śrutaṃ sarvamaśeṣeṇa candrasyotpatti kāraṇam
devyuvāca
śrutaṃ sarvamaśeṣeṇa candrasyotpatti kāraṇam ||
cihnaṃ yathā'bhavattasya sāṃprataṃ tatprakīrttaya
||1||श्रुतं सर्वमशेषेण चन्द्रस्योत्पत्ति कारणम् ॥
चिह्नं यथाऽभवत्तस्य सांप्रतं तत्प्रकीर्त्तय
īśvara uvāca
brahmaṇastu purā devi dakṣo nāma suto'bhavat ||
prajāḥ sṛjeti uddiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā
||2||ब्रह्मणस्तु पुरा देवि दक्षो नाम सुतोऽभवत् ॥
प्रजाः सृजेति उद्दिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा
ṣaṣṭiṃ dakṣo'sṛjatkanyā vairiṇyāṃ vai prajāpatiḥ ||
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa
||3||षष्टिं दक्षोऽसृजत्कन्या वैरिण्यां वै प्रजापतिः ॥
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश
sapta viśatiṃ somāya catasro'riṣṭanemine ||
dve caiva bhṛguputrāya dve kṛśāśvāya dhīmate
||4||सप्त विशतिं सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमिने ॥
द्वे चैव भृगुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते
dve caivāṃgirase tadvattāsāṃ nāmāni vistarāt ||
śṛṇu tvaṃ devi mātṝṇāṃ prajāvistaramāditaḥ
||5||द्वे चैवांगिरसे तद्वत्तासां नामानि विस्तरात् ॥
शृणु त्वं देवि मातॄणां प्रजाविस्तरमादितः
marutvatī vasurjāmī laṃbā bhānurarundhatī ||
saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bhāmini
||6||मरुत्वती वसुर्जामी लंबा भानुररुन्धती ॥
संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनि
dharma patnyaḥ samākhyātā dakṣaḥ prācetaso dadau ||
aditirditirdanustadvadariṣṭā surasaiva ca
||7||धर्म पत्न्यः समाख्याता दक्षः प्राचेतसो ददौ ॥
अदितिर्दितिर्दनुस्तद्वदरिष्टा सुरसैव च
surabhirvinatā caiva nāmnā krodhavaśā tvilā ||
kadrūstviṣā vasustadvattāsāṃ putrānvadāmi vai
||8||सुरभिर्विनता चैव नाम्ना क्रोधवशा त्विला ॥
कद्रूस्त्विषा वसुस्तद्वत्तासां पुत्रान्वदामि वै
viśvedevāstu viśvāyāḥ sādhyā sādhyānajījanat ||
marutvatyāṃ marutvaṃto vasostu vasavastathā
||9||विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजीजनत् ॥
मरुत्वत्यां मरुत्वंतो वसोस्तु वसवस्तथा
bhānostu bhānavastena muhūrttāyāṃ muhūrttakāḥ ||
laṃbāyā ghoṣanāmāno nāgavīthistu jāmijā
||10||भानोस्तु भानवस्तेन मुहूर्त्तायां मुहूर्त्तकाः ॥
लंबाया घोषनामानो नागवीथिस्तु जामिजा
saṃkalpāyāstu saṃkalpo dharmaputrā daśa smṛtāḥ ||
āpo dhruvaśca somaśca dharaścaivānalo'nilaḥ
||11||संकल्पायास्तु संकल्पो धर्मपुत्रा दश स्मृताः ॥
आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानलोऽनिलः
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavoṣṭau prakīrtitāḥ ||
āpasya putrā vaidaṃḍyaḥ śramaḥ śānto dhvanistathā
||12||प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोष्टौ प्रकीर्तिताः ॥
आपस्य पुत्रा वैदंड्यः श्रमः शान्तो ध्वनिस्तथा
dhruvasya putro bhagavānkālo lokaprakālanaḥ ||
somasya bhagavāñcharvo dhruvaśca gṛhabodhanaḥ
||13||ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकप्रकालनः ॥
सोमस्य भगवाञ्छर्वो ध्रुवश्च गृहबोधनः
hutahavyavahaścaiva dharasya draviṇa smṛtaḥ ||
manojavo'nilasyāsīdavijñātagatistathā
||14||हुतहव्यवहश्चैव धरस्य द्रविण स्मृतः ॥
मनोजवोऽनिलस्यासीदविज्ञातगतिस्तथा
devalo bhagavānyogī pratyūṣasyābhavansutāḥ ||
bṛhaspatestu bhaginī bhuvanā brahmavādinī
||15||देवलो भगवान्योगी प्रत्यूषस्याभवन्सुताः ॥
बृहस्पतेस्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी
prabhāsasya tu sā bhāryā vasūnāmaṣṭamasya ca ||
viśvakarmā sutastasya śilpakarttā prajāpatiḥ
||16||प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य च ॥
विश्वकर्मा सुतस्तस्य शिल्पकर्त्ता प्रजापतिः
tuṣitānāṃ tu sādhyānāṃ nāmānyetāni vacmi te ||
mano'numantā prāṇaśca naro'pānaśca vīryavān
||17||तुषितानां तु साध्यानां नामान्येतानि वच्मि ते ॥
मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरोऽपानश्च वीर्यवान्
bhaktirbhayo'naghaścaiva haṃso nārāyaṇastathā ||
vibhuścaiva prabhuścaiva sādhyā dvādaśa kīrtitāḥ
||18||भक्तिर्भयोऽनघश्चैव हंसो नारायणस्तथा ॥
विभुश्चैव प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः
kaśyapasya pravakṣyāmi santatiṃ varavarṇini ||
aṃśo dhātā bhagastvaṣṭā mitro'tha varuṇo ryamā
||19||कश्यपस्य प्रवक्ष्यामि सन्ततिं वरवर्णिनि ॥
अंशो धाता भगस्त्वष्टा मित्रोऽथ वरुणो र्यमा
vivasvānsavitā pūṣā hyaṃśumānviṣṇureva ca ||
ete sahasrakiraṇā ādityā dvādaśa smṛtāḥ
||20||विवस्वान्सविता पूषा ह्यंशुमान्विष्णुरेव च ॥
एते सहस्रकिरणा आदित्या द्वादश स्मृताः
ajaikapādahirbudhnyo virūpākṣo'tha raivataḥ ||
haraśca bahurūpaśca tryaṃbakaśca sureśvaraḥ
||21||अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः ॥
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यंबकश्च सुरेश्वरः
sāvitraśca jayantaśca pinākī cāparājitaḥ ||
ete rudrāḥ samākhyātā ekādaśa gaṇeśvarāḥ
||22||सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः ॥
एते रुद्राः समाख्याता एकादश गणेश्वराः
ditiḥ putradvayaṃ lebhe kaśyapādbalagarvitam ||
hiraṇyakaśipuṃ śreṣṭhaṃ hiraṇyākṣaṃ tathānujam
||23||दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपाद्बलगर्वितम् ॥
हिरण्यकशिपुं श्रेष्ठं हिरण्याक्षं तथानुजम्
hiraṇyakaśipordaityaiḥ ślokogītaḥ purātanaiḥ
||24||हिरण्यकशिपोर्दैत्यैः श्लोकोगीतः पुरातनैः
rājā hiraṇyakaśipuryāṃyāmāśāṃ nirīkṣate ||
tasyāṃ tasyāṃ diśi surā namaścakrurmaharṣibhiḥ ||
hiraṇyakaśipoḥ putrāścatvāraḥ sumahābalāḥ
||25||राजा हिरण्यकशिपुर्यांयामाशां निरीक्षते ॥
तस्यां तस्यां दिशि सुरा नमश्चक्रुर्महर्षिभिः ॥
हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः सुमहाबलाः
prahlādaḥ pūrvajasteṣāmanuhrādastataḥ paraḥ ||
hrādaścaiva hradaścaiva putrāścaite prakīrtitāḥ
||26||प्रह्लादः पूर्वजस्तेषामनुह्रादस्ततः परः ॥
ह्रादश्चैव ह्रदश्चैव पुत्राश्चैते प्रकीर्तिताः
ubhau sundopasundau tu hradaputrau babhūvatuḥ ||
hrādasya putrastveko'bhūnmūka ityabhiviśrutaḥ
||27||उभौ सुन्दोपसुन्दौ तु ह्रदपुत्रौ बभूवतुः ॥
ह्रादस्य पुत्रस्त्वेकोऽभून्मूक इत्यभिविश्रुतः
mārīcaḥ suṃdaputrastu tāḍakāyāmajāyata ||
daṇḍake nihataḥ so'yaṃ rāghaveṇa valīyasā
||28||मारीचः सुंदपुत्रस्तु ताडकायामजायत ॥
दण्डके निहतः सोऽयं राघवेण वलीयसा
mūko vinihataścāpi kairāte sabyasācinā ||
saṃhrādasya tu daityasya nivātakavacāḥ kule
||29||मूको विनिहतश्चापि कैराते सब्यसाचिना ॥
संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले
tisraḥ koṭyastu vikhyātā nihatāḥ savyasācinā ||
gaveṣṭhī kālanemiśca jaṃbho valkala eva ca
||30||तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता निहताः सव्यसाचिना ॥
गवेष्ठी कालनेमिश्च जंभो वल्कल एव च
jṛṃbhaḥ ṣaṣṭhonujasteṣāṃ smṛtāḥ prahrādasūnavaḥ ||
śuṃbhaścaiva niśuṃbhaśca gaveṣṭhinaḥ sutau smṛtau
||31||जृंभः षष्ठोनुजस्तेषां स्मृताः प्रह्रादसूनवः ॥
शुंभश्चैव निशुंभश्च गवेष्ठिनः सुतौ स्मृतौ
dhanukaścāsilomā ca śuṃbhaputrau prakīrtitau ||
virocanasya putrastu balirekaḥ pratāpavān
||32||धनुकश्चासिलोमा च शुंभपुत्रौ प्रकीर्तितौ ॥
विरोचनस्य पुत्रस्तु बलिरेकः प्रतापवान्
hiraṇyākṣasutāḥ paṃca vikrāṃtāḥ sumahābalāḥ ||
andhakaḥ śakuniścaiva kālanābhastathaiva ca
||33||हिरण्याक्षसुताः पंच विक्रांताः सुमहाबलाः ॥
अन्धकः शकुनिश्चैव कालनाभस्तथैव च
mahānābhaśca vikrāṃto bhūtasaṃtāpanastathā ||
śataṃ śatasahasrāṇi nihatāstārakāmaye
||34||महानाभश्च विक्रांतो भूतसंतापनस्तथा ॥
शतं शतसहस्राणि निहतास्तारकामये
iti saṃkṣapataḥ proktā kaśyapānvayasaṃtatiḥ ||
yayā vyāptaṃ jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam
||35||इति संक्षपतः प्रोक्ता कश्यपान्वयसंततिः ॥
यया व्याप्तं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्
atha yāḥ kanyakā dattāḥ saptaviṃśatiriṃdave ||
tāsāṃ madhye mahādevi priyā tasya ca rohiṇī
||36||अथ याः कन्यका दत्ताः सप्तविंशतिरिंदवे ॥
तासां मध्ये महादेवि प्रिया तस्य च रोहिणी
atha nakṣatranāthasya tāsāṃ madhyetivallabhā ||
babhūva rohiṇī devī prāṇebhyo'pi garīyasī
||37||अथ नक्षत्रनाथस्य तासां मध्येतिवल्लभा ॥
बभूव रोहिणी देवी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी
sarvāstāḥ saṃparityajya rohiṇyā sahito rahaḥ ||
reme kāmaparītātmā vaneṣūpavaneṣu ca ||
ramaṇīyeṣu deśeṣu kandareṣu guhāsu ca
||38||सर्वास्ताः संपरित्यज्य रोहिण्या सहितो रहः ॥
रेमे कामपरीतात्मा वनेषूपवनेषु च ॥
रमणीयेषु देशेषु कन्दरेषु गुहासु च
atha tā duḥkhasaṃpannāḥ patnyaḥ śeṣā yaśasvini ||
jagmuśca śaraṇaṃ dakṣaṃ vacanaṃ cedamabruvan
||39||अथ ता दुःखसंपन्नाः पत्न्यः शेषा यशस्विनि ॥
जग्मुश्च शरणं दक्षं वचनं चेदमब्रुवन्
somaḥ sarvā tikramya rohiṇyā saha modate ||
saṃvatsarasahasraṃ tu krīḍamāno yathāsukham
||40||सोमः सर्वा तिक्रम्य रोहिण्या सह मोदते ॥
संवत्सरसहस्रं तु क्रीडमानो यथासुखम्
avaśiṣṭāstu ṣaḍviṃśanmalinā vigataśriyaḥ ||
pāṇigrahaṇamārabhya rohiṇyā saha caṃdramāḥ
||41||अवशिष्टास्तु षड्विंशन्मलिना विगतश्रियः ॥
पाणिग्रहणमारभ्य रोहिण्या सह चंद्रमाः
saṃvatsarasahasraṃ tu jānātyekāṃ sa śarvarīm ||
parityaktā vayaṃ tāta śaśinā doṣavarjitāḥ
||42||संवत्सरसहस्रं तु जानात्येकां स शर्वरीम् ॥
परित्यक्ता वयं तात शशिना दोषवर्जिताः
sa reme saha rohiṇyā asmākamasukhapradaḥ ||
asmākaṃ duḥkhadagdhānāṃ śreyo'to maraṇaṃ bhavet
||43||स रेमे सह रोहिण्या अस्माकमसुखप्रदः ॥
अस्माकं दुःखदग्धानां श्रेयोऽतो मरणं भवेत्
tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā duḥkhārtānāṃ prajāpatiḥ ||
brahmatejaḥ samāyuktaḥ putrīsnehena karṣitaḥ ||
jagāma yatra ṛkṣeśo vacanaṃ cedamabravīt
||44||तासां तद्वचनं श्रुत्वा दुःखार्तानां प्रजापतिः ॥
ब्रह्मतेजः समायुक्तः पुत्रीस्नेहेन कर्षितः ॥
जगाम यत्र ऋक्षेशो वचनं चेदमब्रवीत्
samaṃ varttasva kanyāsu māmakāsu niśākara ||
anyathā doṣabhāgī tvaṃ bhaviṣyasi na saṃśayaḥ
||45||समं वर्त्तस्व कन्यासु मामकासु निशाकर ॥
अन्यथा दोषभागी त्वं भविष्यसि न संशयः
tasya tadvacanaṃ śrutvā lajjayāvanataḥ sthitaḥ ||
bāḍhamityeva ṛkṣeṃdro dakṣasya purato'bravīt
||46||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लज्जयावनतः स्थितः ॥
बाढमित्येव ऋक्षेंद्रो दक्षस्य पुरतोऽब्रवीत्
adyaprabhṛti viprarṣe samaṃ varttayitāsmyaham ||
putrībhistava satyaṃ vai śape'haṃ śapathena te
||47||अद्यप्रभृति विप्रर्षे समं वर्त्तयितास्म्यहम् ॥
पुत्रीभिस्तव सत्यं वै शपेऽहं शपथेन ते
evaṃ pratijñāsaṃyukte niśānāthe tadāṃbike ||
sarvā rūpeṇa saṃyuktāstasya kanyā niveditāḥ
||48||एवं प्रतिज्ञासंयुक्ते निशानाथे तदांबिके ॥
सर्वा रूपेण संयुक्तास्तस्य कन्या निवेदिताः
dakṣaḥ svabhavanaṃ gatvā nirvṛtiṃ paramāṃ gataḥ ||
candro'pi pūrvavaddevi rohiṇyāṃ nirato'bhavat
||49||दक्षः स्वभवनं गत्वा निर्वृतिं परमां गतः ॥
चन्द्रोऽपि पूर्ववद्देवि रोहिण्यां निरतोऽभवत्
saṃparityajya tāḥ sarvāḥ kāmopahatamānasaḥ ||
atha bhūyastu tāḥ sarvā dakṣaṃ vacanamabruvan
||50||संपरित्यज्य ताः सर्वाः कामोपहतमानसः ॥
अथ भूयस्तु ताः सर्वा दक्षं वचनमब्रुवन्
malināstāḥ kṛśāṃgyaśca dīnāḥ sarvā vicetasaḥ ||
tato dṛṣṭvā tathārūpaṃ dakṣo mohamupāgataḥ
||51||मलिनास्ताः कृशांग्यश्च दीनाः सर्वा विचेतसः ॥
ततो दृष्ट्वा तथारूपं दक्षो मोहमुपागतः
labdhasaṃjñaḥ punaḥ so'pi krodhodbhūtatanūruhaḥ ||
uvāca sarvāḥ svāḥ putrīḥ kimitthaṃ malināṃbarāḥ ||
kimidaṃ niṣprabhāḥ sarvāḥ kathayadhvaṃ mamānaghāḥ
||52||लब्धसंज्ञः पुनः सोऽपि क्रोधोद्भूततनूरुहः ॥
उवाच सर्वाः स्वाः पुत्रीः किमित्थं मलिनांबराः ॥
किमिदं निष्प्रभाः सर्वाः कथयध्वं ममानघाः
asurānsānugāṃścaiva ye cānye surasattamāḥ ||
adya śāpahatānputryaḥ kariṣyāmi na saṃśayaḥ
||53||असुरान्सानुगांश्चैव ये चान्ये सुरसत्तमाः ॥
अद्य शापहतान्पुत्र्यः करिष्यामि न संशयः
evamuktāstu dakṣeṇa sarvāstāḥ samudairayan
||54||एवमुक्तास्तु दक्षेण सर्वास्ताः समुदैरयन्
na cāsmākaṃ niśānātha ṛtumātramapi prabho ||
prayacchati punastena yuṣmatpārśvaṃ samāgatāḥ
||55||न चास्माकं निशानाथ ऋतुमात्रमपि प्रभो ॥
प्रयच्छति पुनस्तेन युष्मत्पार्श्वं समागताः
anādṛtya tu te vākyaṃ rohiṇyāṃ nirato rahaḥ ||
reme kāmaparītātmā asmākaṃ śokavarddhanaḥ
||56||अनादृत्य तु ते वाक्यं रोहिण्यां निरतो रहः ॥
रेमे कामपरीतात्मा अस्माकं शोकवर्द्धनः
tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā dakṣaḥ kopamupāgataḥ ||
gatvā caṃdraṃ mahādevi śaśāpa pramukhe sthitam
||57||तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः कोपमुपागतः ॥
गत्वा चंद्रं महादेवि शशाप प्रमुखे स्थितम्
anādṛtya hi me vākyaṃ yasmāttvaṃ rohiṇīrataḥ ||
saṃtyajya putrīścāsmākaṃ śeṣā doṣeṇa varjitāḥ ||
tasmādyakṣmā śarīraṃ te grasiṣyati na saṃśayaḥ
||58||अनादृत्य हि मे वाक्यं यस्मात्त्वं रोहिणीरतः ॥
संत्यज्य पुत्रीश्चास्माकं शेषा दोषेण वर्जिताः ॥
तस्माद्यक्ष्मा शरीरं ते ग्रसिष्यति न संशयः
etasminneva kāle tu yakṣmā parvataputrike ||
dakṣeṇa tu samādiṣṭastasya kāyaṃ samāviśat
||59||एतस्मिन्नेव काले तु यक्ष्मा पर्वतपुत्रिके ॥
दक्षेण तु समादिष्टस्तस्य कायं समाविशत्
yakṣmaṇā grastakāyo'sau kṣayaṃ yāti dinedine
||60||यक्ष्मणा ग्रस्तकायोऽसौ क्षयं याति दिनेदिने
evaṃ somastu dakṣeṇa kṛtaśāpo gataprabhaḥ ||
papāta vasudhāṃ devi niśceṣṭo rohiṇīyutaḥ
||61||एवं सोमस्तु दक्षेण कृतशापो गतप्रभः ॥
पपात वसुधां देवि निश्चेष्टो रोहिणीयुतः
labdhvasaṃjño muhūrtena rohiṇīvākya mabravīt |
devi kāryaṃ kimadhunā tvatpitrā śāpito hyaham ||
kṣayakuṣṭhena saṃyuktaḥ kiṃ karomyadhunā priye
||63||लब्ध्वसंज्ञो मुहूर्तेन रोहिणीवाक्य मब्रवीत् ।
देवि कार्यं किमधुना त्वत्पित्रा शापितो ह्यहम् ॥
क्षयकुष्ठेन संयुक्तः किं करोम्यधुना प्रिये
evamuktā rohiṇī tu bāṣpavyākulalocanā ||
dakṣaśāpahataṃ dṛṣṭvā somaṃ vacanamabravīt
||64||एवमुक्ता रोहिणी तु बाष्पव्याकुललोचना ॥
दक्षशापहतं दृष्ट्वा सोमं वचनमब्रवीत्
yena śāpastu te dattastameva śaraṇaṃ vraja ||
sa te śāpābhibhūtasya nūnaṃ śreyo vidhāsyati
||65||येन शापस्तु ते दत्तस्तमेव शरणं व्रज ॥
स ते शापाभिभूतस्य नूनं श्रेयो विधास्यति
lapsyase tatprasādāttvaṃ prabhāṃ pūrvocitāṃ śubhām
||66||लप्स्यसे तत्प्रसादात्त्वं प्रभां पूर्वोचितां शुभाम्
rohiṇyā vacanaṃ śrutvā gato dakṣasamīpataḥ ||
caṃdraḥ provāca vinayādvāṣpa vyākulalocanaḥ
||67||रोहिण्या वचनं श्रुत्वा गतो दक्षसमीपतः ॥
चंद्रः प्रोवाच विनयाद्वाष्प व्याकुललोचनः
kuruṣvānugrahaṃ dakṣa prasannenāṃtarātmanā ||
kopaṃ tyaja maharṣe tvaṃ mamopari dayāṃ kuru |
tvayā krodhaparītena kāraṇe vāpyakāraṇe ||
anukaṃpāṃ ca me kṛtvā kāryaṃ śāpasya mokṣaṇam
||69||कुरुष्वानुग्रहं दक्ष प्रसन्नेनांतरात्मना ॥
कोपं त्यज महर्षे त्वं ममोपरि दयां कुरु ।
त्वया क्रोधपरीतेन कारणे वाप्यकारणे ॥
अनुकंपां च मे कृत्वा कार्यं शापस्य मोक्षणम्
viditaṃ tu mahābhāga śaptohaṃ yena karmaṇā ||
kuruṣvānugrahaṃ dakṣa mama dīnasya yācataḥ
||70||विदितं तु महाभाग शप्तोहं येन कर्मणा ॥
कुरुष्वानुग्रहं दक्ष मम दीनस्य याचतः
evaṃ vilapamānasya somasya tu mahātmanaḥ ||
anugrahe matiṃ kṛtvā idaṃ vacanamabravīt
||71||एवं विलपमानस्य सोमस्य तु महात्मनः ॥
अनुग्रहे मतिं कृत्वा इदं वचनमब्रवीत्
dakṣa uvāca
mayā śāpahataḥ soma trātuṃ śakyo na daivataiḥ ||
yadyadbravīmyahaṃ soma tattatheti na saṃśayaḥ
||72||मया शापहतः सोम त्रातुं शक्यो न दैवतैः ॥
यद्यद्ब्रवीम्यहं सोम तत्तथेति न संशयः
āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanameva ca ||
pūrvasṛṣṭāni yānyeva saṃbhavaṃti hi tāni vai
||73||आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च ॥
पूर्वसृष्टानि यान्येव संभवंति हि तानि वै
asurāśca surāścaiva ye cānye yakṣarākṣasāḥ ||
sarvepi śaktā na trātuṃ varjayitvā maheśvaram
||74||असुराश्च सुराश्चैव ये चान्ये यक्षराक्षसाः ॥
सर्वेपि शक्ता न त्रातुं वर्जयित्वा महेश्वरम्
eṣāṃ śāpo mayā datto'nugrahīṣya ti śaṃkaraḥ ||
nānyastrātuṃ bhavecchakto vinā paśupatiṃ bhavam ||
tattvaṃ śīghrataraṃ gaccha samārādhaya śaṃkara
||75||एषां शापो मया दत्तोऽनुग्रहीष्य ति शंकरः ॥
नान्यस्त्रातुं भवेच्छक्तो विना पशुपतिं भवम् ॥
तत्त्वं शीघ्रतरं गच्छ समाराधय शंकर
na śakto'nyaḥ punaścaṃdraḥ kartuṃ tvāṃ nirmalaṃ punaḥ ||
varjayitvā mahādevaṃ śitikaṃṭhamumāpatim
||76||न शक्तोऽन्यः पुनश्चंद्रः कर्तुं त्वां निर्मलं पुनः ॥
वर्जयित्वा महादेवं शितिकंठमुमापतिम्
dakṣasya ca vacaḥ śrutvā kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ ||
pratyuvāca tadā somaḥ prahaṣṭenāṃtarātmanā
||77||दक्षस्य च वचः श्रुत्वा कृतांजलिपुटः स्थितः ॥
प्रत्युवाच तदा सोमः प्रहष्टेनांतरात्मना
bhagavanyadi tuṣṭosi mama bhaktasya suvrata ||
anugrahe kṛtā buddhistadācakṣva kutaḥ śivaḥ
||78||भगवन्यदि तुष्टोसि मम भक्तस्य सुव्रत ॥
अनुग्रहे कृता बुद्धिस्तदाचक्ष्व कुतः शिवः
kasminsthāne mayā dakṣa draṣṭavyo'sau maheśvaraḥ ||
tatsthānāni cariṣyāmi yāni tāni vadasva me
||79||कस्मिन्स्थाने मया दक्ष द्रष्टव्योऽसौ महेश्वरः ॥
तत्स्थानानि चरिष्यामि यानि तानि वदस्व मे
dakṣa uvāca
śṛṇu soma prayatnena śrutvā caivāvadhāraya ||
vāruṇīṃ diśamāśritya sāgarānūpasannidhau
||80||शृणु सोम प्रयत्नेन श्रुत्वा चैवावधारय ॥
वारुणीं दिशमाश्रित्य सागरानूपसन्निधौ
kṛtasmarasyāparato dhanvaṃtaraśatatraye ||
liṃgaṃ mahāprabhāvaṃ ca svayaṃbhūtaṃ vyavasthitam
||81||कृतस्मरस्यापरतो धन्वंतरशतत्रये ॥
लिंगं महाप्रभावं च स्वयंभूतं व्यवस्थितम्
sūryyabiṃbasamaprakhyaṃ sarpa mekhalamaṃḍitam ||
kukkuṭāṃḍakamānaṃ tadbhūmimadhye vyavasthitam
||82||सूर्य्यबिंबसमप्रख्यं सर्प मेखलमंडितम् ॥
कुक्कुटांडकमानं तद्भूमिमध्ये व्यवस्थितम्
sparśaliṃgaṃ hi tadviddhi tadbhaktyā jñāsyate bhavān ||
tatra saṃnihito devaḥ śaṃkaraḥ parameśvaraḥ
||83||स्पर्शलिंगं हि तद्विद्धि तद्भक्त्या ज्ञास्यते भवान् ॥
तत्र संनिहितो देवः शंकरः परमेश्वरः
gaccha tvaṃ tapasogreṇa ārādhaya sureśvaram
||94||गच्छ त्वं तपसोग्रेण आराधय सुरेश्वरम्
praśasya devadeveśamātmānaṃ nirmalaṃ kuru ||
yasyāśu varadānena prāpsyase rūpamuttamam
||85||प्रशस्य देवदेवेशमात्मानं निर्मलं कुरु ॥
यस्याशु वरदानेन प्राप्स्यसे रूपमुत्तमम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasyāsaṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye someśvarotpattiprasaṃge dakṣeṇa svaśāpajanyayakṣmarogārttasya caṃdrasya yakṣmakuṣṭharoganivṛttaye śivārādhanopadeśavarṇanaṃnāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||