sarasvatyabdhisamāgamāgnitīrthamāhātmyavarṇanam
devyuvāca
bhagavanbhārgave vaṃśe yastvaurvaḥ kathitastvayā ||
vaivasvateṃ'tare cāsmiṃstasyotpattiṃ vada prabho
||1||भगवन्भार्गवे वंशे यस्त्वौर्वः कथितस्त्वया ॥
वैवस्वतेंऽतरे चास्मिंस्तस्योत्पत्तिं वद प्रभो
īśvara uvāca
brāhmaṇā nihatā ye tu kṣatriyairvittakāraṇāt ||
kṣayaṃ nītāstu te sarve saputrāśca sagarbhataḥ
||2||ब्राह्मणा निहता ये तु क्षत्रियैर्वित्तकारणात् ॥
क्षयं नीतास्तु ते सर्वे सपुत्राश्च सगर्भतः
mriyamāṇeṣu sarveṣu ekā strī samatiṣṭhata ||
tayā tu rakṣito garbha ūrvordeśe nidhāya ca
||3||म्रियमाणेषु सर्वेषु एका स्त्री समतिष्ठत ॥
तया तु रक्षितो गर्भ ऊर्वोर्देशे निधाय च
anyāsāṃ caiva nārīṇāṃ sarvāsāmapi bhāmini ||
garbhāni pātitāstaistu dravyārthaṃ kṣatriyādhamaiḥ
||4||अन्यासां चैव नारीणां सर्वासामपि भामिनि ॥
गर्भानि पातितास्तैस्तु द्रव्यार्थं क्षत्रियाधमैः
kālāṃtare tato bhittvā kurudeśaṃ mahāprabhaḥ ||
nirgatottaṃbhitaśirā jvaladāsyotibhīṣaṇaḥ
||5||कालांतरे ततो भित्त्वा कुरुदेशं महाप्रभः ॥
निर्गतोत्तंभितशिरा ज्वलदास्योतिभीषणः
tadvairaṃ hṛdi cādhāya dadāha vasudhātalam ||
utpādya vahniṃ tapasā raudramaurvaṃ jalāśanam
||6||तद्वैरं हृदि चाधाय ददाह वसुधातलम् ॥
उत्पाद्य वह्निं तपसा रौद्रमौर्वं जलाशनम्
tamindraḥ plāvayāmāsa vṛṣṭyaughairvaravarṇini ||
na śaśāka yadā netuṃ tadā sa yatavāksthitaḥ
||7||तमिन्द्रः प्लावयामास वृष्ट्यौघैर्वरवर्णिनि ॥
न शशाक यदा नेतुं तदा स यतवाक्स्थितः
tato devāḥ sagaṃdharvā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||
abhavanbhayasaṃtrastāḥ sarve prāṃjalayaḥ sthitāḥ
||8||ततो देवाः सगंधर्वा ब्रह्माणं शरणं गताः ॥
अभवन्भयसंत्रस्ताः सर्वे प्रांजलयः स्थिताः
devā ūcuḥ
bhagavanbhārgave vaṃśe jātaḥ ko'pi mahādyutiḥ ||
agnirūpeṇa sarvaṃ sa dadāha vasudhātalam ||
kṛto yatnaḥ purā'smābhistadvināśāya sattama ||
jalena vṛddhimāyāti tato no bhayamāgatam
||10||भगवन्भार्गवे वंशे जातः कोऽपि महाद्युतिः ॥
अग्निरूपेण सर्वं स ददाह वसुधातलम् ॥
कृतो यत्नः पुराऽस्माभिस्तद्विनाशाय सत्तम ॥
जलेन वृद्धिमायाति ततो नो भयमागतम्
vinaṣṭe bhūtale deva agniṣṭomādikāḥ kriyāḥ ||
ucchidyate tato'smākaṃ nāśo nūnaṃ bhaviṣyati
||11||विनष्टे भूतले देव अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः ॥
उच्छिद्यते ततोऽस्माकं नाशो नूनं भविष्यति
tasmādyatnaṃ kuru vibho trailokyahitakāmyayā
||12||तस्माद्यत्नं कुरु विभो त्रैलोक्यहितकाम्यया
tato brahmā suraiḥ sārddhaṃ bhārgavaiśca maharṣibhiḥ ||
āgatya cābravīdaurvaṃ kimarthaṃ dahasi kṣitim
||13||ततो ब्रह्मा सुरैः सार्द्धं भार्गवैश्च महर्षिभिः ॥
आगत्य चाब्रवीदौर्वं किमर्थं दहसि क्षितिम्
virāmaḥ kriyatāṃ sadyo mamārthaṃ ca dvijottama
||14||विरामः क्रियतां सद्यो ममार्थं च द्विजोत्तम
aurva uvāca
eṣa eva nivṛtto'haṃ tava vākyena sattama ||
eṣa vahnirmayotsṛṣṭaḥ sa vibho tava śāsanāt
||15||एष एव निवृत्तोऽहं तव वाक्येन सत्तम ॥
एष वह्निर्मयोत्सृष्टः स विभो तव शासनात्
yathā gacchetsamudrāṃtaṃ tathā nītirvidhīya tām
||16||यथा गच्छेत्समुद्रांतं तथा नीतिर्विधीय ताम्
samāhūya tato devīṃ svāṃ sutāṃ padmasaṃbhavaḥ ||
uvāca putri gaccha tvaṃ gṛhītvāgniṃ mahodadhim ||
madvākyaṃ nānyathā kāryaṃ gaccha śīghraṃ mahāprabhe
||17||समाहूय ततो देवीं स्वां सुतां पद्मसंभवः ॥
उवाच पुत्रि गच्छ त्वं गृहीत्वाग्निं महोदधिम् ॥
मद्वाक्यं नान्यथा कार्यं गच्छ शीघ्रं महाप्रभे
sarasvatyuvāca
eṣāsmi prasthitā deva tava vākyādasaṃśayam ||
ityukte sādhu sādhvīti brahmaṇā samudāhṛtā
||18||एषास्मि प्रस्थिता देव तव वाक्यादसंशयम् ॥
इत्युक्ते साधु साध्वीति ब्रह्मणा समुदाहृता
tatobhimaṃtritaṃ vahniṃ kṣiptvā kuṃbhe hiraṇmaye ||
prāyacchata sarasvatyai svayaṃ brahmā pitāmahaḥ ||
āśiṣo vividhā dattvā provācedaṃ punaḥ punaḥ
||19||ततोभिमंत्रितं वह्निं क्षिप्त्वा कुंभे हिरण्मये ॥
प्रायच्छत सरस्वत्यै स्वयं ब्रह्मा पितामहः ॥
आशिषो विविधा दत्त्वा प्रोवाचेदं पुनः पुनः
gaccha putri na saṃtāpastvayā kāryaḥ kathaṃcana ||
ariṣṭaṃ vraja paṃthānaṃ mā saṃtu paripanthinaḥ
||20||गच्छ पुत्रि न संतापस्त्वया कार्यः कथंचन ॥
अरिष्टं व्रज पंथानं मा संतु परिपन्थिनः
īśvara uvāca
evamuktā tadā tena brahmaṇā ca sarasvatī ||
himavaṃtaṃ giriṃ prāpya pippalādāśramāttadā
||21||एवमुक्ता तदा तेन ब्रह्मणा च सरस्वती ॥
हिमवंतं गिरिं प्राप्य पिप्पलादाश्रमात्तदा
udbhūtā sā tadā devī adhastādvṛkṣamūlataḥ ||
tatkoṭara kuṭīkoṭipraviṣṭānāṃ dvijanmanām
||22||उद्भूता सा तदा देवी अधस्ताद्वृक्षमूलतः ॥
तत्कोटर कुटीकोटिप्रविष्टानां द्विजन्मनाम्
śrūyante vedanirghoṣā sarasāraktacetasām ||
viṣṇurāste tatra devo devānāṃ pravaro guruḥ
||23||श्रूयन्ते वेदनिर्घोषा सरसारक्तचेतसाम् ॥
विष्णुरास्ते तत्र देवो देवानां प्रवरो गुरुः
tasmātsthānāttato devī pratīcyabhimukhaṃ yayau ||
antarddhānena sā prāptā kedāraṃ himamadhyagam
||24||तस्मात्स्थानात्ततो देवी प्रतीच्यभिमुखं ययौ ॥
अन्तर्द्धानेन सा प्राप्ता केदारं हिममध्यगम्
tatsaṃplāvya gireḥ śṛṃgaṃ kedārasya puraḥ sthitā ||
tenāgninā karasthena dahyamānā sarasvatī
||25||तत्संप्लाव्य गिरेः शृंगं केदारस्य पुरः स्थिता ॥
तेनाग्निना करस्थेन दह्यमाना सरस्वती
bhūmiṃ vidārya tasyādhaḥ praviṣṭā gajagāminī ||
tadaṃtarddhānamārgeṇa pravṛttā paścimāmukhī
||26||भूमिं विदार्य तस्याधः प्रविष्टा गजगामिनी ॥
तदंतर्द्धानमार्गेण प्रवृत्ता पश्चिमामुखी
pāpabhūmimatikramya bhūmiṃ bhittvā vini(?)gatā ||
tatra kūpaḥ samabhavannāmnā gandharvasaṃjñitaḥ
||27||पापभूमिमतिक्रम्य भूमिं भित्त्वा विनि(?)गता ॥
तत्र कूपः समभवन्नाम्ना गन्धर्वसंज्ञितः
tasmātkūpātpunardṛśyā sā babhūva mahānadī ||
matiḥ smṛtistathā prajñā medhā buddhirgirādharā
||28||तस्मात्कूपात्पुनर्दृश्या सा बभूव महानदी ॥
मतिः स्मृतिस्तथा प्रज्ञा मेधा बुद्धिर्गिराधरा
upāsikāḥ sarasvatyāḥ ṣaḍetāḥ prasthitāstadā ||
punaḥ pravṛttā sā tasmādudbhedātpaścimāmukhī
||29||उपासिकाः सरस्वत्याः षडेताः प्रस्थितास्तदा ॥
पुनः प्रवृत्ता सा तस्मादुद्भेदात्पश्चिमामुखी
bhūtīśvaraṃ samāyātā siddho yatra mahāmuniḥ ||
bhūtīśvare samīpasthaṃ tatra prāptā manoramam
||30||भूतीश्वरं समायाता सिद्धो यत्र महामुनिः ॥
भूतीश्वरे समीपस्थं तत्र प्राप्ता मनोरमम्
tasya dakṣiṇadiksaṃsthaṃ rudrakoṭyupalakṣitam ||
śrīkaṃṭha deśaṃ vikhyātaṃ gatā sarvauṣadhīyutam
||31||तस्य दक्षिणदिक्संस्थं रुद्रकोट्युपलक्षितम् ॥
श्रीकंठ देशं विख्यातं गता सर्वौषधीयुतम्
tasmātpuṇyatamāddeśācchrīkaṇṭhātsā manasvinī ||
saṃprāptā vahninā sārddhaṃ kurukṣetraṃ sarasvatī
||32||तस्मात्पुण्यतमाद्देशाच्छ्रीकण्ठात्सा मनस्विनी ॥
संप्राप्ता वह्निना सार्द्धं कुरुक्षेत्रं सरस्वती
punastasmātkurukṣetrādvirāṭanagarasya sā ||
samudbhūtā samīpasthā antarddhānānmanoramā ||
gopāyano giriryatra tatra sā punarudgatā
||33||पुनस्तस्मात्कुरुक्षेत्राद्विराटनगरस्य सा ॥
समुद्भूता समीपस्था अन्तर्द्धानान्मनोरमा ॥
गोपायनो गिरिर्यत्र तत्र सा पुनरुद्गता
gopāyitā keśavena yatra te pāṇḍunandanāḥ ||
kurvaṃtaḥ svāni karmāṇi na kaiścidupalakṣitā
||34||गोपायिता केशवेन यत्र ते पाण्डुनन्दनाः ॥
कुर्वंतः स्वानि कर्माणि न कैश्चिदुपलक्षिता
tatra kuṃḍe sthitā devī mahāpātakanāśinī ||
puna rgopāyanāddevī kṣetraṃ prāptātiśobhanam
||35||तत्र कुंडे स्थिता देवी महापातकनाशिनी ॥
पुन र्गोपायनाद्देवी क्षेत्रं प्राप्तातिशोभनम्
kharjurīvanamāpannā nandānāmnīti tatra sā ||
sarasvatī punastasmādvanātkharjūrasaṃjñitāt
||36||खर्जुरीवनमापन्ना नन्दानाम्नीति तत्र सा ॥
सरस्वती पुनस्तस्माद्वनात्खर्जूरसंज्ञितात्
merupādaṃ samāsādya mārkaṃḍāśramamāgatā ||
yatra mārkaṃḍakaṃ tīrthaṃ merupāde samāśritam
||37||मेरुपादं समासाद्य मार्कंडाश्रममागता ॥
यत्र मार्कंडकं तीर्थं मेरुपादे समाश्रितम्
sarasvatī punastasmādarbudāraṇyamāśritā ||
gatā vaṭavanaṃ ramyaṃ mārkaṃḍeyāśramācchubhāt
||38||सरस्वती पुनस्तस्मादर्बुदारण्यमाश्रिता ॥
गता वटवनं रम्यं मार्कंडेयाश्रमाच्छुभात्
tapastaptaṃ purā yatra vasiṣṭhena samāśritāt ||
tasmādvaṭavanātpuṇyādudumbaravanaṃ gatā ||
merupāde ca tatraiva taṇḍiryatrā tapattapaḥ
||39||तपस्तप्तं पुरा यत्र वसिष्ठेन समाश्रितात् ॥
तस्माद्वटवनात्पुण्यादुदुम्बरवनं गता ॥
मेरुपादे च तत्रैव तण्डिर्यत्रा तपत्तपः
ūduṃbaravanāttasmātpunardevī sarasvatī ||
antarddhānena śikharamanyatprāptā mahānadī
||40||ऊदुंबरवनात्तस्मात्पुनर्देवी सरस्वती ॥
अन्तर्द्धानेन शिखरमन्यत्प्राप्ता महानदी
merupādaṃ tu sumahatsurasiddhaniṣevitam ||
bhinnāṃjanacayākāraṃ golāṃgūlamiti smṛtam
||41||मेरुपादं तु सुमहत्सुरसिद्धनिषेवितम् ॥
भिन्नांजनचयाकारं गोलांगूलमिति स्मृतम्
sthānaṃ manoramaṃ tasmādudgatā sā sumadhyamā ||
vaṃśastaṃbātsuvipulā pravṛttā dakṣiṇāmukhī
||42||स्थानं मनोरमं तस्मादुद्गता सा सुमध्यमा ॥
वंशस्तंबात्सुविपुला प्रवृत्ता दक्षिणामुखी
tatrodgamavaṭastasyāstatsamākhyo vyavasthitaḥ ||
tataḥ prabhṛti sā devī suprabhaṃ prakaṭā sthitā
||43||तत्रोद्गमवटस्तस्यास्तत्समाख्यो व्यवस्थितः ॥
ततः प्रभृति सा देवी सुप्रभं प्रकटा स्थिता
aṃtarddhānaṃ parityajya prāṇināmanukampayā ||
tasyāstaṭeṣu ramyeṣu saṃti tīrthāni koṭiśaḥ
||44||अंतर्द्धानं परित्यज्य प्राणिनामनुकम्पया ॥
तस्यास्तटेषु रम्येषु संति तीर्थानि कोटिशः
teṣu tīrtheṣu sarveṣu dharmahetuḥ sarasvatī ||
rudrāvatāramārge'sminpravaraṃ prathamaṃ smṛtam
||45||तेषु तीर्थेषु सर्वेषु धर्महेतुः सरस्वती ॥
रुद्रावतारमार्गेऽस्मिन्प्रवरं प्रथमं स्मृतम्
tarattaraṃganāmāḍhyaṃ kākatīrthaṃ mahāprabham ||
tatra tīrthaṃ punastvanyattīrthaṃ dhāreśvaraṃ smṛtam
||46||तरत्तरंगनामाढ्यं काकतीर्थं महाप्रभम् ॥
तत्र तीर्थं पुनस्त्वन्यत्तीर्थं धारेश्वरं स्मृतम्
dhāreśvarātpunaścānyadgaṃgodbhedamiti smṛtam ||
sārasvataṃ tathā gāṃgaṃ yatraikaṃ saṃsthitaṃ jalam ||
tasmādanyatparaṃ tīrthaṃ puṃḍarīkaṃ tataḥ param
||47||धारेश्वरात्पुनश्चान्यद्गंगोद्भेदमिति स्मृतम् ॥
सारस्वतं तथा गांगं यत्रैकं संस्थितं जलम् ॥
तस्मादन्यत्परं तीर्थं पुंडरीकं ततः परम्
mātṛtīrthaṃ mahāpuṇyaṃ sarvātaṃkaharaṃ param ||
mātṛtīrthātpunastasmānnātidūre vyavasthitam
||48||मातृतीर्थं महापुण्यं सर्वातंकहरं परम् ॥
मातृतीर्थात्पुनस्तस्मान्नातिदूरे व्यवस्थितम्
tīrthaṃ tvanarakaṃnāma narakārti bhayāpaham ||
tatastasmādanarakāttīrthamanyatpunaḥ sthitam
||49||तीर्थं त्वनरकंनाम नरकार्ति भयापहम् ॥
ततस्तस्मादनरकात्तीर्थमन्यत्पुनः स्थितम्
saṃgameśvaranāmāḍhyaṃ prasiddhaṃ tanmahītale ||
tatastasmātpunaścānyattīrthaṃ koṭīśvarāhvayam
||50||संगमेश्वरनामाढ्यं प्रसिद्धं तन्महीतले ॥
ततस्तस्मात्पुनश्चान्यत्तीर्थं कोटीश्वराह्वयम्
tatastasmānmahādevi śaṃbhukuṇḍeśvaraṃ smṛtam ||
tīrthe sarasvatītīre tasminsiddheśvaraṃ smṛtam
||51||ततस्तस्मान्महादेवि शंभुकुण्डेश्वरं स्मृतम् ॥
तीर्थे सरस्वतीतीरे तस्मिन्सिद्धेश्वरं स्मृतम्
siddheśvarātpunastasmātpravṛttā paścimāmukhī ||
paścimaṃ sāgaraṃ gaṃtuṃ sakhīṃ smṛtvā ruroda sā
||52||सिद्धेश्वरात्पुनस्तस्मात्प्रवृत्ता पश्चिमामुखी ॥
पश्चिमं सागरं गंतुं सखीं स्मृत्वा रुरोद सा
sthitvā pūrvamukhā devī hā gaṃgeti vinā tvayā ||
ekākinī maṃdabhāgyā kva gamiṣyāmyabāṃdhavā
||53||स्थित्वा पूर्वमुखा देवी हा गंगेति विना त्वया ॥
एकाकिनी मंदभाग्या क्व गमिष्याम्यबांधवा
tāṃ vijñāya tato gaṃgā rudatīṃ śokakarśitām ||
śīghraṃ svargātsamāyātā tīrthānāṃ koṭibhiḥ saha
||54||तां विज्ञाय ततो गंगा रुदतीं शोककर्शिताम् ॥
शीघ्रं स्वर्गात्समायाता तीर्थानां कोटिभिः सह
tato duḥkhaṃ parityajya tatra prācī sarasvatī ||
sarvadevaguṇaiyuktā evaṃ tatra sthitā'bhavat
||55||ततो दुःखं परित्यज्य तत्र प्राची सरस्वती ॥
सर्वदेवगुणैयुक्ता एवं तत्र स्थिताऽभवत्
tatra siddhavaṭaṃnāma tīrthaṃ paitāmahaṃ smṛtam ||
vaṭeśvarasya purataḥ sarvapāpakṣayaṃkaram
||56||तत्र सिद्धवटंनाम तीर्थं पैतामहं स्मृतम् ॥
वटेश्वरस्य पुरतः सर्वपापक्षयंकरम्
trikālaṃ yatra rudrastu samāgatya vyavasthitaḥ ||
tanmahālayamityuktaṃ sthānaṃ tasya mahātmanaḥ
||57||त्रिकालं यत्र रुद्रस्तु समागत्य व्यवस्थितः ॥
तन्महालयमित्युक्तं स्थानं तस्य महात्मनः
piṃḍatārakamityetatprācīnaṃ tīrthamuttamam ||
kumbhakukṣigiristhaṃ tatpitrye karmaṇi siddhidam
||58||पिंडतारकमित्येतत्प्राचीनं तीर्थमुत्तमम् ॥
कुम्भकुक्षिगिरिस्थं तत्पित्र्ये कर्मणि सिद्धिदम्
prācīneśvaradevasya purobhūtaṃ prati ṣṭhitam ||
prācī sarasvatī yatra tatra kiṃ mṛgyate param
||59||प्राचीनेश्वरदेवस्य पुरोभूतं प्रति ष्ठितम् ॥
प्राची सरस्वती यत्र तत्र किं मृग्यते परम्
nivṛtte bhārate yuddhe tatra tīrthe kirīṭinā ||
prāyaścittaṃ purā cīrṇaṃ viṣṇunā preritātmanā
||60||निवृत्ते भारते युद्धे तत्र तीर्थे किरीटिना ॥
प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरितात्मना
tena tasmādvinirmuktaḥ pātakātpūrvasaṃcitāt ||
naratīrthaṃ tataḥ khyātaṃ tatra pāpabhayāpaham
||61||तेन तस्माद्विनिर्मुक्तः पातकात्पूर्वसंचितात् ॥
नरतीर्थं ततः ख्यातं तत्र पापभयापहम्
naratīrthādanyatīrthaṃ puṃḍarīkamiti smṛtam ||
arjunena sahāgatya yatra snāto hariḥ priye
||62||नरतीर्थादन्यतीर्थं पुंडरीकमिति स्मृतम् ॥
अर्जुनेन सहागत्य यत्र स्नातो हरिः प्रिये
prācīneśātparaṃ tīrthaṃ vālakhilyeśvaraṃ mahat ||
tatra tasmānmahātīrthāttīrthamanyanmahodayam
||63||प्राचीनेशात्परं तीर्थं वालखिल्येश्वरं महत् ॥
तत्र तस्मान्महातीर्थात्तीर्थमन्यन्महोदयम्
gaṃgāsamāgamaṃnāma tīrthamanyanmahodayam ||
tatrālokya punardevīṃ dīnāsyāṃ dīnamānasām
||64||गंगासमागमंनाम तीर्थमन्यन्महोदयम् ॥
तत्रालोक्य पुनर्देवीं दीनास्यां दीनमानसाम्
brahmāsṛjatsakhīṃ tasyāḥ kapilāṃ vipulekṣaṇām ||
hariṇīṃ harirapyāśu vajriṇīmapi devarāṭ ||
nyaṃkuṃ vinodanārthaṃ ca sarasvatyā dadau haraḥ
||65||ब्रह्मासृजत्सखीं तस्याः कपिलां विपुलेक्षणाम् ॥
हरिणीं हरिरप्याशु वज्रिणीमपि देवराट् ॥
न्यंकुं विनोदनार्थं च सरस्वत्या ददौ हरः
tataḥ prahṛṣṭā sā devī devādeśātsarasvatī ||
tasmādgantuṃ samārabdhā prācīnā pāpanāśinī
||66||ततः प्रहृष्टा सा देवी देवादेशात्सरस्वती ॥
तस्माद्गन्तुं समारब्धा प्राचीना पापनाशिनी
īśvara uvāca
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya punaḥ paścānmukhī tadā ||
sarasvatī mahādevī vaḍavānaladhāriṇī ||
taduttare taṭe tīrthamekadvāramiti smṛtam
||67||दक्षिणां दिशमास्थाय पुनः पश्चान्मुखी तदा ॥
सरस्वती महादेवी वडवानलधारिणी ॥
तदुत्तरे तटे तीर्थमेकद्वारमिति स्मृतम्
ekadvāreṇa yatsenā svargaṃ prāptā tato varāt ||
tasmāttīrthātpunaścānyattīrthaṃ yatra guheśvaraḥ
||68||एकद्वारेण यत्सेना स्वर्गं प्राप्ता ततो वरात् ॥
तस्मात्तीर्थात्पुनश्चान्यत्तीर्थं यत्र गुहेश्वरः
guhena sthāpitaḥ pūrvaṃ yatra devo maheśvaraḥ ||
guheśvarānnātidūre vaṭeśvaramiti smṛtam
||69||गुहेन स्थापितः पूर्वं यत्र देवो महेश्वरः ॥
गुहेश्वरान्नातिदूरे वटेश्वरमिति स्मृतम्
divyaṃ sarasvatītīre vyāsenārādhitaṃ purā ||
āmarddakī nadī yatra sarasvatyā sahaikatām
||70||दिव्यं सरस्वतीतीरे व्यासेनाराधितं पुरा ॥
आमर्द्दकी नदी यत्र सरस्वत्या सहैकताम्
saṃprāptā tanmahātīrthaṃ phaladaṃ sarvadehinām ||
āmardakī saṃgamaṃ taṃ nāpuṇyo veda kaścana ||
saṃgameśvaranāmeti tatra liṃgaṃ pratiṣṭhitam
||71||संप्राप्ता तन्महातीर्थं फलदं सर्वदेहिनाम् ॥
आमर्दकी संगमं तं नापुण्यो वेद कश्चन ॥
संगमेश्वरनामेति तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम्
muṇḍīśvareti ca tathā prasiddhimagamatkṣitau ||
muṃḍīśvarasamīpasthaṃ sarasvatyāṃ mahodayam
||72||मुण्डीश्वरेति च तथा प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ ॥
मुंडीश्वरसमीपस्थं सरस्वत्यां महोदयम्
nāmnā yatprāṅmukhaṃ tīrthaṃ sarasvatyāstaṭe sthitam ||
māṃḍavyeśvaranāmnā vai yatreśaḥ saṃpratiṣṭhitaḥ
||73||नाम्ना यत्प्राङ्मुखं तीर्थं सरस्वत्यास्तटे स्थितम् ॥
मांडव्येश्वरनाम्ना वै यत्रेशः संप्रतिष्ठितः
pīlukarṇikasaṃjñaṃ tu tīrthamanyatpunastataḥ ||
sarasvatītīragatamṛṣiṇā sevitaṃ mahat
||74||पीलुकर्णिकसंज्ञं तु तीर्थमन्यत्पुनस्ततः ॥
सरस्वतीतीरगतमृषिणा सेवितं महत्
tasmādanyatsarasvatyāṃ tīrthaṃ dvāravatī smṛtam ||
tīrthānāṃ pravaraṃ devi yatra saṃnihito hariḥ
||75||तस्मादन्यत्सरस्वत्यां तीर्थं द्वारवती स्मृतम् ॥
तीर्थानां प्रवरं देवि यत्र संनिहितो हरिः
tatastasya samīpasthaṃ tīrthaṃ govatsasaṃjñitam ||
yatrāvatīrya govatsasvarūpeṇāṃbikāpatiḥ
||76||ततस्तस्य समीपस्थं तीर्थं गोवत्ससंज्ञितम् ॥
यत्रावतीर्य गोवत्सस्वरूपेणांबिकापतिः
svayaṃ bhūliṃgarūpeṇa saṃsthitastejasāṃ nidhiḥ ||
govatsānnairṛte bhāge dṛśyate lohayaṣṭikā
||77||स्वयं भूलिंगरूपेण संस्थितस्तेजसां निधिः ॥
गोवत्सान्नैर्ऋते भागे दृश्यते लोहयष्टिका
svayaṃbhūliṃgarūpeṇa rudrastatra svayaṃ sthitaḥ ||
ekaviṃśati vārasya bhaktyā piṃḍasya yatphalam
||78||स्वयंभूलिंगरूपेण रुद्रस्तत्र स्वयं स्थितः ॥
एकविंशति वारस्य भक्त्या पिंडस्य यत्फलम्
gaṃgāyāṃ prāpyate puṃsāṃ śrāddhenaikena tatra tat ||
tatastasmānmahātīrthādbālakrīḍanakī yathā
||79||गंगायां प्राप्यते पुंसां श्राद्धेनैकेन तत्र तत् ॥
ततस्तस्मान्महातीर्थाद्बालक्रीडनकी यथा
sakhībhiḥ sahitā tatra krīḍatā'sau yathecchayā ||
ānulomyavilomyena dakṣiṇenottareṇa ca
||80||सखीभिः सहिता तत्र क्रीडताऽसौ यथेच्छया ॥
आनुलोम्यविलोम्येन दक्षिणेनोत्तरेण च
rullaṃ prāpya punardevī samudbhūtā manoramā ||
rullaṃ nāma puraṃ yatra sṛṣṭaṃ devena śaṃbhunā
||81||रुल्लं प्राप्य पुनर्देवी समुद्भूता मनोरमा ॥
रुल्लं नाम पुरं यत्र सृष्टं देवेन शंभुना
saha devaistu pārvatyā dhārāyaṃtraprayogakaiḥ ||
ekaṃ varṣasahasraṃ tu śaṃbhunā tatra rullitam
||82||सह देवैस्तु पार्वत्या धारायंत्रप्रयोगकैः ॥
एकं वर्षसहस्रं तु शंभुना तत्र रुल्लितम्
rullaṃ tatra hradaṃ nāma sarasvatyāṃ mahodayam ||
sākṣāttatra mahādeva ānaṃdeśvarasaṃjñitaḥ
||83||रुल्लं तत्र ह्रदं नाम सरस्वत्यां महोदयम् ॥
साक्षात्तत्र महादेव आनंदेश्वरसंज्ञितः
paścimena sthitaṃ tatra śambhorāyatanasya tu ||
sa merordakṣiṇe pāde nakhastu parikīrtitaḥ
||84||पश्चिमेन स्थितं तत्र शम्भोरायतनस्य तु ॥
स मेरोर्दक्षिणे पादे नखस्तु परिकीर्तितः
paśyaṃti ye narāḥ samyakte'pi pāpavivarjitāḥ ||
aśvamedhasahasrasya prāpnuvaṃti phalaṃ dhruvam
||85||पश्यंति ये नराः सम्यक्तेऽपि पापविवर्जिताः ॥
अश्वमेधसहस्रस्य प्राप्नुवंति फलं ध्रुवम्
paratastasya kūṣmāṃḍamunestatrāśramaṃ mahat ||
kūṣmāṃḍeśvarasaṃjñaṃ tu tīrthaṃ trailokyaviśrutam
||86||परतस्तस्य कूष्मांडमुनेस्तत्राश्रमं महत् ॥
कूष्मांडेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
kollādevī sthitā tatra sarvapāpabhayāpahā ||
antarddhānena tāṃ kollāṃ saṃprāptā sā mahānadī
||87||कोल्लादेवी स्थिता तत्र सर्वपापभयापहा ॥
अन्तर्द्धानेन तां कोल्लां संप्राप्ता सा महानदी
tato'pyaṃtarhitā bhūtvā saṃprāptā tu manoramam ||
sānuṃ madanasaṃjñaṃ tu kṣetraṃ siddhaniṣevitam
||88||ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा संप्राप्ता तु मनोरमम् ॥
सानुं मदनसंज्ञं तु क्षेत्रं सिद्धनिषेवितम्
tato'pyaṃtarhitā bhūtvā punaḥ prāptā himācalam ||
khādirāmodanāmānaṃ sarvartukusumojjvalam
||89||ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा पुनः प्राप्ता हिमाचलम् ॥
खादिरामोदनामानं सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम्
tatrāruhya vilokyātha dadarśa sumanoramama ||
kṣārodaṃ paścimāśāsthaṃ ghanavṛṃdamivonnatam
||90||तत्रारुह्य विलोक्याथ ददर्श सुमनोरमम ॥
क्षारोदं पश्चिमाशास्थं घनवृंदमिवोन्नतम्
evaṃvidhaṃ ca taṃ tatra sā vilokya mahāprabhā ||
harṣātpaṃcānanā bhūtvā devakāryārthamudyatā
||91||एवंविधं च तं तत्र सा विलोक्य महाप्रभा ॥
हर्षात्पंचानना भूत्वा देवकार्यार्थमुद्यता
hariṇī vajriṇī nyaṃkuḥ kapilā ca sarasvatī ||
paṃcasrotāḥ sthitā tatra muninoktā sarasvatī
||92||हरिणी वज्रिणी न्यंकुः कपिला च सरस्वती ॥
पंचस्रोताः स्थिता तत्र मुनिनोक्ता सरस्वती
śramāpanodaṃ kurvāṇā munīnāṃ yatra saṃsthitā ||
tattatpādakamityuktaṃ tīrthaṃ tīrthārthināṃ nṛṇām ||
sarveṣāṃ pātakānāṃ ca śodhanaṃ tadvarānane
||93||श्रमापनोदं कुर्वाणा मुनीनां यत्र संस्थिता ॥
तत्तत्पादकमित्युक्तं तीर्थं तीर्थार्थिनां नृणाम् ॥
सर्वेषां पातकानां च शोधनं तद्वरानने
khādirāmodamāsādya tatrasthā vīkṣya sāgaram ||
gantuṃ pravṛttā taṃ vahnimādāya surasundari
||94||खादिरामोदमासाद्य तत्रस्था वीक्ष्य सागरम् ॥
गन्तुं प्रवृत्ता तं वह्निमादाय सुरसुन्दरि
dagdhvā kṛtasmaraṃ devī punarādāya vāḍavam ||
samudrasya samīpasthā sthitā hṛṣṭatanūruhā
||95||दग्ध्वा कृतस्मरं देवी पुनरादाय वाडवम् ॥
समुद्रस्य समीपस्था स्थिता हृष्टतनूरुहा
tataḥ praviṣṭā sā devī agādhe lavaṇāṃbhasi ||
vāḍavaṃ vahnimādāya jalamadhye vyasarjayat
||96||ततः प्रविष्टा सा देवी अगाधे लवणांभसि ॥
वाडवं वह्निमादाय जलमध्ये व्यसर्जयत्
tatastasyāḥ punaḥ prītaḥ svayameva hutāśanaḥ ||
taddṛṣṭvā duṣkaraṃ karma vacanaṃ cedamabravīt
||97||ततस्तस्याः पुनः प्रीतः स्वयमेव हुताशनः ॥
तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म वचनं चेदमब्रवीत्
parituṣṭo'smi te bhadre varaṃ varaya suvrate ||
tatte dāsyāmyahaṃ prīto yadyapi syātsudurlabham
||98||परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे वरं वरय सुव्रते ॥
तत्ते दास्याम्यहं प्रीतो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
īśvara uvāca
pragṛhya valayaṃ hastādidaṃ vacanamabravīt ||
idaṃ me valayaṃ vahne vaktre dhāryaṃ sadā tvayā
||99||प्रगृह्य वलयं हस्तादिदं वचनमब्रवीत् ॥
इदं मे वलयं वह्ने वक्त्रे धार्यं सदा त्वया
anena śakyate yāvattāvattoyaṃ samāhara ||
na tvayā śoṣaṇīyo'yaṃ samudaḥ saritāṃpatiḥ
||100||अनेन शक्यते यावत्तावत्तोयं समाहर ॥
न त्वया शोषणीयोऽयं समुदः सरितांपतिः
bāḍhamityeva coktvā sa praviṣṭo nidhimaṃbhasām ||
evameṣā mahādevi prabhāse tu sarasvatī ||
gṛhītvā vāḍavaṃ prāptā tuṣṭyarthaṃ ca manīṣiṇām
||101||बाढमित्येव चोक्त्वा स प्रविष्टो निधिमंभसाम् ॥
एवमेषा महादेवि प्रभासे तु सरस्वती ॥
गृहीत्वा वाडवं प्राप्ता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्
sā viśrāṃtā kurukṣetre bhadrāvarte ca bhāmini ||
puṣkare śrīkalā devī prabhāse ca mahānadī
||102||सा विश्रांता कुरुक्षेत्रे भद्रावर्ते च भामिनि ॥
पुष्करे श्रीकला देवी प्रभासे च महानदी
devamāteti sā tatra saṃsthitā lavaṇodadhau ||
asminmanvaṃtare devi ādau tretāyuge purā
||103||देवमातेति सा तत्र संस्थिता लवणोदधौ ॥
अस्मिन्मन्वंतरे देवि आदौ त्रेतायुगे पुरा
iti vṛttaṃ sarasvatyā vāḍavāgnestathābhavat ||
manvantare vyatīte'sminbhavitā'nyastu vāḍavaḥ
||104||इति वृत्तं सरस्वत्या वाडवाग्नेस्तथाभवत् ॥
मन्वन्तरे व्यतीतेऽस्मिन्भविताऽन्यस्तु वाडवः
jvālāmukheti nāmnā vai rudrakrodhādbhaviṣyati ||
sarasvatyāstathā nāma khyātiṃ brāhmīti yāsyati
||105||ज्वालामुखेति नाम्ना वै रुद्रक्रोधाद्भविष्यति ॥
सरस्वत्यास्तथा नाम ख्यातिं ब्राह्मीति यास्यति
sarasvatīti vai loke vartate nāma sāṃpratam ||
atītaṃ nāma yattasyāḥ kamaṃḍalubhaveti ca ||
ratnākareti sāmudraṃ satyaṃ nāmāṃtaraṃ purā
||106||सरस्वतीति वै लोके वर्तते नाम सांप्रतम् ॥
अतीतं नाम यत्तस्याः कमंडलुभवेति च ॥
रत्नाकरेति सामुद्रं सत्यं नामांतरं पुरा
asminmanvaṃtare devi sāgareti prakīrtitam ||
kṣārodeti bhaviṣyaṃ tu nāma devi prakīrtitam
||107||अस्मिन्मन्वंतरे देवि सागरेति प्रकीर्तितम् ॥
क्षारोदेति भविष्यं तु नाम देवि प्रकीर्तितम्
evaṃ jānāti yaḥ kaścitsa tīrthaphalamaśnute ||
svarganiḥśreṇisaṃbhūtā prabhāse tu sarasvatī
||108||एवं जानाति यः कश्चित्स तीर्थफलमश्नुते ॥
स्वर्गनिःश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती
nāpuṇyavadbhiḥ saṃprāptuṃ puṃbhiḥ śakyā mahānadī ||
prācī sarasvatī devi sarvatra ca sudurlabhā ||
viśeṣeṇa kurukṣetre prabhāse puṣkare tathā
||109||नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी ॥
प्राची सरस्वती देवि सर्वत्र च सुदुर्लभा ॥
विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा
evaṃprabhāvā sā devī vaḍavānala dhāriṇī ||
agnitīrthasamīpasthā sthitā devī sarasvatī
||110||एवंप्रभावा सा देवी वडवानल धारिणी ॥
अग्नितीर्थसमीपस्था स्थिता देवी सरस्वती
tāmādau pūjayedyastu sa tīrthaphalamaśnute ||
sāgaraṃ yacca tattīrthaṃ pāpaghnaṃ puṇyavarddhanam
||111||तामादौ पूजयेद्यस्तु स तीर्थफलमश्नुते ॥
सागरं यच्च तत्तीर्थं पापघ्नं पुण्यवर्द्धनम्
darśanādeva tasyaiva mahākratuphalaṃ labhet ||
agnicitkapilā satrī rājā bhikṣurmahodadhiḥ
||112||दर्शनादेव तस्यैव महाक्रतुफलं लभेत् ॥
अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः
dṛṣṭamātrāḥ punaṃtyete tasmātpaśyeddhi bhāvitaḥ ||
agnitīrthe naraḥ snātvā pāvake prakṣipettataḥ ||
guggulaṃ bhārasahitaṃ sogniloke mahīyate
||113||दृष्टमात्राः पुनंत्येते तस्मात्पश्येद्धि भावितः ॥
अग्नितीर्थे नरः स्नात्वा पावके प्रक्षिपेत्ततः ॥
गुग्गुलं भारसहितं सोग्निलोके महीयते
evaṃ saṃkṣepataḥ prokto hyagni tīrthamahodayaḥ ||
sarasvatyāśca māhātmyaṃ sarvapātakanāśanam
||114||एवं संक्षेपतः प्रोक्तो ह्यग्नि तीर्थमहोदयः ॥
सरस्वत्याश्च माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्
snātvāgnitīrthe vidhivatkaṃkaṇaṃ prakṣipetataḥ ||
suvarṇasya mahādevi yathāvittānusārataḥ
||115||स्नात्वाग्नितीर्थे विधिवत्कंकणं प्रक्षिपेततः ॥
सुवर्णस्य महादेवि यथावित्तानुसारतः
tataḥ sarasvatīṃ pūjya kapardinamathārcayet
||116||ततः सरस्वतीं पूज्य कपर्दिनमथार्चयेत्
tataḥ kedāranāmānaṃ bhīmeśvaramataḥparam ||
bhairaveśvaranāmānaṃ caṇḍīśvaramataḥ param
||117||ततः केदारनामानं भीमेश्वरमतःपरम् ॥
भैरवेश्वरनामानं चण्डीश्वरमतः परम्
tataḥ someśvaraṃ devaṃ pūjayedvidhivannaraḥ ||
navagraheśvarāniṣṭvā rudraikādaśakaṃ tathā
||118||ततः सोमेश्वरं देवं पूजयेद्विधिवन्नरः ॥
नवग्रहेश्वरानिष्ट्वा रुद्रैकादशकं तथा
tataḥ saṃpūjayeddevaṃ brahmāṇaṃ bālarūpiṇam ||
evaṃ raudrī samākhyātā yātrā pātakanāśinī
||119||ततः संपूजयेद्देवं ब्रह्माणं बालरूपिणम् ॥
एवं रौद्री समाख्याता यात्रा पातकनाशिनी
māhātmyamakhilaṃ tasyā yo jānāti narottamaḥ ||
nivasankṣetramadhye tu sa tīrthaphalamaśnute
||12||माहात्म्यमखिलं तस्या यो जानाति नरोत्तमः ॥
निवसन्क्षेत्रमध्ये तु स तीर्थफलमश्नुते
evaṃ kṛtvā tato gacchenmahādevīṃ sarasvatīm
||121||एवं कृत्वा ततो गच्छेन्महादेवीं सरस्वतीम्
sarasvatīvāsasamā kuto guṇāḥ sarasvatīvāsasamā kuto ratiḥ ||
sarasvatīṃ prāpya divaṃ gatā narāḥ punaḥ smariṣyaṃti nadīṃ sarasvatīm
||122||सरस्वतीवाससमा कुतो गुणाः सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः ॥
सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ sahitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsa kṣetra māhātmye sarasvatyabdhisamāgamāgnitīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35 ||