pātālavivarasunaṃdādimātṛgaṇotpattivarṇanam
īśvara uvāca
pātālavivarasyāpi māhātmyaṃ śṛṇu sāṃpratam ||
pūrvapṛṣṭaṃ mahādevi brahmaṇā viśvakarmaṇā
||1||पातालविवरस्यापि माहात्म्यं शृणु सांप्रतम् ॥
पूर्वपृष्टं महादेवि ब्रह्मणा विश्वकर्मणा
tamobhāve samutpanne jātāstatraiva rākṣasāḥ ||
sūryasya dveṣiṇaḥ sarve hyasaṃkhyātā mahābalāḥ
||2||तमोभावे समुत्पन्ने जातास्तत्रैव राक्षसाः ॥
सूर्यस्य द्वेषिणः सर्वे ह्यसंख्याता महाबलाः
te tu dṛṣṭvā mahātmānaṃ samudyaṃtaṃ divākaram ||
te dhūmrapramukhāḥ sarve jahasuḥ sūryamaṃjasā
||3||ते तु दृष्ट्वा महात्मानं समुद्यंतं दिवाकरम् ॥
ते धूम्रप्रमुखाः सर्वे जहसुः सूर्यमंजसा
asmākamaṃtakaḥ ko'yaṃ vidyate pāpakarmakṛt ||
ityūcurvividhā vācaḥ sūryasyāgre sthitāstadā
||4||अस्माकमंतकः कोऽयं विद्यते पापकर्मकृत् ॥
इत्यूचुर्विविधा वाचः सूर्यस्याग्रे स्थितास्तदा
iti śrutvā tadā devaḥ krodhasphuritādharaḥ ||
rākṣasānāṃ vacaścaiva bhakṣyamāṇo divākaraḥ
||5||इति श्रुत्वा तदा देवः क्रोधस्फुरिताधरः ॥
राक्षसानां वचश्चैव भक्ष्यमाणो दिवाकरः
tataḥ krodhābhibhūtena cakṣuṣā cāvalokayat ||
sa krūrarakṣaḥkṣayakṛttimiradvipakesarī
||6||ततः क्रोधाभिभूतेन चक्षुषा चावलोकयत् ॥
स क्रूररक्षःक्षयकृत्तिमिरद्विपकेसरी
mahāṃśumānkhagaḥ sūryastadvināśamaciṃtayat ||
ajānannaṃtataśchidraṃ rākṣasānāṃ divaspatiḥ
||7||महांशुमान्खगः सूर्यस्तद्विनाशमचिंतयत् ॥
अजानन्नंततश्छिद्रं राक्षसानां दिवस्पतिः
sa dharmavicyutāndṛṣṭvā pāpopahatacetasaḥ ||
evaṃ saṃciṃtya bhagavāndadhyau dhyānaṃ prabhākaraḥ ||
ajānaṃstejasā grastaṃ trailokyaṃ rajanīcaraiḥ ||
tataste bhānunā dṛṣṭāḥ krodhādhmātena cakṣuṣā
||9||स धर्मविच्युतान्दृष्ट्वा पापोपहतचेतसः ॥
एवं संचिंत्य भगवान्दध्यौ ध्यानं प्रभाकरः ॥
अजानंस्तेजसा ग्रस्तं त्रैलोक्यं रजनीचरैः ॥
ततस्ते भानुना दृष्टाः क्रोधाध्मातेन चक्षुषा
nipeturaṃbarabhraṣṭāḥ kṣīṇapuṇyā iva grahāḥ ||
rākṣasairveṣṭito dhūmro nipatañchuśubheṃ'barāt
||10||निपेतुरंबरभ्रष्टाः क्षीणपुण्या इव ग्रहाः ॥
राक्षसैर्वेष्टितो धूम्रो निपतञ्छुशुभेंऽबरात्
arddhapakvaṃ yathā tālaphalaṃ kapibhirāvṛtam ||
yadṛcchayā nipetuste yaṃtramuktā yathopalāḥ
||11||अर्द्धपक्वं यथा तालफलं कपिभिरावृतम् ॥
यदृच्छया निपेतुस्ते यंत्रमुक्ता यथोपलाः
tato vāyu vaśādbhraṣṭā bhittvā bhūmiṃ rasātalam ||
jagmuste kṣetramāsādya prabhāsaṃ varavarṇini
||12||ततो वायु वशाद्भ्रष्टा भित्त्वा भूमिं रसातलम् ॥
जग्मुस्ते क्षेत्रमासाद्य प्रभासं वरवर्णिनि
yatra cārkasthalo devaḥ sarvasiddhipradāyakaḥ ||
tatsānnidhyasthitaṃ devi pātālavivaraṃ mahat
||13||यत्र चार्कस्थलो देवः सर्वसिद्धिप्रदायकः ॥
तत्सान्निध्यस्थितं देवि पातालविवरं महत्
anyāni koṭiśaḥ saṃti tāni luptāni bhāmini ||
kṛtasmarātsamārabhya yāvadarkasthalo raviḥ
||14||अन्यानि कोटिशः संति तानि लुप्तानि भामिनि ॥
कृतस्मरात्समारभ्य यावदर्कस्थलो रविः
devamāturvaraṃ prāpya siddhayo'ṣṭau vyavasthitāḥ ||
etasminnaṃtare devi sūryakṣetramudāhṛtam
||15||देवमातुर्वरं प्राप्य सिद्धयोऽष्टौ व्यवस्थिताः ॥
एतस्मिन्नंतरे देवि सूर्यक्षेत्रमुदाहृतम्
sūryasya tejaso devi madhyabhāgaṃ hi tatsmṛtam ||
sarvaṃ hemamayaṃ devi nāpuṇyastatra vīkṣate
||16||सूर्यस्य तेजसो देवि मध्यभागं हि तत्स्मृतम् ॥
सर्वं हेममयं देवि नापुण्यस्तत्र वीक्षते
vivarāṇāṃ śataṃ caikaṃ sparśāścaiva tu koṭiśaḥ ||
tatra saṃti mahādevi siddheśastu prarakṣati
||17||विवराणां शतं चैकं स्पर्शाश्चैव तु कोटिशः ॥
तत्र संति महादेवि सिद्धेशस्तु प्ररक्षति
idaṃ kṣetraṃ mahādevi priyaṃ sūryasya sarvadā ||
sūryaparvaṇisaṃprāpte kurukṣetrādhikaṃ priye
||18||इदं क्षेत्रं महादेवि प्रियं सूर्यस्य सर्वदा ॥
सूर्यपर्वणिसंप्राप्ते कुरुक्षेत्राधिकं प्रिये
brāhmī caiva hiraṇyā ca saṃgamaśca mahodadheḥ ||
etattrisaṃgamaṃ devi koṭitīrtha phalapradam
||19||ब्राह्मी चैव हिरण्या च संगमश्च महोदधेः ॥
एतत्त्रिसंगमं देवि कोटितीर्थ फलप्रदम्
devamātā ca tatraiva maṃkīśastatra tiṣṭhati ||
nāgasthānaṃ nagasthānaṃ tatraiva samudāhṛtam |
iti saṃkṣepataḥ proktamarkasthalama- hodayam ||
rākṣasānāṃ ca saṃpātādabhūcca vivaraṃ yathā
||21||देवमाता च तत्रैव मंकीशस्तत्र तिष्ठति ॥
नागस्थानं नगस्थानं तत्रैव समुदाहृतम् ।
इति संक्षेपतः प्रोक्तमर्कस्थलम- होदयम् ॥
राक्षसानां च संपातादभूच्च विवरं यथा
anyāni tatra deveśi luptāni vivarāṇi vai ||
evaṃ tu prakaṭaṃ tatra dṛśyate'dyāpi bhāmini
||22||अन्यानि तत्र देवेशि लुप्तानि विवराणि वै ॥
एवं तु प्रकटं तत्र दृश्यतेऽद्यापि भामिनि
śrīmukhaṃ nāma taddvāraṃ rakṣyate mātṛbhiḥ priye ||
varṣamekaṃ caturddaśyāṃ niyamādyastu pūjayet
||23||श्रीमुखं नाम तद्द्वारं रक्ष्यते मातृभिः प्रिये ॥
वर्षमेकं चतुर्द्दश्यां नियमाद्यस्तु पूजयेत्
tatra mātṛgaṇāndevi sunaṃdādyānvidhānataḥ ||
paśupuṣpopahāraiśca dhūpadīpaistathottamaiḥ ||
viprāṇāṃ bhojanairdevi tasya siddhirbhaviṣyati
||24||तत्र मातृगणान्देवि सुनंदाद्यान्विधानतः ॥
पशुपुष्पोपहारैश्च धूपदीपैस्तथोत्तमैः ॥
विप्राणां भोजनैर्देवि तस्य सिद्धिर्भविष्यति
tasmātsarvaprayatnena tatrārkasthalasaṃnidhau ||
pūjayenmātaraḥ sarvā yadīcchetsiddhimātmanaḥ
||25||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्रार्कस्थलसंनिधौ ॥
पूजयेन्मातरः सर्वा यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः
etāstu mātaro devi sunaṃdāgaṇanāmataḥ ||
khyātiṃ yāṃti prabhāse tu kṣetresminvaravarṇini
||26||एतास्तु मातरो देवि सुनंदागणनामतः ॥
ख्यातिं यांति प्रभासे तु क्षेत्रेस्मिन्वरवर्णिनि
etatsaṃkṣepataḥ proktaṃ pātālottaramadhyataḥ ||
tacchrutvā mucyate devi sarvāpadbhyo narottamaḥ
||27||एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं पातालोत्तरमध्यतः ॥
तच्छ्रुत्वा मुच्यते देवि सर्वापद्भ्यो नरोत्तमः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye arkasthalamāhātmye pātālavivarasunaṃdādimātṛgaṇotpattivarṇanaṃnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||