romāṃcakañcukā subhrūḥ punaḥ papraccha bhūsurāḥ
sūta uvāca
iti proktā tadā devi vismayotphullalocanā ||
romāṃcakañcukā subhrūḥ punaḥ papraccha bhūsurāḥ
||1||इति प्रोक्ता तदा देवि विस्मयोत्फुल्ललोचना ॥
रोमांचकञ्चुका सुभ्रूः पुनः पप्रच्छ भूसुराः
devyuvāca
dhanyā'haṃ kṛtapuṇyā'haṃ tapaḥ sucaritaṃ mayā ||
yadeṣa kṣetra mahimā mahādevānmayā śrutaḥ
||2||धन्याऽहं कृतपुण्याऽहं तपः सुचरितं मया ॥
यदेष क्षेत्र महिमा महादेवान्मया श्रुतः
bhagavandevadeveśa saṃsārārṇavatāraka ||
pṛṣṭaṃ tu yanmayā pūrvaṃ tatsarvaṃ kathitaṃ hara
||3||भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक ॥
पृष्टं तु यन्मया पूर्वं तत्सर्वं कथितं हर
punaśca devadeveśa tvadvākyāmṛtaraṃjitā ||
na tṛptimadhigacchāmi devadeva maheśvara
||4||पुनश्च देवदेवेश त्वद्वाक्यामृतरंजिता ॥
न तृप्तिमधिगच्छामि देवदेव महेश्वर
kiṃcitpraṣṭumanāścāsmi prabhāsakṣetravistaram ||
tanme kathaya kāmeśa dayāṃ kṛtvā jagatprabho
||5||किंचित्प्रष्टुमनाश्चास्मि प्रभासक्षेत्रविस्तरम् ॥
तन्मे कथय कामेश दयां कृत्वा जगत्प्रभो
īśvara uvāca
pṛthivyā madhyagarbhasthaṃ jaṃbūdvīpamiti smṛtam ||
tacca vai navadhā bhinnaṃ varṣabhedena sundari
||6||पृथिव्या मध्यगर्भस्थं जंबूद्वीपमिति स्मृतम् ॥
तच्च वै नवधा भिन्नं वर्षभेदेन सुन्दरि
tasyādyaṃ bhārataṃ varṣaṃ taccāpi navadhā smṛtam ||
navayojanasāhasraṃ dakṣiṇottaramānataḥ
||7||तस्याद्यं भारतं वर्षं तच्चापि नवधा स्मृतम् ॥
नवयोजनसाहस्रं दक्षिणोत्तरमानतः
aśītiśca sahasrāṇi pūrvapaścāyataṃ smṛtam ||
uttare himavānasti kṣīrodo dakṣiṇe smṛtaḥ
||8||अशीतिश्च सहस्राणि पूर्वपश्चायतं स्मृतम् ॥
उत्तरे हिमवानस्ति क्षीरोदो दक्षिणे स्मृतः
etasminnaṃtare devi bhārataṃ kṣetramuttamam ||
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca tiṣyaṃ yugacatuṣṭayam
||9||एतस्मिन्नंतरे देवि भारतं क्षेत्रमुत्तमम् ॥
कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं युगचतुष्टयम्
atraivaiṣā yugāvasthā caturvarṇaśca vai janaḥ ||
catvāri trīṇi ca dve ca tathaivaika śaracchatam
||10||अत्रैवैषा युगावस्था चतुर्वर्णश्च वै जनः ॥
चत्वारि त्रीणि च द्वे च तथैवैक शरच्छतम्
jīvantyatra narā devi kṛtatretādiṣu kramāt ||
yadetatpārthivaṃ padmaṃ catuṣpatraṃ mayoditam
||11||जीवन्त्यत्र नरा देवि कृतत्रेतादिषु क्रमात् ॥
यदेतत्पार्थिवं पद्मं चतुष्पत्रं मयोदितम्
varṣāṇi bhāratādyāni patrāṇyasya caturddiśam ||
bhārataṃ ketumālaṃ ca kuru bhadrāśvameva ca
||12||वर्षाणि भारताद्यानि पत्राण्यस्य चतुर्द्दिशम् ॥
भारतं केतुमालं च कुरु भद्राश्वमेव च
bhārataṃ nāma yadvarṣaṃ dākṣiṇātyaṃ mayoditam ||
dakṣiṇāparato yasya pūrveṇa ca mahodadhiḥ ||
himavānuttareṇāsya kārmukasya yathā guṇaḥ
||13||भारतं नाम यद्वर्षं दाक्षिणात्यं मयोदितम् ॥
दक्षिणापरतो यस्य पूर्वेण च महोदधिः ॥
हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः
tadetadbhārataṃ varṣaṃ sarvabījaṃ varānane ||
tatkarmabhūmirnānyatra saṃprāptiḥ puṇyapāpayoḥ
||14||तदेतद्भारतं वर्षं सर्वबीजं वरानने ॥
तत्कर्मभूमिर्नान्यत्र संप्राप्तिः पुण्यपापयोः
devānāmapi deveśi sadaivaiṣa manorathaḥ ||
api mānuṣyamāpsyāmo bhārate pratyuta kṣitau
||15||देवानामपि देवेशि सदैवैष मनोरथः ॥
अपि मानुष्यमाप्स्यामो भारते प्रत्युत क्षितौ
bhadrāśve'śvaśirā viṣṇurbhārate kūrmasaṃsthitaḥ ||
varāhaḥ ketumāle ca matsyarūpastathottare
||16||भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितः ॥
वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे
teṣu nakṣatravinyāsādviṣayāḥ samavasthitāḥ ||
caturṣvapi mahādevi vigraho nava pādakaḥ
||17||तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः ॥
चतुर्ष्वपि महादेवि विग्रहो नव पादकः
bhārato yo mahādevi kūrmarūpeṇa saṃsthitaḥ ||
nakṣatragrahavinyāsaṃ tasya te kathayāmyaham
||18||भारतो यो महादेवि कूर्मरूपेण संस्थितः ॥
नक्षत्रग्रहविन्यासं तस्य ते कथयाम्यहम्
prāṅmukho bhagavāndevo kūrmarūpī vyavasthitaḥ ||
ākramya bhārataṃ varṣaṃ navabhedamidaṃ priye
||19||प्राङ्मुखो भगवान्देवो कूर्मरूपी व्यवस्थितः ॥
आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं प्रिये
navadhā saṃsthitasyāsya nakṣatrāṇi nibodha me ||
kṛttikā rohiṇī saumyaṃ tṛtīyaṃ kūrmapṛṣṭhigam
||20||नवधा संस्थितस्यास्य नक्षत्राणि निबोध मे ॥
कृत्तिका रोहिणी सौम्यं तृतीयं कूर्मपृष्ठिगम्
raudraṃ punarvasuḥ puṣyaṃ nakṣatratritayaṃ mukhe ||
āśleṣākhyaṃ tathā paitraṃ phālgunī prathamā priye
||21||रौद्रं पुनर्वसुः पुष्यं नक्षत्रत्रितयं मुखे ॥
आश्लेषाख्यं तथा पैत्रं फाल्गुनी प्रथमा प्रिये
nakṣatratritayaṃ pādamāśritaṃ pūrvadakṣiṇam ||
phālgunī cottarā hastaṃ citrā carkṣatrayaṃ smṛtam
||22||नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् ॥
फाल्गुनी चोत्तरा हस्तं चित्रा चर्क्षत्रयं स्मृतम्
kūrmasya dakṣiṇe kukṣau carkṣapādaṃ tathā'param ||
svātī viśākhā maitraṃ ca nairṛte tritayaṃ smṛtam
||23||कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ चर्क्षपादं तथाऽपरम् ॥
स्वाती विशाखा मैत्रं च नैर्ऋते त्रितयं स्मृतम्
aiṃdraṃ mūlaṃ tathāṣāḍhā pṛṣṭhe tu tritayaṃ smṛtam ||
āṣāḍhā śravaṇaṃ caiva dhaniṣṭhā cātra śabditā
||24||ऐंद्रं मूलं तथाषाढा पृष्ठे तु त्रितयं स्मृतम् ॥
आषाढा श्रवणं चैव धनिष्ठा चात्र शब्दिता
nakṣatritayaṃ pāde vāyavye tu yaśasvini ||
vāruṇaṃ caiva nakṣatraṃ tathā proṣṭhapadādvayam
||25||नक्षत्रितयं पादे वायव्ये तु यशस्विनि ॥
वारुणं चैव नक्षत्रं तथा प्रोष्ठपदाद्वयम्
kūrmasya vāmakukṣau tu tritayaṃ saṃsthitaṃ priye ||
revatī cāśvidaivatyaṃ yāmyaṃ carkṣamiti trayam ||
īśapāde samākhyātaṃ śubhāśubhaphalaṃ śṛṇu
||26||कूर्मस्य वामकुक्षौ तु त्रितयं संस्थितं प्रिये ॥
रेवती चाश्विदैवत्यं याम्यं चर्क्षमिति त्रयम् ॥
ईशपादे समाख्यातं शुभाशुभफलं शृणु
yasyarkṣasya patiryo vai grahastaddhainyato bhayam ||
taddeśasya mahādevi tathotkarṣe śubhāgamaḥ
||27||यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्धैन्यतो भयम् ॥
तद्देशस्य महादेवि तथोत्कर्षे शुभागमः
eṣa kūrmo mayākhyāto bhārate bhagavāniha ||
nārāyaṇo hyaciṃtyātmā yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam
||28||एष कूर्मो मयाख्यातो भारते भगवानिह ॥
नारायणो ह्यचिंत्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्
meṣavṛṣau hṛdo madhye mukhe ca mithunādikau ||
prāgdakṣiṇe tathā pāde karkasiṃhau vyavasthitau
||29||मेषवृषौ हृदो मध्ये मुखे च मिथुनादिकौ ॥
प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ
siṃhakanyātulāścaiva kukṣau rāśitrayaṃ smṛtam ||
dhaṭo'dha vṛścikāścobhau pāde dakṣiṇapaścime
||30||सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशित्रयं स्मृतम् ॥
धटोऽध वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे
pucche tu vṛścikaścaiva sadhanuśca vyavasthitaḥ ||
vāyavye vāmapāde ca dhanurgrāhādikaṃ trayam
||31||पुच्छे तु वृश्चिकश्चैव सधनुश्च व्यवस्थितः ॥
वायव्ये वामपादे च धनुर्ग्राहादिकं त्रयम्
kumbha mīnau tathā cāsya uttarāṃ kukṣimāśritau ||
mīnameṣau mahādevi pāde pūrvottare sthitau
||32||कुम्भ मीनौ तथा चास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ ॥
मीनमेषौ महादेवि पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ
kūrmmadeśāṃstatharkṣāṇi deśeṣveteṣu vai priye ||
rāśayaśca tatharkṣeṣu grahā rāśivyavasthitāḥ
||33||कूर्म्मदेशांस्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै प्रिये ॥
राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहा राशिव्यवस्थिताः
tasmādgraharkṣapīḍāsu deśapīḍāṃ vinirdiśet ||
tatra snānaṃ prakurvaṃti dānaṃ homādikaṃ tathā
||34||तस्माद्ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् ॥
तत्र स्नानं प्रकुर्वंति दानं होमादिकं तथा
sa eṣa vaiṣṇavaḥ pādo devi madhye graho'sya yaḥ ||
nārāyaṇākhyo'ciṃtyātmā kāraṇaṃ jagataḥ prabhuḥ
||35||स एष वैष्णवः पादो देवि मध्ये ग्रहोऽस्य यः ॥
नारायणाख्योऽचिंत्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः
bhaumaśukrabudheṃdvarkabudhaśukramahīsutāḥ ||
gurumaṃdāsurācāryā meṣādīnāmadhīśvarāḥ
||36||भौमशुक्रबुधेंद्वर्कबुधशुक्रमहीसुताः ॥
गुरुमंदासुराचार्या मेषादीनामधीश्वराः
evaṃvidho mahādevi kūrmarūpī janārddanaḥ ||
tasya naiṛtapāde tu saurāṣṭra iti viśrutaḥ
||37||एवंविधो महादेवि कूर्मरूपी जनार्द्दनः ॥
तस्य नैऋतपादे तु सौराष्ट्र इति विश्रुतः
sa caivaṃ navadhā bhinnaḥ purabhedena suṃdari ||
tasya yo navamo bhāgaḥ sāgarasya ca sannidhau
||38||स चैवं नवधा भिन्नः पुरभेदेन सुंदरि ॥
तस्य यो नवमो भागः सागरस्य च सन्निधौ
prabhāsa iti vikhyāto mama devi priyaḥ sadā ||
yojanānāṃ daśadve ca vistīrṇaḥ parimaṇḍalam
||39||प्रभास इति विख्यातो मम देवि प्रियः सदा ॥
योजनानां दशद्वे च विस्तीर्णः परिमण्डलम्
madhyesya pīṭhikā proktā paṃcayojanavistṛtā ||
tanmadhye madgrahaṃ devi tiṣṭhatyudadhisaṃnidhau
||40||मध्येस्य पीठिका प्रोक्ता पंचयोजनविस्तृता ॥
तन्मध्ये मद्ग्रहं देवि तिष्ठत्युदधिसंनिधौ
tasya madhye mahādevi liṃgarūpo vasāmyaham
||41||तस्य मध्ये महादेवि लिंगरूपो वसाम्यहम्
kṛtasmarātpaścimato dhanuṣāṃ ca śatatraye ||
vasāmi tatra deveśi tvayā saha varānane
||42||कृतस्मरात्पश्चिमतो धनुषां च शतत्रये ॥
वसामि तत्र देवेशि त्वया सह वरानने
tanme sthānaṃ mahādevi kailāsādapi vallabham ||
gocarmamātraṃ tatrāpi mahāgopyaṃ varānane
||43||तन्मे स्थानं महादेवि कैलासादपि वल्लभम् ॥
गोचर्ममात्रं तत्रापि महागोप्यं वरानने
akathyaṃ devadeveśi tava snehātprakāśitam ||
etatprābhāsikaṃ kṣetraṃ prabhayā dīpitaṃ mama
||44||अकथ्यं देवदेवेशि तव स्नेहात्प्रकाशितम् ॥
एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं प्रभया दीपितं मम
tena prabhāsamityuktamādikalpe varānane ||
dvitīye tu prabhā labdhā sarvairdevaiḥ savāsavaiḥ
||45||तेन प्रभासमित्युक्तमादिकल्पे वरानने ॥
द्वितीये तु प्रभा लब्धा सर्वैर्देवैः सवासवैः
mama prabhābhā deveśi tena prābhāsikaṃ smṛtam ||
prabhāvavanto deveśi yatra saṃti mahāsurāḥ
||46||मम प्रभाभा देवेशि तेन प्राभासिकं स्मृतम् ॥
प्रभाववन्तो देवेशि यत्र संति महासुराः
athavā tena lokeṣu prabhāsamiti kīrtyate ||
prathamaṃ bhāsate devi sarveṣāṃ bhuvi tejasām ||
tīrthānāmāditīrthaṃ yatprabhāsaṃ tena kīrttitam
||47||अथवा तेन लोकेषु प्रभासमिति कीर्त्यते ॥
प्रथमं भासते देवि सर्वेषां भुवि तेजसाम् ॥
तीर्थानामादितीर्थं यत्प्रभासं तेन कीर्त्तितम्
prakṛṣṭaṃ bhānurathavā bhāsito viśvakarmaṇā ||
yatra sākṣātprabhāpāto jātaḥ prābhāsikaṃ tataḥ
||48||प्रकृष्टं भानुरथवा भासितो विश्वकर्मणा ॥
यत्र साक्षात्प्रभापातो जातः प्राभासिकं ततः
athavā dakṣasaṃśaptenendunā niṣprabheṇaca ||
tatra devi prabhā labdhā tena prābhāsikaṃ smṛtam ||
proddadhe bhāratī devī hyaurvāgniṃ vaḍavānalam
||49||अथवा दक्षसंशप्तेनेन्दुना निष्प्रभेणच ॥
तत्र देवि प्रभा लब्धा तेन प्राभासिकं स्मृतम् ॥
प्रोद्दधे भारती देवी ह्यौर्वाग्निं वडवानलम्
athavā tena deveśi prabhāsamiti kīrtyate ||
prakṛṣṭā bhāratī brāhmī viproktā śrūyate'dhvani ||
sadā yatra mahādevi prabhāsaṃ tena kīrtitam
||50||अथवा तेन देवेशि प्रभासमिति कीर्त्यते ॥
प्रकृष्टा भारती ब्राह्मी विप्रोक्ता श्रूयतेऽध्वनि ॥
सदा यत्र महादेवि प्रभासं तेन कीर्तितम्
prollasadvīcibhirbhāti sarvadā sāgaraḥ priye ||
tena prabhāsa nāmeti triṣu lokeṣu viśrutam
||51||प्रोल्लसद्वीचिभिर्भाति सर्वदा सागरः प्रिये ॥
तेन प्रभास नामेति त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
pratyakṣaṃ bhāskaro yatra sadā tiṣṭhati bhāmini ||
tena prabhāsa nāmeti prasiddhimagamatkṣitau
||52||प्रत्यक्षं भास्करो यत्र सदा तिष्ठति भामिनि ॥
तेन प्रभास नामेति प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ
prakṛṣṭaṃ bhāvināṃ sarvaṃ kāmaṃ tatra dadāmyaham ||
tena prabhāsanāmeti tīrthaṃ trailokyaviśrutam
||53||प्रकृष्टं भाविनां सर्वं कामं तत्र ददाम्यहम् ॥
तेन प्रभासनामेति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
kalpabhedena nāmāni tathaiva surasundari ||
niruktabhedairbahudhā bhidyaṃte kāraṇaiḥ priye ||
prabhāsamiti yannāma dātavyaṃ niścalaṃ smṛtam
||54||कल्पभेदेन नामानि तथैव सुरसुन्दरि ॥
निरुक्तभेदैर्बहुधा भिद्यंते कारणैः प्रिये ॥
प्रभासमिति यन्नाम दातव्यं निश्चलं स्मृतम्
aptattve saṃsthitaṃ devi viṣṇorādyakalevare ||
iti te kathitaṃ devi saṃkṣepātkṣetrakāraṇam
||55||अप्तत्त्वे संस्थितं देवि विष्णोराद्यकलेवरे ॥
इति ते कथितं देवि संक्षेपात्क्षेत्रकारणम्
punaste kathayāmyadya yatpṛcchasi varānane ||
tadbrūhi śīghraṃ kalyāṇi yatte manasi vartate
||56||पुनस्ते कथयाम्यद्य यत्पृच्छसि वरानने ॥
तद्ब्रूहि शीघ्रं कल्याणि यत्ते मनसि वर्तते
devyuvāca
asminkalpe yathā jātaṃ kṣetraṃ prābhāsikaṃ hara ||
tanme vistarato brūhi utpattiṃ kāraṇaṃ tathā
||57||अस्मिन्कल्पे यथा जातं क्षेत्रं प्राभासिकं हर ॥
तन्मे विस्तरतो ब्रूहि उत्पत्तिं कारणं तथा
īśvara uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi yathāvatkṣetrakāraṇam ||
yacchrutvā mānavo bhaktyā mucyate sarvapātakaiḥ
||58||शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथावत्क्षेत्रकारणम् ॥
यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः
ādikṣetrasya māhātmyaṃ rahasyaṃ pāpanāśanam ||
kathayiṣye varārohe tava snehena bhāmini
||59||आदिक्षेत्रस्य माहात्म्यं रहस्यं पापनाशनम् ॥
कथयिष्ये वरारोहे तव स्नेहेन भामिनि
asminkalpe tu yaddevi ādāveva varānane ||
svāyaṃbhuve manau tatra brahmaṇaḥ sṛjataḥ purā
||60||अस्मिन्कल्पे तु यद्देवि आदावेव वरानने ॥
स्वायंभुवे मनौ तत्र ब्रह्मणः सृजतः पुरा
dakṣiṇāllocanājjātaḥ pūrvaṃ sūrya iti priye ||
tataḥ kālāntare tasya bhārye dve ca babhūvatuḥ
||61||दक्षिणाल्लोचनाज्जातः पूर्वं सूर्य इति प्रिये ॥
ततः कालान्तरे तस्य भार्ये द्वे च बभूवतुः
tayostu rājñī dyaurjñeyā nikṣubhā pṛthivī smṛtā ||
saumyamāsasya saptamyāṃ dyauḥ sūryeṇa ca yujyate
||62||तयोस्तु राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता ॥
सौम्यमासस्य सप्तम्यां द्यौः सूर्येण च युज्यते
māghamāse tu saptamyāṃ mahyā saha bhavedraviḥ ||
bhūścādityaśca bhagavāngacchate saṃgamaṃ tadā
||63||माघमासे तु सप्तम्यां मह्या सह भवेद्रविः ॥
भूश्चादित्यश्च भगवान्गच्छते संगमं तदा
ṛtusnātā mahī tatra garbhaṃ gṛhṇāti bhāskarāt ||
dyaurjalaṃ sūyate garbhaṃ varṣāsvāsviha bhūtale
||64||ऋतुस्नाता मही तत्र गर्भं गृह्णाति भास्करात् ॥
द्यौर्जलं सूयते गर्भं वर्षास्वास्विह भूतले
tatastrailokyavṛttyarthaṃ mahī sasyāni sūyate ||
sasyopayogātsaṃhṛṣṭā juhvatyāhutibhirdvijāḥ
||65||ततस्त्रैलोक्यवृत्त्यर्थं मही सस्यानि सूयते ॥
सस्योपयोगात्संहृष्टा जुह्वत्याहुतिभिर्द्विजाः
svāhākārasvadhākārairyajaṃti pitṛdevatāḥ ||
niḥkṣudhaḥ kurute yasmādgarbhauṣadhisudhā'mṛtaiḥ |
martyānpitṝṃśca devāṃśca tena bhūrnikṣubhā smṛtā ||
yathā rājñī ca saṃjātā yasya ceyaṃ sutā matā
||67||स्वाहाकारस्वधाकारैर्यजंति पितृदेवताः ॥
निःक्षुधः कुरुते यस्माद्गर्भौषधिसुधाऽमृतैः ।
मर्त्यान्पितॄंश्च देवांश्च तेन भूर्निक्षुभा स्मृता ॥
यथा राज्ञी च संजाता यस्य चेयं सुता मता
apatyāni ca yānyasyāstāni vakṣyāmyaśeṣataḥ ||
marīcirbrahmaṇaḥ putro mārīcaḥ kaśyapaḥ smṛtaḥ
||68||अपत्यानि च यान्यस्यास्तानि वक्ष्याम्यशेषतः ॥
मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रो मारीचः कश्यपः स्मृतः
tasmāddhiraṇyakaśipuḥ prahrādastasya cātmajaḥ ||
prahrādasya suto nāmnā virocana iti smṛtaḥ
||69||तस्माद्धिरण्यकशिपुः प्रह्रादस्तस्य चात्मजः ॥
प्रह्रादस्य सुतो नाम्ना विरोचन इति स्मृतः
virocanasya bhaginī saṃjñā yā jananī tu sā ||
hiraṇyakaśipoḥ pautrī diteḥ putrasya sā smṛtā
||70||विरोचनस्य भगिनी संज्ञा या जननी तु सा ॥
हिरण्यकशिपोः पौत्री दितेः पुत्रस्य सा स्मृता
sā viśvakarmaṇaḥ patnī prāhlādī procyate budhaiḥ
||71||सा विश्वकर्मणः पत्नी प्राह्लादी प्रोच्यते बुधैः
atha nāmnātirūpeti marīciduhitā śubhā ||
patnī hyaṃgirasaḥ sā tu jananī ca bṛhaspateḥ
||72||अथ नाम्नातिरूपेति मरीचिदुहिता शुभा ॥
पत्नी ह्यंगिरसः सा तु जननी च बृहस्पतेः
bṛhaspatestu bhaginī viśrutā brahmavādinī ||
prabhāsasya tu sā patnī vasūnāmaṣṭamasya vai
||73||बृहस्पतेस्तु भगिनी विश्रुता ब्रह्मवादिनी ॥
प्रभासस्य तु सा पत्नी वसूनामष्टमस्य वै
prasūtā viśvakarmāṇaṃ sarvaśilpavatāṃ varam ||
sa caiva nāmnā tvaṣṭā tu punastridaśavārddhakiḥ
||74||प्रसूता विश्वकर्माणं सर्वशिल्पवतां वरम् ॥
स चैव नाम्ना त्वष्टा तु पुनस्त्रिदशवार्द्धकिः
devācāryasya tasyeyaṃ duhitā viśvakarmaṇaḥ ||
sureṇuriti vikhyātā triṣu lokeṣu bhāminī
||75||देवाचार्यस्य तस्येयं दुहिता विश्वकर्मणः ॥
सुरेणुरिति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी
prahrādaputrī yā proktā bhāryā vaṣṭustu sā smṛtā ||
tasyāṃ sa janayāmāsa putrīstā lokamātaraḥ
||76||प्रह्रादपुत्री या प्रोक्ता भार्या वष्टुस्तु सा स्मृता ॥
तस्यां स जनयामास पुत्रीस्ता लोकमातरः
rājñī saṃjñā ca dyaustvaṣṭrī prabhā saiva vibhāvyate ||
tasyāstu valayā chāyā nikṣubhā sā mahīyasī
||77||राज्ञी संज्ञा च द्यौस्त्वष्ट्री प्रभा सैव विभाव्यते ॥
तस्यास्तु वलया छाया निक्षुभा सा महीयसी
sā tu bhāryā bhagavatī mārtaṃḍasya mahātmanaḥ ||
sādhvī pativratā devī rūpayauvanaśālinī
||78||सा तु भार्या भगवती मार्तंडस्य महात्मनः ॥
साध्वी पतिव्रता देवी रूपयौवनशालिनी
na tu tāṃ nararūpeṇa bhāryāṃ bhajati vai purā ||
ādityasyeha taptatvaṃ mahatā svena tejasā
||79||न तु तां नररूपेण भार्यां भजति वै पुरा ॥
आदित्यस्येह तप्तत्वं महता स्वेन तेजसा
gātreṣvapratirūpeṣu māsikāṃtamivābhavat ||
saṃjñā ca raviṇā dṛṣṭā nimīlayati locane ||
yatastataḥ saroṣo'rkaḥ saṃjñāṃ vacanamabravīt
||80||गात्रेष्वप्रतिरूपेषु मासिकांतमिवाभवत् ॥
संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने ॥
यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां वचनमब्रवीत्
raviruvāca
mayi dṛṣṭe sadā yasmātkuruṣe netrasaṃkṣayam ||
tasmājjaniṣyase mūḍhe prajāsaṃyamanaṃ yamam
||81||मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे नेत्रसंक्षयम् ॥
तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम्
īśvara uvāca
tataḥ sā capalā dṛṣṭiṃ devī cakre bhayākulā ||
vilolitadṛśaṃ dṛṣṭvā punarāha ca tāṃ raviḥ
||82||ततः सा चपला दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला ॥
विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः
raviruvāca
yasmādvilolitā dṛṣṭirmayi dṛṣṭe tvayā punaḥ ||
tasmādvilolāṃ tanayāṃ nadīṃ tvaṃ prasaviṣyasi
||83||यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वया पुनः ॥
तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि
īśvara uvāca
tatastasyāstu saṃjajñe bhartṛśāpena tena vai ||
yamaśca yamunā ceyaṃ prakhyātā sumahānadī ||
tṛtīyaṃ ca sutaṃ jajñe śrāddhadevaṃ manuṃ śubham
||84||ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै ॥
यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी ॥
तृतीयं च सुतं जज्ञे श्राद्धदेवं मनुं शुभम्
sāpi saṃjñā ravestejo golākāraṃ mahāprabham ||
asahantī ca sā citte cintayāmāsa vai tadā
||85||सापि संज्ञा रवेस्तेजो गोलाकारं महाप्रभम् ॥
असहन्ती च सा चित्ते चिन्तयामास वै तदा
kiṃ karomi kva yāsyāmi kva gatāyāśca nirvṛtiḥ ||
bhavenmama kathaṃ bhartā kopamarkkaśca neṣyati
||86||किं करोमि क्व यास्यामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः ॥
भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्क्कश्च नेष्यति
iti saṃcintya bahudhā prajāpatisutā tadā ||
bahu mene mahābhāgā pitṛsaṃśrayameva ca
||87||इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा ॥
बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव च
tataḥ pitṛgṛhaṃ gantuṃ kṛtabuddhiryaśasvinī ||
chāyāmayīmātmatanuṃ pratyaṃgamiva nirmitām
||88||ततः पितृगृहं गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी ॥
छायामयीमात्मतनुं प्रत्यंगमिव निर्मिताम्
sammukhaṃ prekṣya tāṃ devīṃ svāṃ chāyāṃ vākyamabravīt
||89||सम्मुखं प्रेक्ष्य तां देवीं स्वां छायां वाक्यमब्रवीत्
saṃjñovāca
ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svakaṃ ca bhavanaṃ pituḥ ||
nirvikāraṃ tvayā tvatra stheyaṃ macchāsanācchubhe
||90||अहं यास्यामि भद्रं ते स्वकं च भवनं पितुः ॥
निर्विकारं त्वया त्वत्र स्थेयं मच्छासनाच्छुभे
imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ca varavarṇinī ||
saṃbhāvyā naiva cākhyeyamidaṃ bhagavate tvayā
||91||इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी ॥
संभाव्या नैव चाख्येयमिदं भगवते त्वया
pṛṣṭayāpi na vācyaṃ te tathaitadgamanaṃ mama ||
tenāsmi nāmasaṃjñeti vācyase tatpratiṣṭhayā
||92||पृष्टयापि न वाच्यं ते तथैतद्गमनं मम ॥
तेनास्मि नामसंज्ञेति वाच्यसे तत्प्रतिष्ठया
chāyovāca
ā keśagrahaṇāddevi ā śāpānnaiva karhicit ||
ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gamyatāṃ yatra vāṃchitam
||93||आ केशग्रहणाद्देवि आ शापान्नैव कर्हिचित् ॥
आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वांछितम्
īśvara uvāca
ityuktā sā tadā devī jagāma bhavanaṃ pituḥ ||
dadarśa tatra tvaṣṭāraṃ tapasā dhūtakalmaṣam
||94||इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः ॥
ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम्
bahumānācca tenāpi pūjitā viśvakarmaṇā ||
varṣāṇāṃ ca sahasraṃ tu vasamānā piturgṛhe ||
tasthau pitṛgṛhe sā tu kiṃcitkālamaniṃditā
||95||बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा ॥
वर्षाणां च सहस्रं तु वसमाना पितुर्गृहे ॥
तस्थौ पितृगृहे सा तु किंचित्कालमनिंदिता
tatastāṃ prāha cārvaṃgīṃ pitā nāticiroṣitām ||
stutvā tu tanayāṃ premṇā bahumānapuraḥsaram
||96||ततस्तां प्राह चार्वंगीं पिता नातिचिरोषिताम् ॥
स्तुत्वा तु तनयां प्रेम्णा बहुमानपुरःसरम्
viśvakarmovāca
tvāmeva paśyato vatse dināni subahūnyapi ||
muhūrtārddhasamāni syuḥ kiṃ tu dharmo vilupyate
||97||त्वामेव पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि ॥
मुहूर्तार्द्धसमानि स्युः किं तु धर्मो विलुप्यते
bāṃdhaveṣu ciraṃ vāso nārīṇāṃ na yaśaskaraḥ ||
manorathā bāṃdhavānāṃ nāryā bhartṛgṛhe sthitiḥ
||98||बांधवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः ॥
मनोरथा बांधवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः
sā tvaṃ trailokyanāthena bhartrā sūryeṇa saṃyutā ||
piturgṛhe ciraṃ kālaṃ vastuṃ nārhasi putrike
||99||सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संयुता ॥
पितुर्गृहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके
tattvaṃ bhartṛgṛhaṃ gaccha dṛṣṭo'haṃ pūjitāsi me ||
punarāgamanaṃ kāryaṃ darśanāya śucismite
||100||तत्त्वं भर्तृगृहं गच्छ दृष्टोऽहं पूजितासि मे ॥
पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुचिस्मिते
īśvara uvāca
ityuktā sā tadā pitrā gacchagaccheti sā punaḥ ||
saṃpūjayitvā pitaraṃ vaḍavārūpadhāriṇī
||101||इत्युक्ता सा तदा पित्रा गच्छगच्छेति सा पुनः ॥
संपूजयित्वा पितरं वडवारूपधारिणी
meroruttaratastatra varṣaṃ yaddhanuṣākṛti ||
uttarāḥ kuravo loke prakhyātā ye yaśasvini
||102||मेरोरुत्तरतस्तत्र वर्षं यद्धनुषाकृति ॥
उत्तराः कुरवो लोके प्रख्याता ये यशस्विनि
tatra tepe tapaḥ sādhvī nirāhārā'śvarūpiṇī ||
etasminnaṃtare devi tasyāśchāyā vivasvataḥ
||103||तत्र तेपे तपः साध्वी निराहाराऽश्वरूपिणी ॥
एतस्मिन्नंतरे देवि तस्याश्छाया विवस्वतः
samīpasthā tadā devī saṃjñāyā vākyatatparā ||
tasyāṃ ca bhagavānsūryo dvitīyāyāṃ divaspatiḥ
||104||समीपस्था तदा देवी संज्ञाया वाक्यतत्परा ॥
तस्यां च भगवान्सूर्यो द्वितीयायां दिवस्पतिः
saṃjñeyamiti manvāno rūpaudāryeṇa mohitaḥ ||
tasyāṃ ca janayāmāsa dvau putrau kanyakāṃ tathā
||105||संज्ञेयमिति मन्वानो रूपौदार्येण मोहितः ॥
तस्यां च जनयामास द्वौ पुत्रौ कन्यकां तथा
pūrvaṃ yastu manostulyaḥ sāvarṇistena so'bhavat ||
yaḥ sūryātprathamaṃ jātaḥ putrayoḥ surasundari
||106||पूर्वं यस्तु मनोस्तुल्यः सावर्णिस्तेन सोऽभवत् ॥
यः सूर्यात्प्रथमं जातः पुत्रयोः सुरसुन्दरि
dvitīyo yo'bhavaccānyaḥ sa graho'bhūcchanaiścaraḥ ||
kanyā 'bhūttapatī yā tāṃ vavre saṃvaraṇo nṛpaḥ
||107||द्वितीयो योऽभवच्चान्यः स ग्रहोऽभूच्छनैश्चरः ॥
कन्या ऽभूत्तपती या तां वव्रे संवरणो नृपः
tāpīnāma nadī ceyaṃ viṃdhyamūlādviniḥsṛtā ||
nityaṃ puṇyajalā snāne paścimodadhigāminī
||108||तापीनाम नदी चेयं विंध्यमूलाद्विनिःसृता ॥
नित्यं पुण्यजला स्नाने पश्चिमोदधिगामिनी
anyā caiva tathā bhadrā jātā putrī mahāprabhā ||
saṃjñā tu pārthivī chāyā ātmajānāṃ yathākarot
||109||अन्या चैव तथा भद्रा जाता पुत्री महाप्रभा ॥
संज्ञा तु पार्थिवी छाया आत्मजानां यथाकरोत्
snehaṃ na pūrvajātānāṃ tathā kṛtavatī satī ||
lālanādyupabhogeṣu viśeṣamanuvāsaram
||110||स्नेहं न पूर्वजातानां तथा कृतवती सती ॥
लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम्
yathā sveṣvanuvarteta na tathānyeṣu bhāminī ||
manustu kṣāṃtavāṃstasyā bhaviṣyo yo hi pārvati
||111||यथा स्वेष्वनुवर्तेत न तथान्येषु भामिनी ॥
मनुस्तु क्षांतवांस्तस्या भविष्यो यो हि पार्वति
merau tiṣṭhati so'dyāpi tapaḥ kurvanvarānane ||
sarvaṃ tatkṣāṃtavānmāturyamastasyā na cakṣame
||112||मेरौ तिष्ठति सोऽद्यापि तपः कुर्वन्वरानने ॥
सर्वं तत्क्षांतवान्मातुर्यमस्तस्या न चक्षमे
bahuśo yācamānastu chāyayā'tīva kopitaḥ ||
sa vai kopācca bālyācca bhāvino'rthasya vai balāt
||113||बहुशो याचमानस्तु छाययाऽतीव कोपितः ॥
स वै कोपाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात्
tāḍanāya tataḥ kopātpādastena samudyataḥ ||
tathā punaḥ kṣāṃtimatā na tu dehe nipātitaḥ
||114||ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः ॥
तथा पुनः क्षांतिमता न तु देहे निपातितः
padā saṃtarjayāmāsa chāyāṃ saṃjñāsuto yamaḥ
||115||पदा संतर्जयामास छायां संज्ञासुतो यमः
taṃ śaśāpa tataśchāyā kruddhā sā pārthivī bhṛśam ||
kiṃcitprasphuramāṇoṣṭhī vicalatpāṇipallavā
||116||तं शशाप ततश्छाया क्रुद्धा सा पार्थिवी भृशम् ॥
किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा
chāyovāca
pituḥ patnīmamaryāda yanmāṃ tarjayase padā ||
bhuvi tasmādayaṃ pādastavādyaiva patiṣyati
||117||पितुः पत्नीममर्याद यन्मां तर्जयसे पदा ॥
भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति
īśvara uvāca
yamastu tena śāpena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ ||
manunā saha dharmātmā pitre sarvaṃ nyavedayat
||118||यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः ॥
मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत्
yama uvāca
tātaitanmahadāścaryaṃ na dṛṣṭamiha kenacit ||
mātā vātsalyamutsṛjya śāpaṃ putre prayacchati
||119||तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिह केनचित् ॥
माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति
snehena tulyamasmāsu mātādya naiva varttate ||
visṛjya jyāyaso yasmātkanīyaḥsu bubhūṣati
||120||स्नेहेन तुल्यमस्मासु माताद्य नैव वर्त्तते ॥
विसृज्य ज्यायसो यस्मात्कनीयःसु बुभूषति
tasyā mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ ||
bālyādvā yadi vā mohāttadbhavānkṣaṃtumarhati
||121||तस्या मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः ॥
बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षंतुमर्हति
śapto'haṃ tāta kopena tayā suta iti sphuṭam ||
ato na mahyaṃ jananī sā bhavedvadatāṃ vara
||122||शप्तोऽहं तात कोपेन तया सुत इति स्फुटम् ॥
अतो न मह्यं जननी सा भवेद्वदतां वर
nigurṇeṣvapi putreṣu na mātā nirguṇā bhavet ||
pādaste patatāṃ putra kathametattayoditam
||123||निगुर्णेष्वपि पुत्रेषु न माता निर्गुणा भवेत् ॥
पादस्ते पततां पुत्र कथमेतत्तयोदितम्
tava prasādāccaraṇo na patedbhagavanyathā ||
mātṛśāpādayaṃ me'dya tathā ciṃtaya gopate
||124||तव प्रसादाच्चरणो न पतेद्भगवन्यथा ॥
मातृशापादयं मेऽद्य तथा चिंतय गोपते
raviruvāca
asaṃśayaṃ mahatputra bhaviṣyatyatra kāraṇam ||
yena te hyāviśatkrodho dharmajñasya mahātmanaḥ
||126||असंशयं महत्पुत्र भविष्यत्यत्र कारणम् ॥
येन ते ह्याविशत्क्रोधो धर्मज्ञस्य महात्मनः
sarveṣāmeva śāpānāṃ pratighāto'pi vidyate ||
na tu mātrābhiśaptānāṃ kvacicchāpanivarttanam
||126||सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातोऽपि विद्यते ॥
न तु मात्राभिशप्तानां क्वचिच्छापनिवर्त्तनम्
na yuktametanmithyā tu kartum̐ māturvacastava ||
kiṃcitte saṃvidhāsyāmi putrasnehādanugraham
||127||न युक्तमेतन्मिथ्या तु कर्तुँ मातुर्वचस्तव ॥
किंचित्ते संविधास्यामि पुत्रस्नेहादनुग्रहम्
kṛmayo māṃsamādāya prayāsyaṃti mahītalam ||
kṛtaṃ tasyā vacaḥ satyaṃ tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi
||128||कृमयो मांसमादाय प्रयास्यंति महीतलम् ॥
कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि
īśvara uvāca
ādityastvabravīcchāyāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai ||
tulyeṣvapyadhikaḥ sneha ekatra kriyate tvayā
||129||आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां किमर्थं तनयेषु वै ॥
तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकत्र क्रियते त्वया
nūnaṃ na caiṣāṃ jananī tvaṃ saṃjñā kvāpi sā gatā ||
vikaleṣvapyapatyeṣu na mātā śāpadā bhavet
||130||नूनं न चैषां जननी त्वं संज्ञा क्वापि सा गता ॥
विकलेष्वप्यपत्येषु न माता शापदा भवेत्
api doṣasahasrāṇi yadi putraḥ samācaret ||
prāṇadrohe'pi nirato na mātā pāpamācaret ||
tasmātsatyaṃ mama brūhi mā śāpavaśagā bhava
||131||अपि दोषसहस्राणि यदि पुत्रः समाचरेत् ॥
प्राणद्रोहेऽपि निरतो न माता पापमाचरेत् ॥
तस्मात्सत्यं मम ब्रूहि मा शापवशगा भव
īśvara uvāca
taṃ śaptumudyataṃ dṛṣṭvā chāyāsaṃjñā dinādhipam ||
bhayena kaṃpatī devī yathāvṛttaṃ mahāsatī
||132||तं शप्तुमुद्यतं दृष्ट्वा छायासंज्ञा दिनाधिपम् ॥
भयेन कंपती देवी यथावृत्तं महासती
sā cāha tanayā tvaṣṭurahaṃ saṃjñā vibhāvaso ||
patnī tava tvayā patyā patiyuktā divākara
||133||सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो ॥
पत्नी तव त्वया पत्या पतियुक्ता दिवाकर
itthaṃ vivasvataḥ sā tu bahuśaḥ pṛcchato'nyathā ||
na vācā bhāṣate kruddhaḥ śāpaṃ dātuṃ samudyataḥ
||134||इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतोऽन्यथा ॥
न वाचा भाषते क्रुद्धः शापं दातुं समुद्यतः
śāpodyatakaraṃ dṛṣṭvā sūryaṃ chāyā vivasvataḥ ||
kathayāmāsa tatsarvaṃ saṃjñāyāḥ suviceṣṭitam
||135||शापोद्यतकरं दृष्ट्वा सूर्यं छाया विवस्वतः ॥
कथयामास तत्सर्वं संज्ञायाः सुविचेष्टितम्
tacchrutvā bhagavānsūryo jagāma tvaṣṭurālayam ||
tataḥ saṃpūjayāmāsa tadā trailokyapūjitam
||136||तच्छ्रुत्वा भगवान्सूर्यो जगाम त्वष्टुरालयम् ॥
ततः संपूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम्
nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayāmāsa pārvati ||
bhāsvaṃtaṃ nijayā dīptyā nijagehamupāgatam ||
kva saṃjñeti ca pṛcchantaṃ kathayāmāsa viśvakṛt
||137||निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास पार्वति ॥
भास्वंतं निजया दीप्त्या निजगेहमुपागतम् ॥
क्व संज्ञेति च पृच्छन्तं कथयामास विश्वकृत्
viśvakarmmovāca
āgataiva hi me veśma bhavatā śrūyatāṃ vacaḥ ||
vikhyātaṃ tejasā''ḍhyaṃ ta idaṃ rūpaṃ suduḥsaham
||138||आगतैव हि मे वेश्म भवता श्रूयतां वचः ॥
विख्यातं तेजसाऽऽढ्यं त इदं रूपं सुदुःसहम्
asahantī tataḥ saṃjñā vane carati vai tapaḥ ||
drakṣyase tāṃ bhavānadya svabhāryāṃ śubhacāriṇīm
||139||असहन्ती ततः संज्ञा वने चरति वै तपः ॥
द्रक्ष्यसे तां भवानद्य स्वभार्यां शुभचारिणीम्
rūpārthaṃ carate'raṇyaṃ caraṃtī sumahattapaḥ ||
mataṃ me brahmaṇo vākyādyadi te deva rocate ||
rūpaṃ nirvarttayāmyadya tava kāṃtaṃ divaspate
||140||रूपार्थं चरतेऽरण्यं चरंती सुमहत्तपः ॥
मतं मे ब्रह्मणो वाक्याद्यदि ते देव रोचते ॥
रूपं निर्वर्त्तयाम्यद्य तव कांतं दिवस्पते
īśvara uvāca
yato hi bhāsvato rūpaṃ prāgāsītparimaṃḍalam ||
tatastatheti taṃ prāha tvaṣṭāraṃ bhagavānraviḥ
||141||यतो हि भास्वतो रूपं प्रागासीत्परिमंडलम् ॥
ततस्तथेति तं प्राह त्वष्टारं भगवान्रविः
viśvakarmātvanujñātaḥ śākadvīpe vivasvatā ||
bhṛ(bhū?)mimāropya tattejaḥ śātanāyopacakrame
||142||विश्वकर्मात्वनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता ॥
भृ(भू?)मिमारोप्य तत्तेजः शातनायोपचक्रमे
bhramatā'śeṣajagatāmadhibhūtena bhāsvatā ||
samudrā draviṇopetāścukṣubhuśca samantataḥ
||143||भ्रमताऽशेषजगतामधिभूतेन भास्वता ॥
समुद्रा द्रविणोपेताश्चुक्षुभुश्च समन्ततः
bhramatā khalu deveśi sacaṃdragrahatārakam ||
adhogati mahābhāge babhūvākṣiptamākulam
||144||भ्रमता खलु देवेशि सचंद्रग्रहतारकम् ॥
अधोगति महाभागे बभूवाक्षिप्तमाकुलम्
vikṣiptasalilāḥ sarve babhūvuśca tathā nadāḥ ||
vyabhidyaṃta tathā śailāḥ śīrṇasānunibaṃdhanāḥ
||145||विक्षिप्तसलिलाः सर्वे बभूवुश्च तथा नदाः ॥
व्यभिद्यंत तथा शैलाः शीर्णसानुनिबंधनाः
dhruvādhārāṇyaśeṣāṇi dhiṣṇyāni varavarṇini ||
bhrāmyadraśminibaddhāni adho jagmuḥ sahasraśaḥ
||146||ध्रुवाधाराण्यशेषाणि धिष्ण्यानि वरवर्णिनि ॥
भ्राम्यद्रश्मिनिबद्धानि अधो जग्मुः सहस्रशः
vyaśīryaṃta mahāmeghā ghorārāvavirāviṇaḥ ||
bhāsvadbhramaṇavibhrāṃtabhūmyākāśamahītalam
||147||व्यशीर्यंत महामेघा घोरारावविराविणः ॥
भास्वद्भ्रमणविभ्रांतभूम्याकाशमहीतलम्
jagadākulamatyarthaṃ tadā''sīdvaravarṇini ||
trailokye sakale devi bhramamāṇe maharṣaryaḥ ||
devāśca brahmaṇā sārddhaṃ bhāsvaṃtamabhituṣṭuvuḥ
||148||जगदाकुलमत्यर्थं तदाऽऽसीद्वरवर्णिनि ॥
त्रैलोक्ये सकले देवि भ्रममाणे महर्षर्यः ॥
देवाश्च ब्रह्मणा सार्द्धं भास्वंतमभितुष्टुवुः
devā ūcuḥ
ādidevo'si devānāṃ jātametatsvayaṃ tava ||
sargasthityaṃtakāleṣu tridhā bhedena tiṣṭhasi
||149||आदिदेवोऽसि देवानां जातमेतत्स्वयं तव ॥
सर्गस्थित्यंतकालेषु त्रिधा भेदेन तिष्ठसि
svasti te'stu jagannātha gharmavarṣahimākara ||
iṃdra āgamya taṃ devaṃ likhyamānamathāstavīt ||
jaya deva jagatsvāmiñjaya deva jagatpate
||15||स्वस्ति तेऽस्तु जगन्नाथ घर्मवर्षहिमाकर ॥
इंद्र आगम्य तं देवं लिख्यमानमथास्तवीत् ॥
जय देव जगत्स्वामिञ्जय देव जगत्पते
ṛṣayaśca tataḥ sapta vasiṣṭhātripurogamāḥ ||
tuṣṭuvurvividhaiḥ stotraiḥ svasti svastīti vādinaḥ ||
vedoktibhirathāgryābhirvālakhilyāśca tuṣṭuvuḥ
||151||ऋषयश्च ततः सप्त वसिष्ठात्रिपुरोगमाः ॥
तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः स्वस्ति स्वस्तीति वादिनः ॥
वेदोक्तिभिरथाग्र्याभिर्वालखिल्याश्च तुष्टुवुः
vālakhilyā ūcuḥ
namasta ṛksvarūpāya sāmarūpāya te namaḥ ||
yajuḥsvarūparūpāya sāmnāṃ dhāmaga te namaḥ
||152||नमस्त ऋक्स्वरूपाय सामरूपाय ते नमः ॥
यजुःस्वरूपरूपाय साम्नां धामग ते नमः
jñānaikarūpadehāya nirdhūtatamase namaḥ ||
śuddhajyotiḥsvarūpāya trimūrtāyāmalātmane
||153||ज्ञानैकरूपदेहाय निर्धूततमसे नमः ॥
शुद्धज्योतिःस्वरूपाय त्रिमूर्तायामलात्मने
variṣṭhāya vareṇyāya sarvasmai paramātmane ||
namo'khilajagadvyāpirūpāyānaṃtamūrttaye
||154||वरिष्ठाय वरेण्याय सर्वस्मै परमात्मने ॥
नमोऽखिलजगद्व्यापिरूपायानंतमूर्त्तये
sarvakāraṇabhūtāya niṣṭhāya jñāna cetasām ||
namaḥ sūryasvarūpāya prakāśālakṣyarūpiṇe
||155||सर्वकारणभूताय निष्ठाय ज्ञान चेतसाम् ॥
नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशालक्ष्यरूपिणे
bhāskarāya namastubhyaṃ tathā dinakṛte namaḥ ||
sarvasmai hetave caiva saṃdhyājyo tsnākṛte namaḥ
||156||भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः ॥
सर्वस्मै हेतवे चैव संध्याज्यो त्स्नाकृते नमः
tvaṃ sarvametadbhagavañjagacca bhramatā tvayā ||
bhramatyāviśvamakhilaṃ brahmāṃḍaṃ sacarācaram ||
tvadaṃśubhiridaṃ sarvaṃ spṛṣṭaṃ vai jāyate śuci
||157||त्वं सर्वमेतद्भगवञ्जगच्च भ्रमता त्वया ॥
भ्रमत्याविश्वमखिलं ब्रह्मांडं सचराचरम् ॥
त्वदंशुभिरिदं सर्वं स्पृष्टं वै जायते शुचि
kriyate tvatkarasparśairjalādīnāṃ pavitratā
||158||क्रियते त्वत्करस्पर्शैर्जलादीनां पवित्रता
homadānādiko dharmo nopakārāya jāyate ||
tāta yāvanna saṃyogi jagadetattvadaṃśubhiḥ
||159||होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते ॥
तात यावन्न संयोगि जगदेतत्त्वदंशुभिः
ṛcaste sakalā hyetāstathā yāni yajūṃṣi ca ||
sakalāni ca sāmāni nipataṃti tvadaṃgataḥ
||160||ऋचस्ते सकला ह्येतास्तथा यानि यजूंषि च ॥
सकलानि च सामानि निपतंति त्वदंगतः
ṛṅmayastvaṃ jagannātha tvameva ca yajurmayaḥ ||
yataḥ sāmamayaścaiva tato nātha trayīmayaḥ
||161||ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ त्वमेव च यजुर्मयः ॥
यतः साममयश्चैव ततो नाथ त्रयीमयः
tvameva brahmaṇo rūpaṃ paraṃ cāparameva ca ||
mūrttāmūrttaṃ tathā sūkṣmaṃ sthūlaṃ rūpeṇa saṃsthitaḥ
||162||त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परं चापरमेव च ॥
मूर्त्तामूर्त्तं तथा सूक्ष्मं स्थूलं रूपेण संस्थितः
nimeṣakāṣṭhādimayaḥ kālarūpakṣaṇātmakaḥ ||
prasīda svecchayā rūpaṃ svaṃ tejaḥ śamanaṃ kuru ||
tvaṃ deva jagatāṃ hetorduḥkhaṃ sahasi duḥsaham
||163||निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपक्षणात्मकः ॥
प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वं तेजः शमनं कुरु ॥
त्वं देव जगतां हेतोर्दुःखं सहसि दुःसहम्
tvaṃ nātha mokṣiṇāṃ mokṣo dhyeyastvaṃ dhyāyatāṃ varaḥ ||
tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ karmakāṃḍanivartinām
||164||त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस्त्वं ध्यायतां वरः ॥
त्वं गतिः सर्वभूतानां कर्मकांडनिवर्तिनाम्
śaṃ prajābhyo'stu deveśa śanno'stu jagatāṃpate
||165||शं प्रजाभ्योऽस्तु देवेश शन्नोऽस्तु जगतांपते
tvaṃ dhātā visṛjasi viśvameka eva tvaṃ pātā sthitikaraṇāya saṃpravṛttaḥ ||
tvayyaṃte layamakhilaṃ prayāti caitattvattonyo na hi tapanāsti sarvadātā
||166||त्वं धाता विसृजसि विश्वमेक एव त्वं पाता स्थितिकरणाय संप्रवृत्तः ॥
त्वय्यंते लयमखिलं प्रयाति चैतत्त्वत्तोन्यो न हि तपनास्ति सर्वदाता
tvaṃ brahmā hariharasaṃjñitastvamindro vitteśaḥ pitṛpitaraṃbupaḥ samīraḥ ||
somo'gnirgaganamahādharādirūpaḥ kiṃ na tvaṃ sakalamanorathapradātā
||167||त्वं ब्रह्मा हरिहरसंज्ञितस्त्वमिन्द्रो वित्तेशः पितृपितरंबुपः समीरः ॥
सोमोऽग्निर्गगनमहाधरादिरूपः किं न त्वं सकलमनोरथप्रदाता
yajñaistvāmanudinamātmakarmmasaktāḥ stuvanto vividhapadairdvijā yajaṃti ||
dhyāyantaḥ savinayacetaso bhavantaṃ yogasthāḥ paramapadaṃ prayāṃti marttyā
||168||यज्ञैस्त्वामनुदिनमात्मकर्म्मसक्ताः स्तुवन्तो विविधपदैर्द्विजा यजंति ॥
ध्यायन्तः सविनयचेतसो भवन्तं योगस्थाः परमपदं प्रयांति मर्त्त्या
tapasi pacasi viśvaṃ pāsi bhasmīkaroṣi prakaṭayasi mayūkhairhlādayatasyaṃśugarbhaiḥ ||
sṛjasi kamalajanmā pālayasyacyutākhyaḥ kṣapayasi ca yugāṃte rudrarūpastvamekaḥ
||169||तपसि पचसि विश्वं पासि भस्मीकरोषि प्रकटयसि मयूखैर्ह्लादयतस्यंशुगर्भैः ॥
सृजसि कमलजन्मा पालयस्यच्युताख्यः क्षपयसि च युगांते रुद्ररूपस्त्वमेकः
īśvara uvāca
likhamānastato bhānuṃ viśvakarmā prajāpatiḥ ||
udbhūtapulakaḥ stotramidaṃcakre vivasvataḥ
||17||लिखमानस्ततो भानुं विश्वकर्मा प्रजापतिः ॥
उद्भूतपुलकः स्तोत्रमिदंचक्रे विवस्वतः
vivasvate praṇatajanānukampine mahātmane samajavasaptasaptaye ||
satejase kamalakulālibaṃdhave sadā tamaḥpaṭalapaṭāvapāṭine
||171||विवस्वते प्रणतजनानुकम्पिने महात्मने समजवसप्तसप्तये ॥
सतेजसे कमलकुलालिबंधवे सदा तमःपटलपटावपाटिने
pāvanātiśayasarvacakṣuṣe naikakāmaviṣayapradāyine ||
bhāsurāmalamayūkhamāline sarvabhūtahitakāriṇe namaḥ
||172||पावनातिशयसर्वचक्षुषे नैककामविषयप्रदायिने ॥
भासुरामलमयूखमालिने सर्वभूतहितकारिणे नमः
ajāya lokatrayabhāvanāya bhūtātmane gopataye vṛṣāya ||
namo mahākāruṇikottamāya sūryāya vastuprabhavālayāya
||173||अजाय लोकत्रयभावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय ॥
नमो महाकारुणिकोत्तमाय सूर्याय वस्तुप्रभवालयाय
vivasvate jñānabhṛte'ntarātmane jagatpratiṣṭhāya jagaddhitaiṣiṇe ||
svayaṃbhuve nirmalalokacakṣuṣe surottamāyāmitatejase namaḥ
||174||विवस्वते ज्ञानभृतेऽन्तरात्मने जगत्प्रतिष्ठाय जगद्धितैषिणे ॥
स्वयंभुवे निर्मललोकचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः
kṣaṇamudayācalabhālitārcciḥ suragaṇagītigariṣṭhagītaḥ ||
tvamuta mayūkhasahasravajjagati vikāsitapadmanābhaḥ
||175||क्षणमुदयाचलभालितार्च्चिः सुरगणगीतिगरिष्ठगीतः ॥
त्वमुत मयूखसहस्रवज्जगति विकासितपद्मनाभः
tava timirāsavapānamadādbhavati vilohitavigrahatā ||
mihiravibhāsatayā sutarāṃ tribhuvanabhāvanamātraparaḥ
||176||तव तिमिरासवपानमदाद्भवति विलोहितविग्रहता ॥
मिहिरविभासतया सुतरां त्रिभुवनभावनमात्रपरः
rathamāruhya samāvayavaṃ ruciravikalitadivyahayam ||
satatamaribale bhagavaṃścarasi jagaddhitabaddharasaḥ
||177||रथमारुह्य समावयवं रुचिरविकलितदिव्यहयम् ॥
सततमरिबले भगवंश्चरसि जगद्धितबद्धरसः
amṛtamayena rasena samaṃ vibudhapitṝnapi tarppayase ||
arigaṇasūdana tena tava praṇatimupetya likhāmi vapuḥ
||178||अमृतमयेन रसेन समं विबुधपितॄनपि तर्प्पयसे ॥
अरिगणसूदन तेन तव प्रणतिमुपेत्य लिखामि वपुः
śubhasamavarṇamayaṃ racitaṃ tava padapāṃsupavitratamam ||
natajanavatsala māṃ praṇataṃ tribhuvanapāvana pāhi rave
||179||शुभसमवर्णमयं रचितं तव पदपांसुपवित्रतमम् ॥
नतजनवत्सल मां प्रणतं त्रिभुवनपावन पाहि रवे
iti sakalajagatprasūti bhūtaṃ tribhuvanabhāvanadhāmahetumekam ||
ravimakhilajagatpradīpabhūtaṃ tridaśavaraṃ praṇato'smi devadevam
||180||इति सकलजगत्प्रसूति भूतं त्रिभुवनभावनधामहेतुमेकम् ॥
रविमखिलजगत्प्रदीपभूतं त्रिदशवरं प्रणतोऽस्मि देवदेवम्
īśvara uvāca
hāhāhūhaśca gandharvo nāradastuṃbarustathā ||
upagātuṃ samārabdhā gāṃdharvakuśalā ravim
||181||हाहाहूहश्च गन्धर्वो नारदस्तुंबरुस्तथा ॥
उपगातुं समारब्धा गांधर्वकुशला रविम्
ṣaḍjamadhyamagāṃdhāragrāmatrayaviśāradāḥ ||
mūrchanābhiśca tānaiśca suprayogaiḥ sukhapradam
||182||षड्जमध्यमगांधारग्रामत्रयविशारदाः ॥
मूर्छनाभिश्च तानैश्च सुप्रयोगैः सुखप्रदम्
saptasvaravinirvṛttaṃ yatitrayavibhūṣitam ||
saptadhātusamāyuktaṃ ṣaḍjāti triguṇāśrayam
||183||सप्तस्वरविनिर्वृत्तं यतित्रयविभूषितम् ॥
सप्तधातुसमायुक्तं षड्जाति त्रिगुणाश्रयम्
caturgītasamāyuktaṃ catuvarṇasamutthitam ||
caturvarṇapratīkāraṃ saptālaṃkārabhūṣitam
||184||चतुर्गीतसमायुक्तं चतुवर्णसमुत्थितम् ॥
चतुर्वर्णप्रतीकारं सप्तालंकारभूषितम्
tristhānaśuddhaṃ trilayaṃ samyakkālavyavasthitam ||
citte citte ca nṛtye ca raseṣu layasaṃyutam
||185||त्रिस्थानशुद्धं त्रिलयं सम्यक्कालव्यवस्थितम् ॥
चित्ते चित्ते च नृत्ये च रसेषु लयसंयुतम्
caturviṃśadguṇairyuktaṃ jagurgītaṃ ca gāyanāḥ ||
viśvārcī ca ghṛtācī ca urvaśyatha tilottamā
||186||चतुर्विंशद्गुणैर्युक्तं जगुर्गीतं च गायनाः ॥
विश्वार्ची च घृताची च उर्वश्यथ तिलोत्तमा
menakā sahajanyā ca raṃbhā cāpsarasāṃ varā ||
caturvidhapadaṃ tālaṃ triprakāraṃ layatrayam
||187||मेनका सहजन्या च रंभा चाप्सरसां वरा ॥
चतुर्विधपदं तालं त्रिप्रकारं लयत्रयम्
yatitrayaṃ tathā''todyaṃ nāṭyaṃ caiva caturvidham ||
nanṛturjagatāmīśe likhyamāne vibhāvasau
||188||यतित्रयं तथाऽऽतोद्यं नाट्यं चैव चतुर्विधम् ॥
ननृतुर्जगतामीशे लिख्यमाने विभावसौ
bhāvānbhāvaviśāradyaḥ kurvantyo vidhivadbahūn ||
devadundubhayaḥ śaṃkhāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
||189||भावान्भावविशारद्यः कुर्वन्त्यो विधिवद्बहून् ॥
देवदुन्दुभयः शंखाः शतशोऽथ सहस्रशः
anāhatā mahādevi nedire ghananisvanāḥ ||
gāyadbhiścaiva gaṃdharvairnṛtyadbhiścāpsarogaṇaiḥ
||190||अनाहता महादेवि नेदिरे घननिस्वनाः ॥
गायद्भिश्चैव गंधर्वैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः
avādyaṃta tatastatra veṇuvīṇādijharjharāḥ ||
paṇavāḥ puṣkarāścaiva mṛdaṃgapaṭahānakāḥ
||191||अवाद्यंत ततस्तत्र वेणुवीणादिझर्झराः ॥
पणवाः पुष्कराश्चैव मृदंगपटहानकाः
tūryavāditraghoṣaiśca sarvaṃ kolāhalīkṛtam ||
tataḥ kṛtāṃjalipuṭā bhaktinamrātmamūrttayaḥ
||192||तूर्यवादित्रघोषैश्च सर्वं कोलाहलीकृतम् ॥
ततः कृतांजलिपुटा भक्तिनम्रात्ममूर्त्तयः
tataḥ kalakale tasminsarvadevasamāgame ||
saṃvatsaraṃ bhramasthasya viśvakarmā ravestataḥ
||193||ततः कलकले तस्मिन्सर्वदेवसमागमे ॥
संवत्सरं भ्रमस्थस्य विश्वकर्मा रवेस्ततः
tejasaḥ śātanaṃ cakre stūyamānasya daivataiḥ ||
devaṃ cakre samāropya bhrāmayāmāsa sūtrabhṛt
||194||तेजसः शातनं चक्रे स्तूयमानस्य दैवतैः ॥
देवं चक्रे समारोप्य भ्रामयामास सूत्रभृत्
mṛtpiṃḍavatkulālasya saṃspṛśankṣuradhārayā ||
pataṃgasya stavaṃ kurvanviśvakarmā divaspateḥ
||195||मृत्पिंडवत्कुलालस्य संस्पृशन्क्षुरधारया ॥
पतंगस्य स्तवं कुर्वन्विश्वकर्मा दिवस्पतेः
tejasaḥ ṣoḍaśaṃ bhāgaṃ maṇḍalasthamadhārayat ||
śātitaṃ tasya tattejo yāvatpādau varānane
||196||तेजसः षोडशं भागं मण्डलस्थमधारयत् ॥
शातितं तस्य तत्तेजो यावत्पादौ वरानने
yattasya ṛṅmayaṃ tejastatprabhāse'patatpriye ||
yajurmayena deveśi bhāvitā dyaurmahāprabhoḥ
||197||यत्तस्य ऋङ्मयं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये ॥
यजुर्मयेन देवेशि भाविता द्यौर्महाप्रभोः
svargaṃ sāmamayenāpi bhūrbhuvaḥsvaritisthitam ||
tatastaistejaso bhāgairdaśabhiḥ paṃcabhistathā
||198||स्वर्गं साममयेनापि भूर्भुवःस्वरितिस्थितम् ॥
ततस्तैस्तेजसो भागैर्दशभिः पंचभिस्तथा
tena vai nirmitaṃ cakraṃ viṣṇoḥ śūlaṃ harasya ca ||
mahāprabhaṃ mahākāyaṃ śibikā dhanadasya ca
||199||तेन वै निर्मितं चक्रं विष्णोः शूलं हरस्य च ॥
महाप्रभं महाकायं शिबिका धनदस्य च
daṇḍaḥ pretapateḥ śaktirdevasenāpatestathā ||
anyeṣāṃ ca surāṇāṃ ca astrāṇyuktāni yāni vai
||200||दण्डः प्रेतपतेः शक्तिर्देवसेनापतेस्तथा ॥
अन्येषां च सुराणां च अस्त्राण्युक्तानि यानि वै
yakṣavidyādharāṇāṃ ca tāni cakre sa viśvakṛt ||
tataḥ ṣoḍaśamaṃ bhāgaṃ bibhartti bhagavānraviḥ ||
tattejo ravibhāgaśca khastho vicarati priye
||201||यक्षविद्याधराणां च तानि चक्रे स विश्वकृत् ॥
ततः षोडशमं भागं बिभर्त्ति भगवान्रविः ॥
तत्तेजो रविभागश्च खस्थो विचरति प्रिये
iti śātitatejāḥ sa śvaśureṇātiśobhanam ||
vapurdadhāra mārttaṃḍaḥ puṣpabāṇamanoramam
||202||इति शातिततेजाः स श्वशुरेणातिशोभनम् ॥
वपुर्दधार मार्त्तंडः पुष्पबाणमनोरमम्
tataḥ surūpa dhṛgbhānuruttarānagamatkurūn ||
dadṛśe tatra saṃjñāṃ tu vaḍavārūpadhāriṇīm |
apāpāṃ sarvabhūtānāṃ tapasā niyamena ca ||
sā ca dṛṣṭvā tamāyāṃtaṃ parapuṃso viśaṃkayā ||
jagāma saṃmukhaṃ tasya aśvarūpadharasya ca
||204||ततः सुरूप धृग्भानुरुत्तरानगमत्कुरून् ॥
ददृशे तत्र संज्ञां तु वडवारूपधारिणीम् ।
अपापां सर्वभूतानां तपसा नियमेन च ॥
सा च दृष्ट्वा तमायांतं परपुंसो विशंकया ॥
जगाम संमुखं तस्य अश्वरूपधरस्य च
tataśca nāsikāyoge tayostatra sametayoḥ ||
nāsatyadasrau tanayāvaśvavaktrau vinirgatau
||205||ततश्च नासिकायोगे तयोस्तत्र समेतयोः ॥
नासत्यदस्रौ तनयावश्ववक्त्रौ विनिर्गतौ
retasonte ca revantaḥ khaḍgī chatrī tanutrabhṛt ||
piturgṛhyottamaṃ so'śvaṃ jātamātraḥ palāyata
||206||रेतसोन्ते च रेवन्तः खड्गी छत्री तनुत्रभृत् ॥
पितुर्गृह्योत्तमं सोऽश्वं जातमात्रः पलायत
sa tasminsakṛdārūḍhastamaśvaṃ naiva muṃcati ||
tatorkeṇa samādiṣṭau daṃḍanāyakapiṃgalau
||207||स तस्मिन्सकृदारूढस्तमश्वं नैव मुंचति ॥
ततोर्केण समादिष्टौ दंडनायकपिंगलौ
aśvaṃ pratyānayadhvaṃ me mā balācchidrato'syatu ||
pārśvasthau tiṣṭhatastasya aśvacchidrābhikāṃkṣiṇau
||208||अश्वं प्रत्यानयध्वं मे मा बलाच्छिद्रतोऽस्यतु ॥
पार्श्वस्थौ तिष्ठतस्तस्य अश्वच्छिद्राभिकांक्षिणौ
na ca cchidraṃ labhete tau tasyādyāpi mahātmanaḥ ||
agre gacchati revaṃte pṛṣṭhagau daṇḍapiṃgalau
||209||न च च्छिद्रं लभेते तौ तस्याद्यापि महात्मनः ॥
अग्रे गच्छति रेवंते पृष्ठगौ दण्डपिंगलौ
uttarebhyaḥ kurubhyastu nirgatau vegavattarau ||
dakṣiṇaṃ bhārataṃ prāptau yatra kṣetra prabhāsikam
||21||उत्तरेभ्यः कुरुभ्यस्तु निर्गतौ वेगवत्तरौ ॥
दक्षिणं भारतं प्राप्तौ यत्र क्षेत्र प्रभासिकम्
atyarthaṃ vegakhinnau tau sa ca revaṃtako'pi hi ||
prasvinnagātraḥ socchvāso revaṃtastatra saṃsthitaḥ
||211||अत्यर्थं वेगखिन्नौ तौ स च रेवंतकोऽपि हि ॥
प्रस्विन्नगात्रः सोच्छ्वासो रेवंतस्तत्र संस्थितः
muhūrtena samākrāntaṃ lakṣayojanamaṃḍalam ||
uttarāddakṣiṇaṃ devi revatena mahātmanā
||212||मुहूर्तेन समाक्रान्तं लक्षयोजनमंडलम् ॥
उत्तराद्दक्षिणं देवि रेवतेन महात्मना
svinnagātrastato devi prabhāse samavasthitaḥ ||
daṇḍapiṃgalakasaṃyukto hyaśvārūḍhaḥ sa tiṣṭhati
||213||स्विन्नगात्रस्ततो देवि प्रभासे समवस्थितः ॥
दण्डपिंगलकसंयुक्तो ह्यश्वारूढः स तिष्ठति
sāvitryā nairṛte bhāge nātidūre vyavasthitaḥ ||
rājñīputro yato devi rājā bhaṭṭārakastataḥ
||214||सावित्र्या नैर्ऋते भागे नातिदूरे व्यवस्थितः ॥
राज्ञीपुत्रो यतो देवि राजा भट्टारकस्ततः
loke khyātiṃ samāyāti rājabhaṭṭāriketi ca ||
guhyabhaṭṭārakatve ca revaṃto viniyojitaḥ
||215||लोके ख्यातिं समायाति राजभट्टारिकेति च ॥
गुह्यभट्टारकत्वे च रेवंतो विनियोजितः
evamabhyetyāha tato bhagavām̐llokatāpanaḥ ||
tvamapyaśeṣalokasya pūjyo vatsa bhaviṣyasi
||216||एवमभ्येत्याह ततो भगवाँल्लोकतापनः ॥
त्वमप्यशेषलोकस्य पूज्यो वत्स भविष्यसि
araṇye ca mahādāve vairidasyubhayeṣu ca ||
tvāṃ smariṣyaṃti ye marttyā mokṣyante te mahāpadaḥ
||217||अरण्ये च महादावे वैरिदस्युभयेषु च ॥
त्वां स्मरिष्यंति ये मर्त्त्या मोक्ष्यन्ते ते महापदः
kṣemamṛddhiṃ sukhaṃ rājyamārogyaṃ kīrtimunnatim ||
narāṇāmatituṣṭastvaṃ pūjitaḥ saṃpradāsyasi
||218||क्षेममृद्धिं सुखं राज्यमारोग्यं कीर्तिमुन्नतिम् ॥
नराणामतितुष्टस्त्वं पूजितः संप्रदास्यसि
aśvinau devabhiṣajau kṛtau pitrā mahātmanā ||
dharmadṛṣṭiryamaścāsau samo mitre tathā'hite
||219||अश्विनौ देवभिषजौ कृतौ पित्रा महात्मना ॥
धर्मदृष्टिर्यमश्चासौ समो मित्रे तथाऽहिते
tato niyogaṃ taṃ cāsya cakāra timirāpahaḥ ||
yamunāṃ ca nadīṃ cakre kalindāntaravāhinīm
||220||ततो नियोगं तं चास्य चकार तिमिरापहः ॥
यमुनां च नदीं चक्रे कलिन्दान्तरवाहिनीम्
chāyāsaṃjñāsutaścāpi sāvarṇistu mahāyaśāḥ ||
bhāvyaḥ sonāgate kāle manuḥ sāvarṇikoṣṭamaḥ
||221||छायासंज्ञासुतश्चापि सावर्णिस्तु महायशाः ॥
भाव्यः सोनागते काले मनुः सावर्णिकोष्टमः
merupṛṣṭhe tapo ghoramadyāpi carati prabhuḥ ||
bhrātā śanaiścarastasya graho'bhūcca priye dhruvam
||222||मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरति प्रभुः ॥
भ्राता शनैश्चरस्तस्य ग्रहोऽभूच्च प्रिये ध्रुवम्
evaṃ tebhyo varāndattvā revaṃtasyāpi bhāskaraḥ ||
punarnāma niruktaṃ sa revaṃtasyākarotpramuḥ
||223||एवं तेभ्यो वरान्दत्त्वा रेवंतस्यापि भास्करः ॥
पुनर्नाम निरुक्तं स रेवंतस्याकरोत्प्रमुः
evaṃgacchatyasau yasmātsaṃjñāyāḥ śāṃtidaḥ sutaḥ ||
aśvānāmādhipatye tu bhānunā ca niyojitaḥ
||224||एवंगच्छत्यसौ यस्मात्संज्ञायाः शांतिदः सुतः ॥
अश्वानामाधिपत्ये तु भानुना च नियोजितः
kṣemeṇa gacchate'dhvānaṃ yastu pūjayate pathi ||
sukhaprasādyo marttyānāṃ sadā ca varavarṇini
||225||क्षेमेण गच्छतेऽध्वानं यस्तु पूजयते पथि ॥
सुखप्रसाद्यो मर्त्त्यानां सदा च वरवर्णिनि
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye rājabhaṭṭārakotpattivarṇanaṃnāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||