महौजा विमोहयंस्तं ज्वलनं स्वबुद्ध्या ॥
प्रोवाच पूर्वं विहिता यदापस्ता भक्षयस्वेति महानुभावः
etadvyavasitaṃ viṣṇoryaḥ śṛṇoti samāhitaḥ ||
so'ticārabhayānmukto jñānaṃ muktimavāpnuyāt
||128||एतद्व्यवसितं विष्णोर्यः शृणोति समाहितः ॥
सोऽतिचारभयान्मुक्तो ज्ञानं मुक्तिमवाप्नुयात्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye vaḍavānalavaṃcanavṛttāntavarṇanaṃnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||