tato gacchenmahādevi puṣkarāraṇyamuttamam
īśvara uvāca
tato gacchenmahādevi puṣkarāraṇyamuttamam ||
tasmādīśānakoṇasthaṃ dhanuṣāṃ ṣaṣṭibhiḥ sthitam
||1||ततो गच्छेन्महादेवि पुष्करारण्यमुत्तमम् ॥
तस्मादीशानकोणस्थं धनुषां षष्टिभिः स्थितम्
tatra kuṇḍaṃ mahādevi hyaṣṭapuṣkarasaṃjñitam ||
sarva pāpaharaṃ devi duṣprāpyamakṛtātmabhiḥ
||2||तत्र कुण्डं महादेवि ह्यष्टपुष्करसंज्ञितम् ॥
सर्व पापहरं देवि दुष्प्राप्यमकृतात्मभिः
tatra kuṇḍasamīpe tu purā rāmeśadhīmatā ||
sthāpitaṃ tanmahāliṅgaṃ rāmeśvara iti smṛtam
||3||तत्र कुण्डसमीपे तु पुरा रामेशधीमता ॥
स्थापितं तन्महालिङ्गं रामेश्वर इति स्मृतम्
tasya pūjanamātreṇa mucyate brahmahatyayā
||4||तस्य पूजनमात्रेण मुच्यते ब्रह्महत्यया
śrīdevyuvāca
bhagavanvistarādbrūhi rāmeśvarasamudbhavam ||
kathaṃ tatrāgamadrāmaḥ sasītaśca salakṣmaṇaḥ
||5||भगवन्विस्तराद्ब्रूहि रामेश्वरसमुद्भवम् ॥
कथं तत्रागमद्रामः ससीतश्च सलक्ष्मणः
kathaṃ pratiṣṭhitaṃ liṅgaṃ puṣkare pāpataskare ||
etadvistarato brūhi phalaṃ māhātmyasaṃyutam
||6||कथं प्रतिष्ठितं लिङ्गं पुष्करे पापतस्करे ॥
एतद्विस्तरतो ब्रूहि फलं माहात्म्यसंयुतम्
īśvara uvāca
caturviṃśayuge rāmo vasiṣṭhena purodhasā ||
purā rāvaṇanāśārthaṃ jajñe daśarathātmajaḥ
||7||चतुर्विंशयुगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा ॥
पुरा रावणनाशार्थं जज्ञे दशरथात्मजः
tataḥ kālāntare devi ṛṣiśāpānmahātapāḥ ||
yayau dāśarathī rāmaḥ sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ
||8||ततः कालान्तरे देवि ऋषिशापान्महातपाः ॥
ययौ दाशरथी रामः ससीतः सहलक्ष्मणः
vanavāsāya niṣkrāṃto divyairbrahmarṣibhirvṛtaḥ ||
tato yātrāprasaṃgena prabhāsaṃ kṣetramāgataḥ
||9||वनवासाय निष्क्रांतो दिव्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः ॥
ततो यात्राप्रसंगेन प्रभासं क्षेत्रमागतः
taṃ deśaṃ tu samāsādya suśrāṃto niṣasāda ha ||
astaṃ gate tataḥ sūrye parṇānyāstīrya bhūtale
||10||तं देशं तु समासाद्य सुश्रांतो निषसाद ह ॥
अस्तं गते ततः सूर्ये पर्णान्यास्तीर्य भूतले
suṣvāpātha niśāśeṣe dadṛśe pitaraṃ svakam ||
svapne daśarathaṃ devi saumyarūpaṃ mahāprabham
||11||सुष्वापाथ निशाशेषे ददृशे पितरं स्वकम् ॥
स्वप्ने दशरथं देवि सौम्यरूपं महाप्रभम्
prātarutthāya tatsarvaṃ brāhmaṇebhyo nyavedayat ||
yathā daśarathaḥ svapne dṛṣṭastena mahātmanā
||12||प्रातरुत्थाय तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् ॥
यथा दशरथः स्वप्ने दृष्टस्तेन महात्मना
brāhmaṇā ūcuḥ
vṛddhikāmāśca pitaro varadāstava rāghava ||
darśanaṃ hi prayacchaṃti svapnānte hi svavaṃśaje
||13||वृद्धिकामाश्च पितरो वरदास्तव राघव ॥
दर्शनं हि प्रयच्छंति स्वप्नान्ते हि स्ववंशजे
etattīrthaṃ mahāpuṇyaṃ suguptaṃ śārṅgadhanvanaḥ ||
puṣkareti samākhyātaṃ śrāddhamatra pradīyatām
||14||एतत्तीर्थं महापुण्यं सुगुप्तं शार्ङ्गधन्वनः ॥
पुष्करेति समाख्यातं श्राद्धमत्र प्रदीयताम्
nūnaṃ daśaratho rājā tīrthe cāsminsamīhate ||
tvayā dattaṃ śubhaṃ piṇḍaṃ tataḥ sa darśanaṃ gataḥ
||15||नूनं दशरथो राजा तीर्थे चास्मिन्समीहते ॥
त्वया दत्तं शुभं पिण्डं ततः स दर्शनं गतः
īśvara uvāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā rāmo rājīvalocanaḥ ||
nimaṃtrayāmāsa tadā śrāddhārhānbrāhmaṇāñchubhān
||16||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः ॥
निमंत्रयामास तदा श्राद्धार्हान्ब्राह्मणाञ्छुभान्
abravīllakṣmaṇaṃ pārśve sthitaṃ vinatakaṃdharam ||
phalārthaṃ vraja saumitre śrāddhārthaṃ tvarayā'nvitaḥ
||17||अब्रवील्लक्ष्मणं पार्श्वे स्थितं विनतकंधरम् ॥
फलार्थं व्रज सौमित्रे श्राद्धार्थं त्वरयाऽन्वितः
sa tatheti pratijñāya jagāma raghunaṃdanaḥ ||
ānayāmāsa śīghraṃ sa phalāni vividhāni ca
||18||स तथेति प्रतिज्ञाय जगाम रघुनंदनः ॥
आनयामास शीघ्रं स फलानि विविधानि च
bilvāni ca kapitthāni tindukāni ca bhūriśaḥ ||
badarāṇi karīrāṇi karamardāni ca priye
||19||बिल्वानि च कपित्थानि तिन्दुकानि च भूरिशः ॥
बदराणि करीराणि करमर्दानि च प्रिये
cirbhaṭāni parūṣāṇi mātuliṃgāni vai tathā ||
nālikerāṇi śubhrāṇi iṃgudīsaṃbhavāni ca
||20||चिर्भटानि परूषाणि मातुलिंगानि वै तथा ॥
नालिकेराणि शुभ्राणि इंगुदीसंभवानि च
athaitāni papācāśu sītā janakanaṃdinī ||
tatastu kutape kāle snātvā valkalabhṛcchuciḥ
||21||अथैतानि पपाचाशु सीता जनकनंदिनी ॥
ततस्तु कुतपे काले स्नात्वा वल्कलभृच्छुचिः
brāhmaṇānānayāmāsa śrāddhārhāndvijasattamān ||
gālavo devalo raibhyo yavakrīto'tha parvataḥ
||22||ब्राह्मणानानयामास श्राद्धार्हान्द्विजसत्तमान् ॥
गालवो देवलो रैभ्यो यवक्रीतोऽथ पर्वतः
bharadvājo vasiṣṭhaśca jāvālirgautamo bhṛguḥ ||
ete cānye ca bahavo brāhmaṇā vedapāragāḥ
||23||भरद्वाजो वसिष्ठश्च जावालिर्गौतमो भृगुः ॥
एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगाः
śrāddhārthaṃ tasya saṃprāptā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ ||
etasminneva kāle tu rāmaḥ sītāmabhāṣata
||24||श्राद्धार्थं तस्य संप्राप्ता रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥
एतस्मिन्नेव काले तु रामः सीतामभाषत
ehi vaidehi viprāṇāṃ dehi pādāvanejanam ||
etacchrutvā'tha sā sītā praviṣṭā vṛkṣamadhyataḥ
||25||एहि वैदेहि विप्राणां देहि पादावनेजनम् ॥
एतच्छ्रुत्वाऽथ सा सीता प्रविष्टा वृक्षमध्यतः
gulmairācchādya cātmānaṃ rāmasyādarśane sthitā ||
muhurmuhuryadā rāmaḥ sītāsītāmabhāṣata
||26||गुल्मैराच्छाद्य चात्मानं रामस्यादर्शने स्थिता ॥
मुहुर्मुहुर्यदा रामः सीतासीतामभाषत
jñātvā tāṃ lakṣmaṇo naṣṭāṃ kopāviṣṭaṃ ca rāghavam ||
svayameva tadā cakre brāhmaṇārha pratikriyām
||27||ज्ञात्वा तां लक्ष्मणो नष्टां कोपाविष्टं च राघवम् ॥
स्वयमेव तदा चक्रे ब्राह्मणार्ह प्रतिक्रियाम्
atha bhukteṣu vipreṣu kṛta piṃḍapradānake ||
āgatā jānakī sītā yatra rāmo vyavasthitaḥ
||28||अथ भुक्तेषु विप्रेषु कृत पिंडप्रदानके ॥
आगता जानकी सीता यत्र रामो व्यवस्थितः
tāṃ dṛṣṭvā paruṣairvākyairbhartsayāmāsa rāghavaḥ ||
dhigdhikpāpe dvijāṃstyaktvā pitṛkṛtyamahodayam ||
kva gatā'si ca māṃ hitvā śrāddhakāle hyupasthite
||29||तां दृष्ट्वा परुषैर्वाक्यैर्भर्त्सयामास राघवः ॥
धिग्धिक्पापे द्विजांस्त्यक्त्वा पितृकृत्यमहोदयम् ॥
क्व गताऽसि च मां हित्वा श्राद्धकाले ह्युपस्थिते
īśvara uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā bhayabhītā ca jānakī
||30||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भयभीता च जानकी
kṛtāñjalipuṭā bhūtvā vepamānā hyabhāṣata ||
mā kopaṃ kuru kalyāṇa mā māṃ nirbhartsaya prabho
||31||कृताञ्जलिपुटा भूत्वा वेपमाना ह्यभाषत ॥
मा कोपं कुरु कल्याण मा मां निर्भर्त्सय प्रभो
śṛṇu yasmādvibho'nyatra gatā tyaktvā tavāntikam ||
dṛṣṭastatra pitā me'dya tathā caiva pitāmahaḥ
||32||शृणु यस्माद्विभोऽन्यत्र गता त्यक्त्वा तवान्तिकम् ॥
दृष्टस्तत्र पिता मेऽद्य तथा चैव पितामहः
tasya pūrvataraścāpi tathā mātāmahādayaḥ ||
aṃgeṣu brāhmaṇendrāṇāmākrāntāste pṛthakpṛthak
||33||तस्य पूर्वतरश्चापि तथा मातामहादयः ॥
अंगेषु ब्राह्मणेन्द्राणामाक्रान्तास्ते पृथक्पृथक्
tato lajjā samabhavattatra me raghunandana ||
pitrā tatra mahābāho manojñāni śubhāni ca
||34||ततो लज्जा समभवत्तत्र मे रघुनन्दन ॥
पित्रा तत्र महाबाहो मनोज्ञानि शुभानि च
bhakṣyāṇi bhakṣitānyeva yāni vai guṇavanti ca ||
sa kathaṃ sukaṣāyāṇi kṣārāṇi kaṭukāni ca ||
bhakṣayiṣyati rājendra tato me duḥkhamāviśat
||36||भक्ष्याणि भक्षितान्येव यानि वै गुणवन्ति च ॥
स कथं सुकषायाणि क्षाराणि कटुकानि च ॥
भक्षयिष्यति राजेन्द्र ततो मे दुःखमाविशत्
etasmātkāraṇānnaṣṭā lajjayā'haṃ raghūdvaha ||
dṛṣṭvā śvaśuravargaṃ svaṃ tasmātkopaṃ parityaja
||36||एतस्मात्कारणान्नष्टा लज्जयाऽहं रघूद्वह ॥
दृष्ट्वा श्वशुरवर्गं स्वं तस्मात्कोपं परित्यज
tasyāstadvacanaṃ śrutvā vismito rāghavo'bhavat ||
viśeṣeṇa dadau tasmiñchrāddhaṃ tīrthe tu puṣkare
||37||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मितो राघवोऽभवत् ॥
विशेषेण ददौ तस्मिञ्छ्राद्धं तीर्थे तु पुष्करे
tatra puṣkarasānnidhye dakṣiṇe dhanuṣāṃ traye ||
liṃgaṃ pratiṣṭhayāmāsa rāmeśvaramiti śrutam
||35||तत्र पुष्करसान्निध्ये दक्षिणे धनुषां त्रये ॥
लिंगं प्रतिष्ठयामास रामेश्वरमिति श्रुतम्
yastaṃ pūjayate bhaktyā gandhapuṣpādibhiḥ kramāt ||
sa prāpnoti paraṃ sthānaṃ yratra devo janārdanaḥ
||39||यस्तं पूजयते भक्त्या गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥
स प्राप्नोति परं स्थानं य्रत्र देवो जनार्दनः
kimatra bahunoktena dvādaśyāṃ yatpradāpayet ||
na tatra parisaṃkhyānaṃ triṣu lokeṣu vidyate
||40||किमत्र बहुनोक्तेन द्वादश्यां यत्प्रदापयेत् ॥
न तत्र परिसंख्यानं त्रिषु लोकेषु विद्यते
śukrāṃgārakasaṃyuktā caturthī yā bhavetkvacit ||
ṣaṣṭhī vātra varārohe tatra śrāddhe mahatphalam
||41||शुक्रांगारकसंयुक्ता चतुर्थी या भवेत्क्वचित् ॥
षष्ठी वात्र वरारोहे तत्र श्राद्धे महत्फलम्
yāvaddvādaśavarṣāṇi pitaraśca pitāmahāḥ ||
tarpitā nānyamicchanti puṣkare svakulodbhave
||42||यावद्द्वादशवर्षाणि पितरश्च पितामहाः ॥
तर्पिता नान्यमिच्छन्ति पुष्करे स्वकुलोद्भवे
tatra yo vājinaṃ dadyātsamyagbhaktisamanvitaḥ ||
aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ
||43||तत्र यो वाजिनं दद्यात्सम्यग्भक्तिसमन्वितः ॥
अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
iti te kathitaṃ samyaṅmāhātmyaṃ pāpanāśanam ||
rāmeśvarasya devasya puṣkarasya ca bhāmini
||44||इति ते कथितं सम्यङ्माहात्म्यं पापनाशनम् ॥
रामेश्वरस्य देवस्य पुष्करस्य च भामिनि
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye puṣkaramāhātmye rāmeśvarakṣetramāhātmyavarṇanaṃnāmaikādaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ || 111 ||