kṣetrapramāṇavarṇanam
sūta uvāca
evaṃ munīndrāḥ kathite prabhāve śaṃkareṇa tu ||
punaḥ papraccha sā devī kṛtāṃjalipuṭā satī
||1||एवं मुनीन्द्राः कथिते प्रभावे शंकरेण तु ॥
पुनः पप्रच्छ सा देवी कृतांजलिपुटा सती
devyuvāca
devadeva jagannātha kṣetratīrthamaya prabho ||
prabhāsakṣetramāhātmyaṃ vistarātkathayasva me
||2||देवदेव जगन्नाथ क्षेत्रतीर्थमय प्रभो ॥
प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं विस्तरात्कथयस्व मे
kathaṃ tuṣyasi martyānāṃ kṣetre tatra vicetasām ||
japtaṃ dattaṃ hutaṃ yaṣṭaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat ||
prabhāse tu mahākṣetre kasmāttatrākṣayaṃ bhavet
||3||कथं तुष्यसि मर्त्यानां क्षेत्रे तत्र विचेतसाम् ॥
जप्तं दत्तं हुतं यष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् ॥
प्रभासे तु महाक्षेत्रे कस्मात्तत्राक्षयं भवेत्
jātyaṃtarasahasreṣu yatpāpaṃ pūrvasaṃcitam ||
tatkathaṃ kṣayamāpnoti tanmamācakṣva śaṃkara
||4||जात्यंतरसहस्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम् ॥
तत्कथं क्षयमाप्नोति तन्ममाचक्ष्व शंकर
yadi prabhāsaṃ sarveṣāṃ tīrthānāṃ pravaraṃ matam ||
kimanyairbahubhistatra karttavyaṃ tīrthavistaraiḥ
||5||यदि प्रभासं सर्वेषां तीर्थानां प्रवरं मतम् ॥
किमन्यैर्बहुभिस्तत्र कर्त्तव्यं तीर्थविस्तरैः
ekaṃ yadi bhavettīrthaṃ mano niḥsaṃśayaṃ bhavet ||
bahutve sati tīrthānāṃ mano vicalate nṛṇām
||6||एकं यदि भवेत्तीर्थं मनो निःसंशयं भवेत् ॥
बहुत्वे सति तीर्थानां मनो विचलते नृणाम्
tasmātsarvaṃ parityajya tīrthajālaṃ savistaram ||
prabhāsasyaiva māhātmyaṃ kathayasva sureśvara
||7||तस्मात्सर्वं परित्यज्य तीर्थजालं सविस्तरम् ॥
प्रभासस्यैव माहात्म्यं कथयस्व सुरेश्वर
kṣetrapramāṇaṃ sīmāṃ ca kṣetrasāraṃ hi yatprabho ||
vaktumarhasi tatsarvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me
||8||क्षेत्रप्रमाणं सीमां च क्षेत्रसारं हि यत्प्रभो ॥
वक्तुमर्हसि तत्सर्वं परं कौतूहलं हि मे
īśvara uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi kṣetrāṇāṃ kṣetramuttamam ||
sarvakṣetreṣu yatkṣetraṃ prabhāsaṃ tu priyaṃ mama
||9||शृणु देवि प्रवक्ष्यामि क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् ॥
सर्वक्षेत्रेषु यत्क्षेत्रं प्रभासं तु प्रियं मम
prabhāse tu parā siddhiḥ prabhāse tu parā gatiḥ ||
yatra saṃnihito nityamahaṃ bhadre nirantaram
||10||प्रभासे तु परा सिद्धिः प्रभासे तु परा गतिः ॥
यत्र संनिहितो नित्यमहं भद्रे निरन्तरम्
tasya pramāṇaṃ vakṣyāmi sarvasīmāsamanvitam ||
kṣetraṃ tu trividha proktaṃ tatte vakṣyāmyanukramāt
||11||तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि सर्वसीमासमन्वितम् ॥
क्षेत्रं तु त्रिविध प्रोक्तं तत्ते वक्ष्याम्यनुक्रमात्
kṣetraṃ pīṭhaṃ garbhagṛhaṃ prabhāsasya prakīrtyate ||
yathākramaṃ phalaṃ tasya koṭikoṭiguṇaṃ smṛtam
||12||क्षेत्रं पीठं गर्भगृहं प्रभासस्य प्रकीर्त्यते ॥
यथाक्रमं फलं तस्य कोटिकोटिगुणं स्मृतम्
kṣetraṃ tu prathamaṃ proktaṃ tacca dvādaśayojanam ||
pañcayojanamānena kṣetrapīṭhaṃ prakīrtitam
||13||क्षेत्रं तु प्रथमं प्रोक्तं तच्च द्वादशयोजनम् ॥
पञ्चयोजनमानेन क्षेत्रपीठं प्रकीर्तितम्
garbhagṛhaṃ ca gavyūtiḥ karṇikā sā mama priyā ||
kṣetrasīmā pravakṣyāmi śṛṇu devi yathākramam
||14||गर्भगृहं च गव्यूतिः कर्णिका सा मम प्रिया ॥
क्षेत्रसीमा प्रवक्ष्यामि शृणु देवि यथाक्रमम्
āyāmavyāsataścaiva ādimadhyāntasaṃsthitam ||
pūrve taptodaka svāmī paścime mādhavaḥ smṛtaḥ
||15||आयामव्यासतश्चैव आदिमध्यान्तसंस्थितम् ॥
पूर्वे तप्तोदक स्वामी पश्चिमे माधवः स्मृतः
dakṣiṇe sāgarastadvadbhadrā nadyuttare matā ||
evaṃ sīmāsamāyuktaṃ kṣetraṃ dvādaśayojanam
||16||दक्षिणे सागरस्तद्वद्भद्रा नद्युत्तरे मता ॥
एवं सीमासमायुक्तं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्
etatprābhāsikaṃ kṣetraṃ sarvapātakanāśanam ||
tanmadhye pīṭhikā proktā pañcayojanavistṛtā
||17||एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं सर्वपातकनाशनम् ॥
तन्मध्ये पीठिका प्रोक्ता पञ्चयोजनविस्तृता
nyaṃkumanyapareṇaiva vajriṇyāḥ pūrvatastathā ||
māheśvaryā dakṣiṇataḥ samudrottaratastathā
||18||न्यंकुमन्यपरेणैव वज्रिण्याः पूर्वतस्तथा ॥
माहेश्वर्या दक्षिणतः समुद्रोत्तरतस्तथा
āyāmavyāsataścaiva pañcayojanavistaram ||
pīṭhametatsamākhyātamatho garbhagṛhaṃ śṛṇu
||19||आयामव्यासतश्चैव पञ्चयोजनविस्तरम् ॥
पीठमेतत्समाख्यातमथो गर्भगृहं शृणु
dakṣiṇottarato yāvatsamudrā tkauraveśvarī ||
pūrvapaścimato yāvadgomukhāccāśvamedhikam ||
etadgarbhagṛhaṃ proktaṃ kailāsānmama vallabham
||20||दक्षिणोत्तरतो यावत्समुद्रा त्कौरवेश्वरी ॥
पूर्वपश्चिमतो यावद्गोमुखाच्चाश्वमेधिकम् ॥
एतद्गर्भगृहं प्रोक्तं कैलासान्मम वल्लभम्
atrāntare tu deveśi yāni tīrthāni bhūtale ||
vāpīkūpataḍāgāni devatāyatanāni ca
||21||अत्रान्तरे तु देवेशि यानि तीर्थानि भूतले ॥
वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च
sarāṃsi saritaścaiva palvalāni hradāstathā ||
tāni medhyāni sarvāṇi sarvapāpaharāṇi ca
||22||सरांसि सरितश्चैव पल्वलानि ह्रदास्तथा ॥
तानि मेध्यानि सर्वाणि सर्वपापहराणि च
yatra tatra naraḥ snātvā svargaloke mahīyate ||
kṣetrasya prathamo bhāgo medhyo māheśvaraḥ smṛtaḥ
||23||यत्र तत्र नरः स्नात्वा स्वर्गलोके महीयते ॥
क्षेत्रस्य प्रथमो भागो मेध्यो माहेश्वरः स्मृतः
dvitīyo vaiṣṇavo bhāgo brahmabhāgastṛtīyakaḥ ||
tīrthānāṃ koṭirekā tu brāhme bhāge vyavasthitā
||24||द्वितीयो वैष्णवो भागो ब्रह्मभागस्तृतीयकः ॥
तीर्थानां कोटिरेका तु ब्राह्मे भागे व्यवस्थिता
vaiṣṇave koṭirekā tu tīrthānāṃ varavarṇini ||
sārddhakoṭistu saṃproktā rudrabhāge ca madhyataḥ
||25||वैष्णवे कोटिरेका तु तीर्थानां वरवर्णिनि ॥
सार्द्धकोटिस्तु संप्रोक्ता रुद्रभागे च मध्यतः
evaṃ devi samākhyātaṃ tatkṣetraṃ hi tridaivatam ||
guhyādguhyataraṃ kṣetraṃ mama priyataraṃ śubhe
||26||एवं देवि समाख्यातं तत्क्षेत्रं हि त्रिदैवतम् ॥
गुह्याद्गुह्यतरं क्षेत्रं मम प्रियतरं शुभे
tisraḥ koṭyo'rddhakoṭiśca kṣetre proktā vibhāgataḥ ||
yātrā tu trividhā jñeyā tāṃ śṛṇuṣva varānane
||27||तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटिश्च क्षेत्रे प्रोक्ता विभागतः ॥
यात्रा तु त्रिविधा ज्ञेया तां शृणुष्व वरानने
raudrī tu prathamā yātrā vaiṣṇavī ca dvitīyikā ||
brāhmī tṛtīyā saṃkhyātā sarvapātakanāśinī
||28||रौद्री तु प्रथमा यात्रा वैष्णवी च द्वितीयिका ॥
ब्राह्मी तृतीया संख्याता सर्वपातकनाशिनी
brāhme vibhāge saṃproktā icchāśaktirvarānane ||
kriyā ca vaiṣṇave bhāge dvitīye tu prakīrtitā
||29||ब्राह्मे विभागे संप्रोक्ता इच्छाशक्तिर्वरानने ॥
क्रिया च वैष्णवे भागे द्वितीये तु प्रकीर्तिता
raudre bhāge tṛtīye tu jñānaśaktirvarānane ||
yadi pāpo yadi śaṭho yadi naiṣkṛtiko naraḥ
||30||रौद्रे भागे तृतीये तु ज्ञानशक्तिर्वरानने ॥
यदि पापो यदि शठो यदि नैष्कृतिको नरः
nirmuktaḥ sarvapāpebhyo madhyabhāge vasettu yaḥ ||
himavaṃtaṃ parityajya parvataṃ gaṃdhamādanam
||31||निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो मध्यभागे वसेत्तु यः ॥
हिमवंतं परित्यज्य पर्वतं गंधमादनम्
kailāsaṃ niṣadhaṃ caiva merupṛṣṭhaṃ mahādyutim ||
ramyaṃ triśikharaṃ caiva mānasaṃ ca mahāgirim
||32||कैलासं निषधं चैव मेरुपृष्ठं महाद्युतिम् ॥
रम्यं त्रिशिखरं चैव मानसं च महागिरिम्
devodyānāni ramyāṇi naṃdanaṃ vanameva ca ||
svargasthānāni ramyāṇi tīrthānyāyatanāni ca ||
tāni sarvāṇi saṃtyajya prabhāse tu ratirmama
||33||देवोद्यानानि रम्याणि नंदनं वनमेव च ॥
स्वर्गस्थानानि रम्याणि तीर्थान्यायतनानि च ॥
तानि सर्वाणि संत्यज्य प्रभासे तु रतिर्मम
yastatra vasate devi saṃyatātmā samāhitaḥ ||
trikālamapi bhuṃjāno vāyubhakṣasamo bhavet
||34||यस्तत्र वसते देवि संयतात्मा समाहितः ॥
त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्
vighnairāloḍyamāno'pi yaḥ prabhāsaṃ na muṃcati ||
sa muṃcati jarāṃ mṛtyuṃ janmacakramaśāśvatam
||35||विघ्नैरालोड्यमानोऽपि यः प्रभासं न मुंचति ॥
स मुंचति जरां मृत्युं जन्मचक्रमशाश्वतम्
janmāṃtaraśatairdevi yogo vā yadi labhyate ||
mokṣasya ca sahasreṇa janmanāṃ labhyate na ca
||36||जन्मांतरशतैर्देवि योगो वा यदि लभ्यते ॥
मोक्षस्य च सहस्रेण जन्मनां लभ्यते न च
prabhāse tu mahādevi ye sthitā kṛtaniścayāḥ ||
ekena janmanā teṣāṃ mokṣo naivātra saṃśayaḥ
||37||प्रभासे तु महादेवि ये स्थिता कृतनिश्चयाः ॥
एकेन जन्मना तेषां मोक्षो नैवात्र संशयः
prabhāse tu sthitā ye vai brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ ||
mṛtyuṃjayena saṃyuktaṃ japaṃti śatarudriyam
||38||प्रभासे तु स्थिता ये वै ब्राह्मणाः संशितव्रताः ॥
मृत्युंजयेन संयुक्तं जपंति शतरुद्रियम्
kālāgnirudrasāṃnidhye dakṣiṇāṃ diśamāśritāḥ ||
jñānaṃ cotpadyate tatra ṣaṇmāsābhyaṃtareṇa tu
||39||कालाग्निरुद्रसांनिध्ये दक्षिणां दिशमाश्रिताः ॥
ज्ञानं चोत्पद्यते तत्र षण्मासाभ्यंतरेण तु
śivastu procyate vedo nāmaparyāyavācakaiḥ ||
tasya cātmasvarūpaṃ tu śatarudraṃ prakīrtitam
||40||शिवस्तु प्रोच्यते वेदो नामपर्यायवाचकैः ॥
तस्य चात्मस्वरूपं तु शतरुद्रं प्रकीर्तितम्
kalpeṣu vedāśca punaḥpunarāvartakāḥ smṛtāḥ ||
maṃtrāścaiva tathā devi muktvā tu śatarudriyam
||41||कल्पेषु वेदाश्च पुनःपुनरावर्तकाः स्मृताः ॥
मंत्राश्चैव तथा देवि मुक्त्वा तु शतरुद्रियम्
īḍyaṃ caiva tu maṃtreṇa māmeva hi yajaṃti ye ||
prabhāsakṣetramāsādya te muktā nātra saṃśayaḥ
||42||ईड्यं चैव तु मंत्रेण मामेव हि यजंति ये ॥
प्रभासक्षेत्रमासाद्य ते मुक्ता नात्र संशयः
samaṃtro'maṃtrako vāpi yastatra vasate naraḥ ||
so'pi yāṃ gatimāpnoti yajñairdānairna sādhyate
||43||समंत्रोऽमंत्रको वापि यस्तत्र वसते नरः ॥
सोऽपि यां गतिमाप्नोति यज्ञैर्दानैर्न साध्यते
asmikṣetre svayaṃbhūśca sthitaḥ sākṣānmaheśvaraḥ ||
rudrāṇāṃ koṭayaścaiva prabhāse saṃvyavasthitāḥ
||44||अस्मिक्षेत्रे स्वयंभूश्च स्थितः साक्षान्महेश्वरः ॥
रुद्राणां कोटयश्चैव प्रभासे संव्यवस्थिताः
dhyāyamānāstathoṃkāraṃ sthitāḥ someśadakṣiṇe
||45||ध्यायमानास्तथोंकारं स्थिताः सोमेशदक्षिणे
brahmāṃḍodaramadhye tu yāni tīrthāni suvrate ||
someśvaraṃ gamiṣyaṃti vaiśākhasya caturdaśī
||46||ब्रह्मांडोदरमध्ये तु यानि तीर्थानि सुव्रते ॥
सोमेश्वरं गमिष्यंति वैशाखस्य चतुर्दशी
manobuddhirahaṃkāraḥ kāmakrodhau tathā'pare ||
ete rakṣaṃti satataṃ someśaṃ pāpanāśanam
||47||मनोबुद्धिरहंकारः कामक्रोधौ तथाऽपरे ॥
एते रक्षंति सततं सोमेशं पापनाशनम्
na sā gatiḥ kurukṣetre gaṃgādvāre tripuṣkare ||
yā gatirvihitā puṃsāṃ prabhāsakṣetravāsinām
||48||न सा गतिः कुरुक्षेत्रे गंगाद्वारे त्रिपुष्करे ॥
या गतिर्विहिता पुंसां प्रभासक्षेत्रवासिनाम्
tiryagyonigatāḥ sattvā ye prabhāse kṛtālayāḥ ||
kālena nidhanaṃ prāptāstepi yāṃti parāṃ gatim
||49||तिर्यग्योनिगताः सत्त्वा ये प्रभासे कृतालयाः ॥
कालेन निधनं प्राप्तास्तेपि यांति परां गतिम्
tadguhyaṃ devadevasya tattīrthaṃ tattapovanam ||
tatra brahmādayo devā nārāyaṇapurogamāḥ
||50||तद्गुह्यं देवदेवस्य तत्तीर्थं तत्तपोवनम् ॥
तत्र ब्रह्मादयो देवा नारायणपुरोगमाः
yoginaśca tathā sāṃkhyā bhagavaṃtaṃ sanātanam ||
upāsate prabhāsaṃ tu madbhaktā matparāyaṇāḥ
||51||योगिनश्च तथा सांख्या भगवंतं सनातनम् ॥
उपासते प्रभासं तु मद्भक्ता मत्परायणाः
aṣṭau māsānvihāraḥ syādyatīnāṃ saṃyatātmanām ||
eke ca caturo māsānaṣṭau vā niyataṃ vaset
||52||अष्टौ मासान्विहारः स्याद्यतीनां संयतात्मनाम् ॥
एके च चतुरो मासानष्टौ वा नियतं वसेत्
prabhāse tu praviṣṭānāṃ vihārastu na vidyate ||
atra yogaśca mokṣaśca prāpyate durlabho naraiḥ
||53||प्रभासे तु प्रविष्टानां विहारस्तु न विद्यते ॥
अत्र योगश्च मोक्षश्च प्राप्यते दुर्लभो नरैः
tasmātprabhāsaṃ saṃtyajya nānyadgacchettapovanam ||
prabhāsaṃ ye na sevaṃte mūḍhāste tamasā vṛtāḥ
||54||तस्मात्प्रभासं संत्यज्य नान्यद्गच्छेत्तपोवनम् ॥
प्रभासं ये न सेवंते मूढास्ते तमसा वृताः
viṇmūtraretasāṃ madhye saṃbhavaṃti punaḥpunaḥ ||
kāmaḥ krodhastathā lobho daṃbhaḥ staṃbho'tha matsaraḥ
||55||विण्मूत्ररेतसां मध्ये संभवंति पुनःपुनः ॥
कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभः स्तंभोऽथ मत्सरः
nidrā taṃdrā tathā''lasyaṃ paiśunyamiti te daśa ||
ete rakṣaṃti satataṃ someśaṃ tīrthanāyakam
||56||निद्रा तंद्रा तथाऽऽलस्यं पैशुन्यमिति ते दश ॥
एते रक्षंति सततं सोमेशं तीर्थनायकम्
na prabhāse mṛtaḥ kaścinnarakaṃ yāti kilbiṣī ||
yāvajjīvaṃ naro yastu vasate kṛtaniścayaḥ
||57||न प्रभासे मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी ॥
यावज्जीवं नरो यस्तु वसते कृतनिश्चयः
agnihotraiśca saṃnyāsairāśramaiśca supālitaiḥ ||
tridaṃḍairekadaṃḍaiśca śaivaiḥ pāśupatairapi
||58||अग्निहोत्रैश्च संन्यासैराश्रमैश्च सुपालितैः ॥
त्रिदंडैरेकदंडैश्च शैवैः पाशुपतैरपि
etairanyaiśca yatibhiḥ prāpyate yatphalaṃ śubham ||
tatsarvaṃ labhyate devi śrīsomeśvarayātrayā
||59||एतैरन्यैश्च यतिभिः प्राप्यते यत्फलं शुभम् ॥
तत्सर्वं लभ्यते देवि श्रीसोमेश्वरयात्रया
eko hyarcayate liṃgaṃ tapasyati tathāparaḥ ||
tayormadhye tu śreṣṭho yaḥ someśaṃ ca prapūjayet
||6||एको ह्यर्चयते लिंगं तपस्यति तथापरः ॥
तयोर्मध्ये तु श्रेष्ठो यः सोमेशं च प्रपूजयेत्
yattadyoge ca sāṃkhye ca siddhāṃte paṃcarātrike ||
anyaiśca śāstrairvijñeyaṃ prabhāse saṃvyavasthitam
||61||यत्तद्योगे च सांख्ये च सिद्धांते पंचरात्रिके ॥
अन्यैश्च शास्त्रैर्विज्ञेयं प्रभासे संव्यवस्थितम्
liṃge caiva sthitaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram ||
tasmālliṃge sadā devaḥ pūjanīyaḥ prayatnataḥ
||62||लिंगे चैव स्थितं सर्वं जगदेतच्चराचरम् ॥
तस्माल्लिंगे सदा देवः पूजनीयः प्रयत्नतः
mamaiva sā parā mūrtiḥ śrīsomeśākhyayā sthitā ||
tena caiṣā tmanātmānamārādhanaparo hyaham
||63||ममैव सा परा मूर्तिः श्रीसोमेशाख्यया स्थिता ॥
तेन चैषा त्मनात्मानमाराधनपरो ह्यहम्
anekajanmasāhasrairbhramamāṇastu janmabhiḥ ||
kastāṃ prāpnoti vai muktiṃ vinā someśapūjanāt
||64||अनेकजन्मसाहस्रैर्भ्रममाणस्तु जन्मभिः ॥
कस्तां प्राप्नोति वै मुक्तिं विना सोमेशपूजनात्
yatkiñcidaśubhaṃ karma kṛtaṃ mānuṣabuddhinā ||
tatsarvaṃ vilayaṃ yāti śrīsomeśvarapūjanāt
||65||यत्किञ्चिदशुभं कर्म कृतं मानुषबुद्धिना ॥
तत्सर्वं विलयं याति श्रीसोमेश्वरपूजनात्
anekajanmakoṭībhirjaṃtubhiryatkṛtaṃ hyagham ||
tatsarvaṃ nāśamāyāti śrīsomeśvarapūjanāt
||66||अनेकजन्मकोटीभिर्जंतुभिर्यत्कृतं ह्यघम् ॥
तत्सर्वं नाशमायाति श्रीसोमेश्वरपूजनात्
tīrthāni yāni loke'sminsevyaṃte pāpamokṣibhiḥ ||
tāni sarvāṇi śuddhyarthaṃ prabhāse saṃviśaṃti hi
||67||तीर्थानि यानि लोकेऽस्मिन्सेव्यंते पापमोक्षिभिः ॥
तानि सर्वाणि शुद्ध्यर्थं प्रभासे संविशंति हि
yo'sau kālāgnirudrastu procyate vedavādibhiḥ ||
so'yaṃ bhairavanāmnā tu prabhāse saṃvyavasthitaḥ
||68||योऽसौ कालाग्निरुद्रस्तु प्रोच्यते वेदवादिभिः ॥
सोऽयं भैरवनाम्ना तु प्रभासे संव्यवस्थितः
janānāṃ duṣkṛtaṃ sarvaṃ kṣetramadhye vyavasthitaḥ ||
bhairavaṃ rūpamāsthāya nāśayāmi sureśvari
||69||जनानां दुष्कृतं सर्वं क्षेत्रमध्ये व्यवस्थितः ॥
भैरवं रूपमास्थाय नाशयामि सुरेश्वरि
jagatsarvaṃ caritvā tu sthito'haṃ sacarācaram ||
tena bhairavanāmāhaṃ prabhāse saṃvyavasthitaḥ
||70||जगत्सर्वं चरित्वा तु स्थितोऽहं सचराचरम् ॥
तेन भैरवनामाहं प्रभासे संव्यवस्थितः
agninā yatra taptaṃ tu divyābdānāṃ caturyugam ||
meghavāhanakalpe tu tatra liṃgaṃ babhūva ha
||71||अग्निना यत्र तप्तं तु दिव्याब्दानां चतुर्युगम् ॥
मेघवाहनकल्पे तु तत्र लिंगं बभूव ह
agnimīḍeti vedoktaprabhāvaḥ surasuṃdari ||
kālāgnirudranāmā ca devaiḥ sarvairudāhṛtam
||72||अग्निमीडेति वेदोक्तप्रभावः सुरसुंदरि ॥
कालाग्निरुद्रनामा च देवैः सर्वैरुदाहृतम्
agnīśāneti deveśi nāmatritayamucyate ||
kalpekalpe tu nāmāni kathituṃ naiva śakyate ||
asaṃkhyatvācca kalpānāṃ brahmaṇā ca varānane
||73||अग्नीशानेति देवेशि नामत्रितयमुच्यते ॥
कल्पेकल्पे तु नामानि कथितुं नैव शक्यते ॥
असंख्यत्वाच्च कल्पानां ब्रह्मणा च वरानने
evaṃ caiva rahasyaṃ ca mahāgopyaṃ varānane ||
snehānmahatyā bhaktyā ca mayā te parikīrtitam
||74||एवं चैव रहस्यं च महागोप्यं वरानने ॥
स्नेहान्महत्या भक्त्या च मया ते परिकीर्तितम्
ekatastu jagatsarvaṃ karma kāṃḍe pratiṣṭhitam ||
yajñadānatapohomaiḥ svādhyāyaiḥ pitṛtarpaṇaiḥ
||75||एकतस्तु जगत्सर्वं कर्म कांडे प्रतिष्ठितम् ॥
यज्ञदानतपोहोमैः स्वाध्यायैः पितृतर्पणैः
upavāsairvrataiḥ kṛtsnaiścāṃdrāyaṇaśataistathā ||
ṣaḍrātraiśca trirātraiśca tīrthādigamanaiḥ paraiḥ
||76||उपवासैर्व्रतैः कृत्स्नैश्चांद्रायणशतैस्तथा ॥
षड्रात्रैश्च त्रिरात्रैश्च तीर्थादिगमनैः परैः
āśramairvividhākārairyatibhirbrahmacāribhiḥ ||
vānaprasthairgṛhasthaiśca vedakarmaparāyaṇaiḥ
||77||आश्रमैर्विविधाकारैर्यतिभिर्ब्रह्मचारिभिः ॥
वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च वेदकर्मपरायणैः
anyaiśca vividhākārairlokamārgasthitaiḥ śubhaiḥ ||
na tatpadaṃ paraṃ devi śakyaṃ vīkṣayituṃ kvacit
||78||अन्यैश्च विविधाकारैर्लोकमार्गस्थितैः शुभैः ॥
न तत्पदं परं देवि शक्यं वीक्षयितुं क्वचित्
yāvanna cārcayeddevi someśaṃ liṃganāyakam ||
līlayā vāpi tairdraṣṭuṃ tatpadaṃ durlabhaṃ param
||79||यावन्न चार्चयेद्देवि सोमेशं लिंगनायकम् ॥
लीलया वापि तैर्द्रष्टुं तत्पदं दुर्लभं परम्
pūjito yairjagannāthaḥ someśaḥ kila bhairavaḥ ||
tiryagyonigatā ye tu paśupakṣipipīlikāḥ
||80||पूजितो यैर्जगन्नाथः सोमेशः किल भैरवः ॥
तिर्यग्योनिगता ये तु पशुपक्षिपिपीलिकाः
antarjjalagatā ye tu kṛmikīṭapataṃgakāḥ ||
sthāvarā jaṃgamāścānye manuṣyāḥ paśavaḥ striyaḥ ||
8! ||
bālā vṛddhāstathā ṣaṇḍhāḥ śvānagarddabhavāyasāḥ ||
caṃḍālāḥ puṣkasāḥ śūdrā mlecchā ye'nye viyonijāḥ
||82||अन्तर्ज्जलगता ये तु कृमिकीटपतंगकाः ॥
स्थावरा जंगमाश्चान्ये मनुष्याः पशवः स्त्रियः ॥
८! ॥
बाला वृद्धास्तथा षण्ढाः श्वानगर्द्दभवायसाः ॥
चंडालाः पुष्कसाः शूद्रा म्लेच्छा येऽन्ये वियोनिजाः
mūrkhāstu paṇḍitāścāpi ye cānye kutsitā bhuvi ||
te sarve muktimāyāṃti prabhāse ye mṛtāḥ śubhe
||83||मूर्खास्तु पण्डिताश्चापि ये चान्ये कुत्सिता भुवि ॥
ते सर्वे मुक्तिमायांति प्रभासे ये मृताः शुभे
kālānalasya rudrasya kālarājena cāgninā ||
dagdhāste jantavaḥ sarve prabhāse ye mṛtāḥ śubhe
||84||कालानलस्य रुद्रस्य कालराजेन चाग्निना ॥
दग्धास्ते जन्तवः सर्वे प्रभासे ये मृताः शुभे
durllabhaṃ tu mama kṣetraṃ prabhāsaṃ devi pāpinām ||
na tatra labhate mṛtyuṃ pāpātmā lokavaṃdite
||85||दुर्ल्लभं तु मम क्षेत्रं प्रभासं देवि पापिनाम् ॥
न तत्र लभते मृत्युं पापात्मा लोकवंदिते
mayā dakṣiṇabhāge ca vighneśaḥ saṃpratiṣṭhitaḥ ||
uttare daṇḍapāṇistu kṣetrametacca rakṣati
||86||मया दक्षिणभागे च विघ्नेशः संप्रतिष्ठितः ॥
उत्तरे दण्डपाणिस्तु क्षेत्रमेतच्च रक्षति
tathānye gaṇapāḥ sarve madājñāvaśavartinaḥ ||
kṣetraṃ rakṣaṃti deveśi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu
||87||तथान्ये गणपाः सर्वे मदाज्ञावशवर्तिनः ॥
क्षेत्रं रक्षंति देवेशि तेषां नामानि मे शृणु
mahābalastu caṇḍīśo ghaṃṭākarṇastu gomukhaḥ ||
vināyako mahānādaḥ kākavaktraḥ śubhekṣaṇaḥ ||
ekākṣo dundubhiścaṃḍastālajaṃghastathaiva ca
||88||महाबलस्तु चण्डीशो घंटाकर्णस्तु गोमुखः ॥
विनायको महानादः काकवक्त्रः शुभेक्षणः ॥
एकाक्षो दुन्दुभिश्चंडस्तालजंघस्तथैव च
bhūmidaṃḍaśca caṃḍaśca śaṃkukarṇaśca vaidhṛtiḥ ||
tālacaṇḍo mahātejā vikaṭāsyo hayānanaḥ
||989||भूमिदंडश्च चंडश्च शंकुकर्णश्च वैधृतिः ॥
तालचण्डो महातेजा विकटास्यो हयाननः
hastivaktraḥ śvānavaktro biḍālavadanastathā ||
siṃhavyāghramukhāścānye vīrabhadrādayastathā
||90||हस्तिवक्त्रः श्वानवक्त्रो बिडालवदनस्तथा ॥
सिंहव्याघ्रमुखाश्चान्ये वीरभद्रादयस्तथा
vināyakaṃ puraskṛtya deva devaṃ kaparddinam ||
ekādaśa tathā koṭyo niyutāni trayodaśa
||91||विनायकं पुरस्कृत्य देव देवं कपर्द्दिनम् ॥
एकादश तथा कोट्यो नियुतानि त्रयोदश
arbudaṃ ca gaṇānāṃ ca prabhāsaṃ kṣetramāśritāḥ ||
dvāridvāri pracaṃḍāste śūlamudgarapāṇayaḥ
||92||अर्बुदं च गणानां च प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः ॥
द्वारिद्वारि प्रचंडास्ते शूलमुद्गरपाणयः
prabhāsakṣetraṃ rakṣaṃti devadevasya vai gṛham ||
na kaścidduṣṭabuddhyā tu praviśediti saṃsthitiḥ
||93||प्रभासक्षेत्रं रक्षंति देवदेवस्य वै गृहम् ॥
न कश्चिद्दुष्टबुद्ध्या तु प्रविशेदिति संस्थितिः
śatakoṭigaṇaiścāpi pūrvadvāri tu saṃvṛtaḥ ||
aṭṭahāso gaṇo nāma prabhāsaṃ tatra rakṣati
||94||शतकोटिगणैश्चापि पूर्वद्वारि तु संवृतः ॥
अट्टहासो गणो नाम प्रभासं तत्र रक्षति
kālākṣo bhīṣaṇaścaṃḍo vṛto'ṣṭādaśakoṭibhiḥ ||
ghaṃṭākarṇagaṇo nāma dakṣiṇaṃ dvāramāśritaḥ
||95||कालाक्षो भीषणश्चंडो वृतोऽष्टादशकोटिभिः ॥
घंटाकर्णगणो नाम दक्षिणं द्वारमाश्रितः
paścimadvāramāśritya sthitavānviṣṭaro gaṇaḥ ||
daṇḍapāṇiḥ sthitastatra devadevasya cottare
||96||पश्चिमद्वारमाश्रित्य स्थितवान्विष्टरो गणः ॥
दण्डपाणिः स्थितस्तत्र देवदेवस्य चोत्तरे
yogakṣemaṃ vahannityaṃ prabhāse bhāvitātmanām ||
bhīṣaṇākṣastathaiśānyāmāgneyyāṃ chāgavaktrakaḥ
||97||योगक्षेमं वहन्नित्यं प्रभासे भावितात्मनाम् ॥
भीषणाक्षस्तथैशान्यामाग्नेय्यां छागवक्त्रकः
nairṛtyāṃ caṃḍanādastu vāyavyāṃ bhairavānanaḥ ||
nandī caiva mahākālo daṇḍapāṇirvināyakaḥ
||98||नैर्ऋत्यां चंडनादस्तु वायव्यां भैरवाननः ॥
नन्दी चैव महाकालो दण्डपाणिर्विनायकः
eteṅgarakṣakā madhye śatakoṭigaṇairvṛtāḥ ||
evaṃ rakṣaṃti bahavo hyasaṃkhyeyā gaṇeśvarāḥ
||99||एतेङ्गरक्षका मध्ये शतकोटिगणैर्वृताः ॥
एवं रक्षंति बहवो ह्यसंख्येया गणेश्वराः
kalikalmaṣasaṃbhūtyā yeṣāṃ copahatā matiḥ ||
na teṣāṃ tadbhavedgamyaṃ sthānamardhendumaulinaḥ
||100||कलिकल्मषसंभूत्या येषां चोपहता मतिः ॥
न तेषां तद्भवेद्गम्यं स्थानमर्धेन्दुमौलिनः
gaṃdharvaiḥ kinnarairyakṣairapsarobhistathoragaiḥ ||
siddhaiḥ saṃpūjya deveśaṃ someśaṃ pāpanāśanam
||101||गंधर्वैः किन्नरैर्यक्षैरप्सरोभिस्तथोरगैः ॥
सिद्धैः संपूज्य देवेशं सोमेशं पापनाशनम्
antardhānaṃ gatairnityaṃ prabhāsaṃ tu niṣevyate ||
saptalokeṣu ye santi siddhāḥ pātālavāsinaḥ ||
pradakṣiṇaṃ te kurvaṃti someśaṃ kālabhairavam
||102||अन्तर्धानं गतैर्नित्यं प्रभासं तु निषेव्यते ॥
सप्तलोकेषु ये सन्ति सिद्धाः पातालवासिनः ॥
प्रदक्षिणं ते कुर्वंति सोमेशं कालभैरवम्
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca ||
lākuliṃ bhārabhūtiṃ ca āṣāḍhiṃ daṇḍameva ca
||103||पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ॥
लाकुलिं भारभूतिं च आषाढिं दण्डमेव च
puṣkaraṃ naimiṣaṃ caiva amareśaṃ tathāparam ||
bhairavaṃ madhyamaṃ kālaṃ kedāraṃ kaṇavīrakam
||104||पुष्करं नैमिषं चैव अमरेशं तथापरम् ॥
भैरवं मध्यमं कालं केदारं कणवीरकम्
haricaṃdrastu śaileśastathā vastrāṃtikeśvaraḥ ||
aṭṭahāsaṃ mahendraṃ ca śrīśailaṃ ca gayā tathā
||105||हरिचंद्रस्तु शैलेशस्तथा वस्त्रांतिकेश्वरः ॥
अट्टहासं महेन्द्रं च श्रीशैलं च गया तथा
etāni sarvatīrthāni devaṃ someśvaraṃ prabhum ||
pradakṣiṇaṃ prakurvaṃti tatra liṃgaṃ stuvaṃti ca
||106||एतानि सर्वतीर्थानि देवं सोमेश्वरं प्रभुम् ॥
प्रदक्षिणं प्रकुर्वंति तत्र लिंगं स्तुवंति च
brahmā janārdanaścānye ye devā jagati sthitāḥ ||
agniliṃgasamīpasthāḥ saṃdhyākāle stuvaṃti ca
||107||ब्रह्मा जनार्दनश्चान्ये ये देवा जगति स्थिताः ॥
अग्निलिंगसमीपस्थाः संध्याकाले स्तुवंति च
ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi ṣaṣṭikoṭiśatāni ca ||
sarve someśvaraṃ yāṃti māghakṛṣṇacaturddaśīm
||108||षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥
सर्वे सोमेश्वरं यांति माघकृष्णचतुर्द्दशीम्
tasminkāle ca yo dadyātsomeśe ghṛtakambalam
||109||तस्मिन्काले च यो दद्यात्सोमेशे घृतकम्बलम्
ghṛtaṃ rasaṃ tilāndugdhaṃ jalaṃ caṃdrādhivāsitam ||
ekatra kṛtvā kāśmīramityetadghṛtakaṃbalam
||110||घृतं रसं तिलान्दुग्धं जलं चंद्राधिवासितम् ॥
एकत्र कृत्वा काश्मीरमित्येतद्घृतकंबलम्
śivarātryāṃ tu karttavyametadgopyaṃ mama priyam ||
evaṃ kṛte ca yatpuṇyaṃ gadituṃ tanna śakyate
||111||शिवरात्र्यां तु कर्त्तव्यमेतद्गोप्यं मम प्रियम् ॥
एवं कृते च यत्पुण्यं गदितुं तन्न शक्यते
tatra dakṣiṇabhāge tu svayaṃ bhūtavināyakam ||
prathamaṃ pūjayeddevi yadīcchetsiddhimātmanaḥ
||112||तत्र दक्षिणभागे तु स्वयं भूतविनायकम् ॥
प्रथमं पूजयेद्देवि यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः
ūṣarāṇāṃ ca sarveṣāṃ prabhāsakṣetramūṣaram ||
pīṭhānāṃ caiva pīṭhaṃ ca kṣetrāṇāṃ kṣetramuttamam ||
sandehānāṃ ca sarveṣāmayaṃ saṃdeha uttamaḥ
||113||ऊषराणां च सर्वेषां प्रभासक्षेत्रमूषरम् ॥
पीठानां चैव पीठं च क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् ॥
सन्देहानां च सर्वेषामयं संदेह उत्तमः
ye kecidyoginaḥ saṃti śatakoṭipravistarāḥ ||
teṣāṃ kṣetre prabhāse tu ratirnnānyatra kutracit
||114||ये केचिद्योगिनः संति शतकोटिप्रविस्तराः ॥
तेषां क्षेत्रे प्रभासे तु रतिर्न्नान्यत्र कुत्रचित्
liṃgādīśānabhāge tu saṃsthitā surasundari
||115||लिंगादीशानभागे तु संस्थिता सुरसुन्दरि
mayā yā kathitā tubhyamumā nāma kalā śubhā ||
sā satī procyate devi dakṣasya duhitā purā
||116||मया या कथिता तुभ्यमुमा नाम कला शुभा ॥
सा सती प्रोच्यते देवि दक्षस्य दुहिता पुरा
dakṣakopāccharīraṃ tu saṃtyajya paramā kalā ||
himavaṃtagṛhe jātā umānāmnā ca viśrutā
||117||दक्षकोपाच्छरीरं तु संत्यज्य परमा कला ॥
हिमवंतगृहे जाता उमानाम्ना च विश्रुता
tena devi tvayā sārddhaṃ tatrasthā varadāḥ smṛtāḥ ||
navakoṭyastu cāmuṃḍāstasminkṣetre sthitāḥ svayam
||118||तेन देवि त्वया सार्द्धं तत्रस्था वरदाः स्मृताः ॥
नवकोट्यस्तु चामुंडास्तस्मिन्क्षेत्रे स्थिताः स्वयम्
caitre māsi sitāṣṭamyāṃ tatra tvāṃ yadi pūjayet ||
eka viṃśatijanmāni dāridryaṃ tasya no bhavet
||119||चैत्रे मासि सिताष्टम्यां तत्र त्वां यदि पूजयेत् ॥
एक विंशतिजन्मानि दारिद्र्यं तस्य नो भवेत्
amā somena saṃyuktā kadācidyadi labhyate ||
tasyāṃ someśvaraṃ dṛṣṭvā koṭiyajñaphalaṃ labhet
||120||अमा सोमेन संयुक्ता कदाचिद्यदि लभ्यते ॥
तस्यां सोमेश्वरं दृष्ट्वा कोटियज्ञफलं लभेत्
etatkṣetraṃ mahāguhyaṃ sarvapātakanāśanam ||
rudrāṇāṃ koṭayo yatra ekādaśa samāsate
||121||एतत्क्षेत्रं महागुह्यं सर्वपातकनाशनम् ॥
रुद्राणां कोटयो यत्र एकादश समासते
dvādaśātra dineśānāṃ vasavo'ṣṭau samāgatāḥ ||
gandharvayakṣarakṣāṃsi asaṃkhyātā gaṇeśvarāḥ
||122||द्वादशात्र दिनेशानां वसवोऽष्टौ समागताः ॥
गन्धर्वयक्षरक्षांसि असंख्याता गणेश्वराः
umāpi tatra pārśvasthā sarvadevaistu saṃstutā ||
nandī ca gaṇanātho yo devadevasya śūlinaḥ
||123||उमापि तत्र पार्श्वस्था सर्वदेवैस्तु संस्तुता ॥
नन्दी च गणनाथो यो देवदेवस्य शूलिनः
mahākālasya ye cānye gaṇapāḥ saṃti pārśvagāḥ ||
gaṃgā ca yamunā caiva tathā devī sarasvatī
||124||महाकालस्य ये चान्ये गणपाः संति पार्श्वगाः ॥
गंगा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती
anyāśca saritaḥ puṇyā nadāścaiva hradāstathā ||
samudrāḥ parvatāḥ kūpā vanaspataya eva ca
||125||अन्याश्च सरितः पुण्या नदाश्चैव ह्रदास्तथा ॥
समुद्राः पर्वताः कूपा वनस्पतय एव च
sthāvaraṃ jaṃgamaṃ caiva prabhāse tu samāgatam ||
anye caiva gaṇāstatra prabhāse saṃvyavasthitāḥ
||126||स्थावरं जंगमं चैव प्रभासे तु समागतम् ॥
अन्ये चैव गणास्तत्र प्रभासे संव्यवस्थिताः
na mayā kathitāḥ sarva uddeśena kvacitkvacit ||
bhaktyā paramayā yukto devadevi vināyakam ||
tṛtīyaṃ pūjayettatra vāṃchetkṣetraphalaṃ yadi
||127||न मया कथिताः सर्व उद्देशेन क्वचित्क्वचित् ॥
भक्त्या परमया युक्तो देवदेवि विनायकम् ॥
तृतीयं पूजयेत्तत्र वांछेत्क्षेत्रफलं यदि
dvādaśaivaṃ tathā cāṣṭau catvāriṃśacca koṭayaḥ ||
nadīnāmagnitīrthasya dvāre tiṣṭhaṃti bhāmini
||128||द्वादशैवं तथा चाष्टौ चत्वारिंशच्च कोटयः ॥
नदीनामग्नितीर्थस्य द्वारे तिष्ठंति भामिनि
nirmālyalaṃghanaṃ kiṃcidajñātādyadi vai kṛtam ||
tatsarvaṃ vilayaṃ yāti agnitīrthasya darśanāt
||129||निर्माल्यलंघनं किंचिदज्ञाताद्यदि वै कृतम् ॥
तत्सर्वं विलयं याति अग्नितीर्थस्य दर्शनात्
devi kiṃ bahunoktena kṣetrametanmahāprabham ||
na te varṇayituṃ śakyaṃ kalpakoṭiśatairapi
||13||देवि किं बहुनोक्तेन क्षेत्रमेतन्महाप्रभम् ॥
न ते वर्णयितुं शक्यं कल्पकोटिशतैरपि
ye cāṃtarikṣe bhuvi ye ca devāstīrthāni vai yāni digaṃtareṣu ||
kṣetraṃ prabhāsaṃ pravaraṃ hi teṣāṃ someśvaraṃ devi tathā variṣṭham
||131||ये चांतरिक्षे भुवि ये च देवास्तीर्थानि वै यानि दिगंतरेषु ॥
क्षेत्रं प्रभासं प्रवरं हि तेषां सोमेश्वरं देवि तथा वरिष्ठम्
ye cāṃḍajāścodbhijāścaiva jīvāḥ sasvedajāścaiva jarāyujāśca ||
devi prabhāse tu gatāsavo'tha muktiṃ paraṃ yāṃti na saṃśayo'tra
||132||ये चांडजाश्चोद्भिजाश्चैव जीवाः सस्वेदजाश्चैव जरायुजाश्च ॥
देवि प्रभासे तु गतासवोऽथ मुक्तिं परं यांति न संशयोऽत्र
iti nigaditametaddevadevasya citraṃ caritamidamaciṃtyaṃ devi te śaṃkarasya ||
kalikaluṣavidāraṃ sarvaloko'pi yāyādyadi paṭhati śṛṇoti stauti nityaṃ ya ittham
||133||इति निगदितमेतद्देवदेवस्य चित्रं चरितमिदमचिंत्यं देवि ते शंकरस्य ॥
कलिकलुषविदारं सर्वलोकोऽपि यायाद्यदि पठति शृणोति स्तौति नित्यं य इत्थम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye kṣetrapramāṇavarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||