kṣetrastharṣidevagaṇavarṇanam
sūta uvāca
ityevamukte vipreṃdrā śaṃkareṇa mahātmanā ||
punaḥ papraccha sā devī harṣasaṃpūrṇamānasā
||1||इत्येवमुक्ते विप्रेंद्रा शंकरेण महात्मना ॥
पुनः पप्रच्छ सा देवी हर्षसंपूर्णमानसा
devyuvāca
devadeva jagannātha sarvaprāṇahitāya vai ||
prabhāsakṣetramāhātmyaṃ vistarādvada me prabho
||2||देवदेव जगन्नाथ सर्वप्राणहिताय वै ॥
प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं विस्तराद्वद मे प्रभो
īśvara uvāca
anyaddṛṣṭāṃtarūpaṃ te kathayāmi yaśasvini ||
yena sṛṣṭaṃ mahādevi kṣetrametanmama priyam
||3||अन्यद्दृष्टांतरूपं ते कथयामि यशस्विनि ॥
येन सृष्टं महादेवि क्षेत्रमेतन्मम प्रियम्
yā gatirdhyāyatāṃ nityaṃ niḥsaṃgānāṃ ca yoginām ||
saivaṃ saṃtyajatāṃ prāṇānprabhāse tu parā gatiḥ
||4||या गतिर्ध्यायतां नित्यं निःसंगानां च योगिनाम् ॥
सैवं संत्यजतां प्राणान्प्रभासे तु परा गतिः
anekakalpasthāyī ca mārkaṃḍeyo mahātapāḥ ||
so'pi devaṃ virūpākṣaṃ prabhāse tu sadā'rcati
||5||अनेककल्पस्थायी च मार्कंडेयो महातपाः ॥
सोऽपि देवं विरूपाक्षं प्रभासे तु सदाऽर्चति
aṭitvā sarvatīrthāni prabhāsaṃ naiva muṃcati ||
durvāsāśca mahātejā liṃgasyārādhanodyataḥ ||
na muṃcati kṣaṇaṃ devi tatkṣetraṃ śaśimaulinaḥ
||6||अटित्वा सर्वतीर्थानि प्रभासं नैव मुंचति ॥
दुर्वासाश्च महातेजा लिंगस्याराधनोद्यतः ॥
न मुंचति क्षणं देवि तत्क्षेत्रं शशिमौलिनः
bharadvājo marīciśca muniścoddālakastathā ||
kratuścaiva vasiṣṭhaśca kaśyapo bhṛgureva ca
||7||भरद्वाजो मरीचिश्च मुनिश्चोद्दालकस्तथा ॥
क्रतुश्चैव वसिष्ठश्च कश्यपो भृगुरेव च
dakṣaścaiva tu sāvarṇiryamaścāṃgirasastathā ||
śuko vibhāṃḍakaścaiva ṛṣyaśṛṃgo'tha gobhilaḥ
||8||दक्षश्चैव तु सावर्णिर्यमश्चांगिरसस्तथा ॥
शुको विभांडकश्चैव ऋष्यशृंगोऽथ गोभिलः
gautamaśca ṛcīkaśca agastyaḥ śaunako mahān ||
nārado jamadagniśca viśvāmitro'tha lomaśaḥ
||9||गौतमश्च ऋचीकश्च अगस्त्यः शौनको महान् ॥
नारदो जमदग्निश्च विश्वामित्रोऽथ लोमशः
anye ca ṛṣayaścaiva divyā devarṣayastathā ||
na muṃcaṃti mahākṣetraṃ liṃgasyārādhanodyatāḥ
||10||अन्ये च ऋषयश्चैव दिव्या देवर्षयस्तथा ॥
न मुंचंति महाक्षेत्रं लिंगस्याराधनोद्यताः
ahaṃ tatraiva tiṣṭhāmi liṃgārādhanatatparaḥ ||
na muṃcāmi mahākṣetraṃ satyaṃsatyaṃ varānane
||11||अहं तत्रैव तिष्ठामि लिंगाराधनतत्परः ॥
न मुंचामि महाक्षेत्रं सत्यंसत्यं वरानने
sarvatīrthāni deveśi mayā dṛṣṭāni bhūtale ||
prabhāsena samaṃ kṣetraṃ naiva dṛṣṭaṃ kadācana
||12||सर्वतीर्थानि देवेशि मया दृष्टानि भूतले ॥
प्रभासेन समं क्षेत्रं नैव दृष्टं कदाचन
devi ṣaṣṭisahasrāṇi yājñavalkyapuraskṛtāḥ ||
japaṃ kurvaṃti rudrāṇāṃ candrabhāgāṃ vyavasthitāḥ
||13||देवि षष्टिसहस्राणि याज्ञवल्क्यपुरस्कृताः ॥
जपं कुर्वंति रुद्राणां चन्द्रभागां व्यवस्थिताः
catvāriṃśatsahasrāṇi ṛṣīṇāmūrddhvaretasām ||
devikātaṭamāśritya japaṃti śatarudriyam
||14||चत्वारिंशत्सहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम् ॥
देविकातटमाश्रित्य जपंति शतरुद्रियम्
koṭayaścaiva paṃcāśanmunīnāmūrddhvaretasām ||
umāpatiṃ samāsādya liṃgaṃ tatraiva saṃsthitam
||15||कोटयश्चैव पंचाशन्मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् ॥
उमापतिं समासाद्य लिंगं तत्रैव संस्थितम्
rudrāṇāṃ koṭi jāpyaṃ tu kṛtaṃ tatraiva taiḥ purā ||
koṭistatraiva saṃsiddhāstasmiṃlliṃge na saṃśayaḥ
||16||रुद्राणां कोटि जाप्यं तु कृतं तत्रैव तैः पुरा ॥
कोटिस्तत्रैव संसिद्धास्तस्मिंल्लिंगे न संशयः
śataṃ caiva sahasrāṇāṃ deveśaṃ śaśibhūṣaṇam ||
pūjayaṃti mahāsiddhā mama kṣetraniṣeviṇaḥ
||17||शतं चैव सहस्राणां देवेशं शशिभूषणम् ॥
पूजयंति महासिद्धा मम क्षेत्रनिषेविणः
vedāṃteṣu ca yatproktaṃ phalaṃ caiva maharṣibhiḥ ||
tatphalaṃ sakalaṃ tatra caṃdrabhūṣaṇadarśanāt
||18||वेदांतेषु च यत्प्रोक्तं फलं चैव महर्षिभिः ॥
तत्फलं सकलं तत्र चंद्रभूषणदर्शनात्
agnitīrthe ṛṣīṇāṃ tu koṭiḥ sāgrā sthitā śubhe ||
rudreśvare smṛtaṃ lakṣaṃ kaṃparddīśe tathaiva ca
||19||अग्नितीर्थे ऋषीणां तु कोटिः साग्रा स्थिता शुभे ॥
रुद्रेश्वरे स्मृतं लक्षं कंपर्द्दीशे तथैव च
ratneśvare sahasraṃ tu ṛṣīṇāmūrddhvaretasām ||
arkasthale mahāpuṇye koṭiḥ sāgrā sthitā śubhe
||20||रत्नेश्वरे सहस्रं तु ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम् ॥
अर्कस्थले महापुण्ये कोटिः साग्रा स्थिता शुभे
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi tatra siddheśvare sthitāḥ ||
sapta caiva sahasrāṇi mārkaṃḍeye tu saṃsthitāḥ
||21||षष्टिश्चैव सहस्राणि तत्र सिद्धेश्वरे स्थिताः ॥
सप्त चैव सहस्राणि मार्कंडेये तु संस्थिताः
sarasvatyāṃ brahmakuṇḍe'saṃkhyātā munayaḥ smṛtāḥ ||
daśārbudasahasrāṇi koṭitritayameva ca
||22||सरस्वत्यां ब्रह्मकुण्डेऽसंख्याता मुनयः स्मृताः ॥
दशार्बुदसहस्राणि कोटित्रितयमेव च
ṛṣayastatra tiṣṭhaṃti yatra prācī sarasvatī ||
brahmahatyā gatā yatra śaṃkarasya ca tatkṣaṇāt
||23||ऋषयस्तत्र तिष्ठंति यत्र प्राची सरस्वती ॥
ब्रह्महत्या गता यत्र शंकरस्य च तत्क्षणात्
kāyaḥ suvarṇatāṃ prāpa kapālaṃ patitaṃ karāt ||
jñātvaivaṃ śaṃkinā pūrvaṃ kṛtaṃ tatra mahātapaḥ
||24||कायः सुवर्णतां प्राप कपालं पतितं करात् ॥
ज्ञात्वैवं शंकिना पूर्वं कृतं तत्र महातपः
tuṣṭaḥ śrīśaṃkaro devo liṃga vāsavareṇa tu ||
koṭiyajñaphalaṃ snāne prācyāṃ liṃgasya pūjane
||25||तुष्टः श्रीशंकरो देवो लिंग वासवरेण तु ॥
कोटियज्ञफलं स्नाने प्राच्यां लिंगस्य पूजने
piṃḍe gayāśataguṇamamāsomayute dine ||
bhūtāyāṃ piṃḍadastatra kulakoṭiṃ samuddharet
||26||पिंडे गयाशतगुणममासोमयुते दिने ॥
भूतायां पिंडदस्तत्र कुलकोटिं समुद्धरेत्
ye cātra malanāśāya nimaṅkṣyaṃti ca mānavāḥ ||
daśagodānajaṃ puṇyaṃ teṣāmapi bhaviṣyati
||27||ये चात्र मलनाशाय निमङ्क्ष्यंति च मानवाः ॥
दशगोदानजं पुण्यं तेषामपि भविष्यति
pādena vā krīḍamānā jalaṃ lipsaṃti ye narā ||
teṣāmapi śrāddhaphalaṃ vidhivatsaṃbhaviṣyati ||
tatra liṃgāni pūjyāni śūlabhedādikāni tu
||28||पादेन वा क्रीडमाना जलं लिप्संति ये नरा ॥
तेषामपि श्राद्धफलं विधिवत्संभविष्यति ॥
तत्र लिंगानि पूज्यानि शूलभेदादिकानि तु
evaṃ vikalpya liṃgāni aśvamedha phalāni tu ||
darśanenāpi sarveṣāṃ sparśāddhi dviguṇaṃ phalam
||29||एवं विकल्प्य लिंगानि अश्वमेध फलानि तु ॥
दर्शनेनापि सर्वेषां स्पर्शाद्धि द्विगुणं फलम्
evaṃ tuṣṭo jagannāthaḥ sthitaḥ prācīvane dhruvam ||
mano'pi ye kariṣyaṃti snānadāneṣu kā kathā
||3||एवं तुष्टो जगन्नाथः स्थितः प्राचीवने ध्रुवम् ॥
मनोऽपि ये करिष्यंति स्नानदानेषु का कथा
teṣāṃ tuṣṭo jagannāthaḥ śaṃkaro nīlalohitaḥ ||
triṃśatkoṭigaṇastatra prācīṃ rakṣaṃti sarvataḥ
||31||तेषां तुष्टो जगन्नाथः शंकरो नीललोहितः ॥
त्रिंशत्कोटिगणस्तत्र प्राचीं रक्षंति सर्वतः
mahāpāpasamācāraḥ pāpiṣṭho vā'ti kilbiṣī ||
ghuṇākṣaramiva prāṇānprācyāṃ muktvā śivaṃ vrajet
||32||महापापसमाचारः पापिष्ठो वाऽति किल्बिषी ॥
घुणाक्षरमिव प्राणान्प्राच्यां मुक्त्वा शिवं व्रजेत्
dadhikaṃbaladānaṃ tu tatra deyaṃ dvijottame ||
kathitaṃ pāpaśamanaṃ sārātsārataraṃ dhruvam
||33||दधिकंबलदानं तु तत्र देयं द्विजोत्तमे ॥
कथितं पापशमनं सारात्सारतरं ध्रुवम्
adhunā saṃpravakṣyāmi hiraṇyāśca mahodayam ||
durvāsasā tapastaptaṃ tatra sūryaḥ pratiṣṭhitaḥ
||34||अधुना संप्रवक्ष्यामि हिरण्याश्च महोदयम् ॥
दुर्वाससा तपस्तप्तं तत्र सूर्यः प्रतिष्ठितः
koṭirekā tu tatraiva ṛṣīṇāmūrddhvaretasām ||
caturviṃśatitattvānāmadhiko balarūpadhṛk
||35||कोटिरेका तु तत्रैव ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम् ॥
चतुर्विंशतितत्त्वानामधिको बलरूपधृक्
yatra tiṣṭhati deveśi bhṛgukoṭisamanvitaḥ ||
anyatra brāhmaṇānāṃ tu koṭyā yacca phalaṃ labhet
||36||यत्र तिष्ठति देवेशि भृगुकोटिसमन्वितः ॥
अन्यत्र ब्राह्मणानां तु कोट्या यच्च फलं लभेत्
brahmasthāne tathaikena bhojitena tu tatphalam ||
evaṃ jñātvā mahādevi tatra tiṣṭhāmi nirvṛtaḥ ||
koṭirbhirdevaṛṣibhirdevaiḥ saha samāvṛtaḥ ||
tīrthāni tatra tiṣṭhaṃti aṃtarbhūtāni vai kalau
||38||ब्रह्मस्थाने तथैकेन भोजितेन तु तत्फलम् ॥
एवं ज्ञात्वा महादेवि तत्र तिष्ठामि निर्वृतः ॥
कोटिर्भिर्देवऋषिभिर्देवैः सह समावृतः ॥
तीर्थानि तत्र तिष्ठंति अंतर्भूतानि वै कलौ
tatra kṣetre mahāramye yatra someśvaraḥ sthitaḥ ||
mama devi gaṇau dvau tu vibhramaḥ saṃbhramaḥ paraḥ
||39||तत्र क्षेत्रे महारम्ये यत्र सोमेश्वरः स्थितः ॥
मम देवि गणौ द्वौ तु विभ्रमः संभ्रमः परः
tau cātra kṣetrasaṃsthānāṃ lokānāṃ bhramavibhramaiḥ ||
yojayaṃti sadā cittaṃ vikalpānaikyasaṃkulam
||40||तौ चात्र क्षेत्रसंस्थानां लोकानां भ्रमविभ्रमैः ॥
योजयंति सदा चित्तं विकल्पानैक्यसंकुलम्
vināyakopasargāśca daśa doṣāstathā pare ||
evaṃ kṣetraṃ tu rakṣaṃti pāpināṃ duṣṭacetasām
||41||विनायकोपसर्गाश्च दश दोषास्तथा परे ॥
एवं क्षेत्रं तु रक्षंति पापिनां दुष्टचेतसाम्
daṃḍapāṇiṃ tu ye bhaktyā paśyaṃtīha narottamāḥ ||
na teṣāṃ jāyate vighnaṃ tatra kṣetranivāsinām
||42||दंडपाणिं तु ये भक्त्या पश्यंतीह नरोत्तमाः ॥
न तेषां जायते विघ्नं तत्र क्षेत्रनिवासिनाम्
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā vai varṇasaṃkarāḥ ||
akāmā vā sakāmā vā prabhāse ye mṛtāḥ śubhe
||43||ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वै वर्णसंकराः ॥
अकामा वा सकामा वा प्रभासे ये मृताः शुभे
caṃdrārddhamaulinaḥ sarve lalāṭākṣā vṛṣadhvajāḥ ||
śive mama pure divye jāyaṃte tatra mānavāḥ
||44||चंद्रार्द्धमौलिनः सर्वे ललाटाक्षा वृषध्वजाः ॥
शिवे मम पुरे दिव्ये जायंते तत्र मानवाः
yastatra vasate vipraḥ saṃyatātmā samāhitaḥ ||
trikālamapi bhuṃjāno vāyubhakṣasamo bhavet
||45||यस्तत्र वसते विप्रः संयतात्मा समाहितः ॥
त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्
meroḥ śakyā guṇā vaktuṃ dvīpānāṃ ca guṇāstathā ||
samudrāṇāṃ ca sarveṣāṃ śakyā vaktuṃ guṇāḥ priye
||46||मेरोः शक्या गुणा वक्तुं द्वीपानां च गुणास्तथा ॥
समुद्राणां च सर्वेषां शक्या वक्तुं गुणाः प्रिये
ādidevasya deveśi maheśasya mahāprabhoḥ ||
śakyā naiva guṇā vaktuṃ varṣākoṭiśatairapi
||47||आदिदेवस्य देवेशि महेशस्य महाप्रभोः ॥
शक्या नैव गुणा वक्तुं वर्षाकोटिशतैरपि
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye kṣetrastharṣidevagaṇavarṇanaṃ nāma paṃcamo'dhyāyaḥ || 5 ||