svatīvṛttāṃtavaḍavānalavacanavarṇanam
devyuvāca
piturvadhāmarṣasujāta manyunā yadyatkṛtaṃ karma purā maharṣiṇā ||
dadhīciputreṇa suraprasādhinā sarvaṃ śrutaṃ taddhi mayā samādhinā
||1||पितुर्वधामर्षसुजात मन्युना यद्यत्कृतं कर्म पुरा महर्षिणा ॥
दधीचिपुत्रेण सुरप्रसाधिना सर्वं श्रुतं तद्धि मया समाधिना
punaḥpunarvai vibudhaiḥ samānaṃ yadvṛttamāsītkimapi pradhānam ||
kāryaṃ hi tatsarvamanukrameṇa vijñātumicchāmi kutūhalena
||2||पुनःपुनर्वै विबुधैः समानं यद्वृत्तमासीत्किमपि प्रधानम् ॥
कार्यं हि तत्सर्वमनुक्रमेण विज्ञातुमिच्छामि कुतूहलेन
īśvara uvāca
ukto yadāsau vibudhaiḥ samastairāpaḥ purā tvaṃ bhuvi bhakṣayasva ||
yato'marāṇāṃ prathamaṃ hi jātā āpo'grajāḥ sarvasurāsurebhyaḥ
||3||उक्तो यदासौ विबुधैः समस्तैरापः पुरा त्वं भुवि भक्षयस्व ॥
यतोऽमराणां प्रथमं हि जाता आपोऽग्रजाः सर्वसुरासुरेभ्यः
tenaivamuktastu mahātmanā tadā pradarśayadhvaṃ mama tā yataḥ sthitāḥ ||
pītvā surāḥ sarvamahaṃ purastātkṛtyaṃ kariṣye surabhakṣaṇaṃ hi
||4||तेनैवमुक्तस्तु महात्मना तदा प्रदर्शयध्वं मम ता यतः स्थिताः ॥
पीत्वा सुराः सर्वमहं पुरस्तात्कृत्यं करिष्ये सुरभक्षणं हि
tatrāpi netuṃ yadi māṃ samarthā yatrāsate vāricayāḥ sametāḥ ||
ato'nyathā nāhamalīkavādī prāṇe prayāte munivākyakārī
||5||तत्रापि नेतुं यदि मां समर्था यत्रासते वारिचयाः समेताः ॥
अतोऽन्यथा नाहमलीकवादी प्राणे प्रयाते मुनिवाक्यकारी
āhokte puṃḍarīkākṣa aurvaṃ hi vāḍavaṃ tadā ||
tvāṃ prāpayiṣye yatrāpaḥ kena yānena vāḍava
||6||आहोक्ते पुंडरीकाक्ष और्वं हि वाडवं तदा ॥
त्वां प्रापयिष्ये यत्रापः केन यानेन वाडव
vāḍava uvāca
nāhaṃ hayādibhiryānairgaṃtuṃ tatra samutsahe ||
kumārīkarasaṃparkamekaṃ muktvā mataṃ hi me
||7||नाहं हयादिभिर्यानैर्गंतुं तत्र समुत्सहे ॥
कुमारीकरसंपर्कमेकं मुक्त्वा मतं हि मे
viṣṇuruvāca
etatte sulabhaṃ yānaṃ tāṃ kanyāmānayāmyaham ||
yā tvāṃ netuṃ samarthā syādapāṃ sthānaṃ suniścitam
||8||एतत्ते सुलभं यानं तां कन्यामानयाम्यहम् ॥
या त्वां नेतुं समर्था स्यादपां स्थानं सुनिश्चितम्
īśvara uvāca
surabhīśāpasaṃtaptā prāgupāttadaśāphalā ||
sarasvatī yānabhūtā tasya sā viṣṇunā kṛtā
||9||सुरभीशापसंतप्ता प्रागुपात्तदशाफला ॥
सरस्वती यानभूता तस्य सा विष्णुना कृता
tato'bravīdvibhurgaṃgāṃ pārśvataḥ samupasthitām ||
enaṃ vahniṃ mahābhāge vegānnaya mahodadhim ||
nānyā śaktā samānetuṃ tvāṃ vinā lokapāvani
||10||ततोऽब्रवीद्विभुर्गंगां पार्श्वतः समुपस्थिताम् ॥
एनं वह्निं महाभागे वेगान्नय महोदधिम् ॥
नान्या शक्ता समानेतुं त्वां विना लोकपावनि
gaṅgovāca
nāsti me bhagavañchakti raurvaṃ voḍhuṃ jagatpate ||
raudrarūpī mahāneṣa dahatyevānalo bhṛśam
||11||नास्ति मे भगवञ्छक्ति रौर्वं वोढुं जगत्पते ॥
रौद्ररूपी महानेष दहत्येवानलो भृशम्
tatastu yamunāṃ prāha sindhuṃ tasyā hyanantaram ||
anyā nadīśca vividhāḥ pṛthakpṛthagudāradhīḥ
||12||ततस्तु यमुनां प्राह सिन्धुं तस्या ह्यनन्तरम् ॥
अन्या नदीश्च विविधाः पृथक्पृथगुदारधीः
aśaktāstāḥ samānetuṃ pṛṣṭāśca surasattamaiḥ ||
tataḥ sarasvatīṃ prāha devadevo janārddanaḥ ||
tvameva vraja kalyāṇi pratīcyāṃ lavaṇodadhau
||13||अशक्तास्ताः समानेतुं पृष्टाश्च सुरसत्तमैः ॥
ततः सरस्वतीं प्राह देवदेवो जनार्द्दनः ॥
त्वमेव व्रज कल्याणि प्रतीच्यां लवणोदधौ
evaṃ kṛte surāḥ sarve bhaviṣyanti bhayojjhitāḥ ||
anyathā vāḍavenaite dahyaṃte svena tejasā
||14||एवं कृते सुराः सर्वे भविष्यन्ति भयोज्झिताः ॥
अन्यथा वाडवेनैते दह्यंते स्वेन तेजसा
tasmāttvaṃ rakṣa vibudhāne tasmāttumulādbhayāt ||
māteva bhava suśroṇi surāṇāmabhayapradā
||15||तस्मात्त्वं रक्ष विबुधाने तस्मात्तुमुलाद्भयात् ॥
मातेव भव सुश्रोणि सुराणामभयप्रदा
evamuktā hi sā tena viṣṇunā prabhaviṣṇunā ||
āha nāhaṃ svatantrāsmi pitā me dhriyate cirāt
||16||एवमुक्ता हि सा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
आह नाहं स्वतन्त्रास्मि पिता मे ध्रियते चिरात्
tasyāhaṃ kāriṇī nityaṃ kumārī ca dhṛtavratā ||
kālatrayepyasvatantrā śrūyate vibudhaiḥ sutā
||17||तस्याहं कारिणी नित्यं कुमारी च धृतव्रता ॥
कालत्रयेप्यस्वतन्त्रा श्रूयते विबुधैः सुता
pitrādeśaṃ vinā nāhaṃ padamekamapi kvacit ||
gacchāmi tasmātko'pyanya upāyaściṃtyatāṃ hare
||18||पित्रादेशं विना नाहं पदमेकमपि क्वचित् ॥
गच्छामि तस्मात्कोऽप्यन्य उपायश्चिंत्यतां हरे
tatsvarūpaṃ viditvaivaṃ samabhyetya pitāmaham ||
tamabravīdvāsudevo devakāryamidaṃ kuru
||19||तत्स्वरूपं विदित्वैवं समभ्येत्य पितामहम् ॥
तमब्रवीद्वासुदेवो देवकार्यमिदं कुरु
nānyathā śakyate netuṃ vāḍavo'gnirmahābalaḥ ||
adṛṣṭadoṣāṃ muktvemāṃ kumārīṃ tanayāṃ tava
||20||नान्यथा शक्यते नेतुं वाडवोऽग्निर्महाबलः ॥
अदृष्टदोषां मुक्त्वेमां कुमारीं तनयां तव
tacchrutvā viṣṇunā proktaṃ kumārīṃ tanayāṃ tadā ||
śirasyādhāya sasnehamuvāca prapitāmahaḥ
||21||तच्छ्रुत्वा विष्णुना प्रोक्तं कुमारीं तनयां तदा ॥
शिरस्याधाय सस्नेहमुवाच प्रपितामहः
yāhi devi surānsarvānrakṣa tvaṃ bhayamāgatān ||
vinikṣipa tvaṃ nītvainaṃ vāḍavaṃ lavaṇāṃbhasi ||
piturvākyaṃ hi sā śrutvā provāca śrutilakṣaṇā
||22||याहि देवि सुरान्सर्वान्रक्ष त्वं भयमागतान् ॥
विनिक्षिप त्वं नीत्वैनं वाडवं लवणांभसि ॥
पितुर्वाक्यं हि सा श्रुत्वा प्रोवाच श्रुतिलक्षणा
sarasvatyuvāca
eṣāsmi prasthitā tāta tava vākyā dasaṃśayam ||
raudro'yaṃ vāḍavo vahnistanuṃ me bhakṣayiṣyati
||23||एषास्मि प्रस्थिता तात तव वाक्या दसंशयम् ॥
रौद्रोऽयं वाडवो वह्निस्तनुं मे भक्षयिष्यति
prāptaṃ kaliyugaṃ raudraṃ sāṃprataṃ pṛthivītale ||
lokaḥ pāpasamācāraḥ sparśayiṣyati māṃ prabho
||24||प्राप्तं कलियुगं रौद्रं सांप्रतं पृथिवीतले ॥
लोकः पापसमाचारः स्पर्शयिष्यति मां प्रभो
tato duḥkhataraṃ kiṃ syādyatpāpaiḥ saha saṃgamaḥ
||25||ततो दुःखतरं किं स्याद्यत्पापैः सह संगमः
brahmovāca
yadi pāpajanākīrṇaṃ na vāṃchasi dharātalam ||
pātālatalasaṃsthā tvaṃ naya vahniṃ mahodadhau
||26||यदि पापजनाकीर्णं न वांछसि धरातलम् ॥
पातालतलसंस्था त्वं नय वह्निं महोदधौ
yadātiśramasaṃyuktā vahninā dahyase bhṛśam ||
tadā vibhidya vasudhāṃ pratyakṣā bhava putrike
||27||यदातिश्रमसंयुक्ता वह्निना दह्यसे भृशम् ॥
तदा विभिद्य वसुधां प्रत्यक्षा भव पुत्रिके
kṛtvā vaktraṃ viśālākṣi prācī bhava sumadhyame ||
tato yāsyaṃti tīrthāni tvāṃ śrāṃtāṃ cāruhāsinīm
||28||कृत्वा वक्त्रं विशालाक्षि प्राची भव सुमध्यमे ॥
ततो यास्यंति तीर्थानि त्वां श्रांतां चारुहासिनीम्
tāni sarvāṇi cāgatya sāhāyyaṃ te varānane ||
kariṣyaṃti trayastriṃśatkoṭyo vai mama śāsanāt
||29||तानि सर्वाणि चागत्य साहाय्यं ते वरानने ॥
करिष्यंति त्रयस्त्रिंशत्कोट्यो वै मम शासनात्
gaccha putri na saṃtāpastvayā kāryaḥ kathaṃcana ||
ariṣṭaṃ vraja paṃthānaṃ mā santu paripaṃthinaḥ ||
īśvara uvāca ||
evamuktā tadā tena brahmaṇātha sarasvatī ||
tyaktvā bhayaṃ hṛṣṭamanāḥ prayātuṃ samupasthitā
||31||गच्छ पुत्रि न संतापस्त्वया कार्यः कथंचन ॥
अरिष्टं व्रज पंथानं मा सन्तु परिपंथिनः ॥
ईश्वर उवाच ॥
एवमुक्ता तदा तेन ब्रह्मणाथ सरस्वती ॥
त्यक्त्वा भयं हृष्टमनाः प्रयातुं समुपस्थिता
tasyāḥ prayāṇasamaye śaṃkhaduṃdubhiniḥsvanaiḥ ||
maṃgalānāṃ ca nirghoṣairjagadāpūritaṃ śubhaiḥ
||32||तस्याः प्रयाणसमये शंखदुंदुभिनिःस्वनैः ॥
मंगलानां च निर्घोषैर्जगदापूरितं शुभैः
sitāṃbaradharā devī sitacaṃdanaguṃṭhitā ||
śāradāṃbudasaṃkāśā tārahāravibhūṣitā
||33||सितांबरधरा देवी सितचंदनगुंठिता ॥
शारदांबुदसंकाशा तारहारविभूषिता
saṃpūrṇacaṃdravadanā padmapatrāyatekṣaṇā ||
kīrtiryathā maheṃdrasya pūrayantī diśo daśa
||34||संपूर्णचंद्रवदना पद्मपत्रायतेक्षणा ॥
कीर्तिर्यथा महेंद्रस्य पूरयन्ती दिशो दश
svatejasā dyotayaṃtī sarvamābhāsayajjagat ||
anuvrajaṃtī gaṃgā vai tayoktā varavarṇini
||35||स्वतेजसा द्योतयंती सर्वमाभासयज्जगत् ॥
अनुव्रजंती गंगा वै तयोक्ता वरवर्णिनि
drakṣyāmi tvāṃ punarahaṃ kutra vai vasatīṃ sakhi ||
evamuktā tayā gaṃgā provāca snigdhayā girā
||36||द्रक्ष्यामि त्वां पुनरहं कुत्र वै वसतीं सखि ॥
एवमुक्ता तया गंगा प्रोवाच स्निग्धया गिरा
yadaiva vīkṣase prācīdiśi prāpsyasi māṃ tadā ||
suraiḥ parivṛtā sarvaistatrāhaṃ tava suvṛte
||37||यदैव वीक्षसे प्राचीदिशि प्राप्स्यसि मां तदा ॥
सुरैः परिवृता सर्वैस्तत्राहं तव सुवृते
darśanaṃ saṃpradāsyāmi tyaja śokaṃ śucismite ||
tāmāpṛcchya tato gaṃgāṃ punardarśanamastu te
||38||दर्शनं संप्रदास्यामि त्यज शोकं शुचिस्मिते ॥
तामापृच्छ्य ततो गंगां पुनर्दर्शनमस्तु ते
gaccha svamālayaṃ bhadre smarttavyā'haṃ tvayā'naghe ||
yamunāpi tathā caivaṃ gāyatrī sumanoramā
||39||गच्छ स्वमालयं भद्रे स्मर्त्तव्याऽहं त्वयाऽनघे ॥
यमुनापि तथा चैवं गायत्री सुमनोरमा
sāvitrīsahitāḥ sarvāḥ sakhyaḥ saṃpreṣitāstadā ||
tato visṛjya tāṃ devī nadī bhūtvā sarasvatī
||40||सावित्रीसहिताः सर्वाः सख्यः संप्रेषितास्तदा ॥
ततो विसृज्य तां देवी नदी भूत्वा सरस्वती
himavaṃtaṃ giriṃ prāpya plakṣāttatra vinirgatā ||
avatīrṇā dharāpṛṣṭhe matsyakacchapasaṃkulā
||41||हिमवंतं गिरिं प्राप्य प्लक्षात्तत्र विनिर्गता ॥
अवतीर्णा धरापृष्ठे मत्स्यकच्छपसंकुला
grāhaḍiṃḍimasaṃpūrṇā timinakragaṇairyutā ||
hasaṃtī ca mahādevī phenaughaiḥ sarvato diśam
||42||ग्राहडिंडिमसंपूर्णा तिमिनक्रगणैर्युता ॥
हसंती च महादेवी फेनौघैः सर्वतो दिशम्
puṇyato yavahā devīstūyamānā dvijātibhiḥ ||
vāḍavaṃ vahnimādāya hayavegena niḥsṛtā
||43||पुण्यतो यवहा देवीस्तूयमाना द्विजातिभिः ॥
वाडवं वह्निमादाय हयवेगेन निःसृता
bhittvā vegāddharāpṛṣṭhaṃ praviṣṭātha mahītalam ||
yadāyadābhavacchrāṃtā dahyate vāḍavāgninā ||
tadātadā martyaloke yāti pratyakṣatāṃ nadī
||44||भित्त्वा वेगाद्धरापृष्ठं प्रविष्टाथ महीतलम् ॥
यदायदाभवच्छ्रांता दह्यते वाडवाग्निना ॥
तदातदा मर्त्यलोके याति प्रत्यक्षतां नदी
tatastu jāyate prācī saṃtaptā vāḍavena tu ||
tato vai yāni tīrthāni kīrttitāni purātanaiḥ
||45||ततस्तु जायते प्राची संतप्ता वाडवेन तु ॥
ततो वै यानि तीर्थानि कीर्त्तितानि पुरातनैः
divyāṃtarikṣabhaumāni sāṃnidhyaṃ yāṃti bhāmini ||
tataścāśvāsitā taiḥ sā sarasvatī punarnadī ||
pātālatalamā sādya jagāma makarālayam
||46||दिव्यांतरिक्षभौमानि सांनिध्यं यांति भामिनि ॥
ततश्चाश्वासिता तैः सा सरस्वती पुनर्नदी ॥
पातालतलमा साद्य जगाम मकरालयम्
khadirāmodamāsādya tatra sā vīkṣya sāgaram ||
gaṃtuṃ pravṛttā taṃ vahnimādāya surasuṃdari
||47||खदिरामोदमासाद्य तत्र सा वीक्ष्य सागरम् ॥
गंतुं प्रवृत्ता तं वह्निमादाय सुरसुंदरि
nirūḍhabhāramātmānaṃ devādeśādviciṃtya sā ||
prahṛṣṭā sumanāstasmātpravṛttā dakṣiṇāmukhī
||48||निरूढभारमात्मानं देवादेशाद्विचिंत्य सा ॥
प्रहृष्टा सुमनास्तस्मात्प्रवृत्ता दक्षिणामुखी
etasminneva kāle tu ṛṣayo vedapāragāḥ ||
catvāraśca mahādevi prabhāsaṃ kṣetramāśritāḥ
||49||एतस्मिन्नेव काले तु ऋषयो वेदपारगाः ॥
चत्वारश्च महादेवि प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः
hariṇaścātha vajraśca nyaṃkuḥ kapila eva ca ||
tapastapyaṃti tatrasthāḥ svādhyāyāsaktamānasāḥ
||50||हरिणश्चाथ वज्रश्च न्यंकुः कपिल एव च ॥
तपस्तप्यंति तत्रस्थाः स्वाध्यायासक्तमानसाः
pṛthakpṛthaksamāhūtāḥ snānārthaṃ taiḥ sarasvatī ||
sāgaraḥ sammukhastasyāḥ sahasā sammupasthitaḥ
||51||पृथक्पृथक्समाहूताः स्नानार्थं तैः सरस्वती ॥
सागरः सम्मुखस्तस्याः सहसा सम्मुपस्थितः
tataḥ sā cintayāmāsa kathaṃ me sukṛtaṃ bhavet ||
śāpabhītā ca sā sādhvī paṃcasrotāstadā'bhavat
||52||ततः सा चिन्तयामास कथं मे सुकृतं भवेत् ॥
शापभीता च सा साध्वी पंचस्रोतास्तदाऽभवत्
ekaikaṃ toṣayāmāsa tamṛṣiṃ varavarṇini ||
tato'syāḥ paṃca nāmāni jātāni pṛthivītale
||53||एकैकं तोषयामास तमृषिं वरवर्णिनि ॥
ततोऽस्याः पंच नामानि जातानि पृथिवीतले
hariṇī vajriṇī nyaṃkuḥ kapilā ca sarasvatī ||
pānāvagāhanānnṛṇāṃ paṃcasrotāḥ sarasvatī
||54||हरिणी वज्रिणी न्यंकुः कपिला च सरस्वती ॥
पानावगाहनान्नृणां पंचस्रोताः सरस्वती
brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṃganāgamaḥ ||
eṣāṃ saṃyogajaṃ cānyannarāṇāṃ paṃcamaṃ hi yat
||55||ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः ॥
एषां संयोगजं चान्यन्नराणां पंचमं हि यत्
etatpaṃcavidhaṃ puṃsāṃ paṃcadhā'vasthitā satī ||
nāśayetpātakaṃ ghoraṃ sakhībhiḥ sahitā nadī
||56||एतत्पंचविधं पुंसां पंचधाऽवस्थिता सती ॥
नाशयेत्पातकं घोरं सखीभिः सहिता नदी
brahmahatyāṃ mahāghorāṃ pratilomā sarasvatī ||
pānāvagāhanānnṛṇāṃ nāśayatyakhilaṃ hi sā
||57||ब्रह्महत्यां महाघोरां प्रतिलोमा सरस्वती ॥
पानावगाहनान्नृणां नाशयत्यखिलं हि सा
pramādānmadirāpānadoṣeṇopahatātmanām ||
tadvyapohāya kapilā dvijānāṃ vahate nadī
||58||प्रमादान्मदिरापानदोषेणोपहतात्मनाम् ॥
तद्व्यपोहाय कपिला द्विजानां वहते नदी
upavāsājjapāddhomātsnānātpānāddvijanmanām ||
saptāhānnāśayetpāpaṃ tattadbhāvena cetasā
||59||उपवासाज्जपाद्धोमात्स्नानात्पानाद्द्विजन्मनाम् ॥
सप्ताहान्नाशयेत्पापं तत्तद्भावेन चेतसा
svayaṃ te'pi viśudhyaṃti yathoktavidhikāriṇaḥ ||
nyaṃkuṃ nadīṃ samāsādya mahataḥ pātakātkṛtāt
||60||स्वयं तेऽपि विशुध्यंति यथोक्तविधिकारिणः ॥
न्यंकुं नदीं समासाद्य महतः पातकात्कृतात्
snānopāsanapānena vajriṇī gurutalpagam ||
nāśayatyakhilaṃ puṃsāṃ pāpaṃ bhūribhayaṃkaram
||61||स्नानोपासनपानेन वज्रिणी गुरुतल्पगम् ॥
नाशयत्यखिलं पुंसां पापं भूरिभयंकरम्
saṃyogajasya pāpasya haraṇāddhariṇī smṛtā ||
nadī puṇyajalopetā saptāhamavagāhanāt
||62||संयोगजस्य पापस्य हरणाद्धरिणी स्मृता ॥
नदी पुण्यजलोपेता सप्ताहमवगाहनात्
evametāni pāpāni sarvāṇi surasuṃdari ||
nadī nāśayate tathyaṃ paṃcasrotā sarasvatī
||63||एवमेतानि पापानि सर्वाणि सुरसुंदरि ॥
नदी नाशयते तथ्यं पंचस्रोता सरस्वती
tato'paśyatpunaścāru sā devī pathi saṃsthitam ||
parvataṃ sāgarasyāṃte roddhuṃ mārgamiva sthitam
||64||ततोऽपश्यत्पुनश्चारु सा देवी पथि संस्थितम् ॥
पर्वतं सागरस्यांते रोद्धुं मार्गमिव स्थितम्
brahmāṇḍamānadaṇḍo'yaṃ purato girisattamaḥ ||
vrajantyāḥ surakāryeṇa mama vighnakaraḥ sthitaḥ
||65||ब्रह्माण्डमानदण्डोऽयं पुरतो गिरिसत्तमः ॥
व्रजन्त्याः सुरकार्येण मम विघ्नकरः स्थितः
uccaistaraṃ mahāśailamavalokya sarasvatī ||
atha vegena ruddhena giriṇā vismitā satī
||66||उच्चैस्तरं महाशैलमवलोक्य सरस्वती ॥
अथ वेगेन रुद्धेन गिरिणा विस्मिता सती
evaṃ saṃcintayedyāvanmanasā tanma hādbhutam ||
tāvanmaṃgalaśabdena pratibuddhaḥ kṛtasmaraḥ
||67||एवं संचिन्तयेद्यावन्मनसा तन्म हाद्भुतम् ॥
तावन्मंगलशब्देन प्रतिबुद्धः कृतस्मरः
giriśṛṃgadvaṃdvacaraṃ dadarśa puruṣaṃ ca sā ||
tāmāha devīṃ sa nago mārgo nāstīha suvrate
||68||गिरिशृंगद्वंद्वचरं ददर्श पुरुषं च सा ॥
तामाह देवीं स नगो मार्गो नास्तीह सुव्रते
anyatra kvāpi gaccha tvaṃ yatra te'bhimataṃ śubhe ||
āhaivamukte sā devī naraṃ nagaśiraḥsthitam
||69||अन्यत्र क्वापि गच्छ त्वं यत्र तेऽभिमतं शुभे ॥
आहैवमुक्ते सा देवी नरं नगशिरःस्थितम्
devādeśātsamāyātā na nirodhyā gire tvayā ||
evamukte giriḥ prāha tāṃ devīṃ sumanoramām
||70||देवादेशात्समायाता न निरोध्या गिरे त्वया ॥
एवमुक्ते गिरिः प्राह तां देवीं सुमनोरमाम्
parvato'haṃ tvayā bhadre kiṃ na jñātaḥ kṛtasmaraḥ ||
tvatsparśanānna doṣosti kumārī tvaṃ yato'naghe
||71||पर्वतोऽहं त्वया भद्रे किं न ज्ञातः कृतस्मरः ॥
त्वत्स्पर्शनान्न दोषोस्ति कुमारी त्वं यतोऽनघे
atastvāṃ varaye devi bhāryā me bhava suvrate
||72||अतस्त्वां वरये देवि भार्या मे भव सुव्रते
sarasvatyuvāca
pitā me dhriyate yasmāttena nāhaṃ svayaṃvarā ||
tava bhāryā bhaviṣyāmi mārgaṃ yaccha mamādhunā
||73||पिता मे ध्रियते यस्मात्तेन नाहं स्वयंवरा ॥
तव भार्या भविष्यामि मार्गं यच्छ ममाधुना
evamukto giriḥ prāha anicchaṃtīṃ mahābalāt ||
udvāhayiṣye tvāṃ bhadre kastrātā sti tavādhunā
||74||एवमुक्तो गिरिः प्राह अनिच्छंतीं महाबलात् ॥
उद्वाहयिष्ये त्वां भद्रे कस्त्राता स्ति तवाधुना
sā taṃ manobhavākrāntaṃ matvā divyena cakṣuṣā ||
āha nāsti mama trātā tvāmeva śaraṇaṃ gatā
||75||सा तं मनोभवाक्रान्तं मत्वा दिव्येन चक्षुषा ॥
आह नास्ति मम त्राता त्वामेव शरणं गता
tvayodvāhyā yadya vaśyamahamevaṃ mahābala ||
asnātāṃ nodvaha vibho snānaṃ karttuṃ ca dehi me
||76||त्वयोद्वाह्या यद्य वश्यमहमेवं महाबल ॥
अस्नातां नोद्वह विभो स्नानं कर्त्तुं च देहि मे
tāmuvāca tataḥ śailaḥ svasaṃpadabhimānavān ||
saukhyadaṃ paśya subhage mayi saṃpūrṇavaibhavam
||77||तामुवाच ततः शैलः स्वसंपदभिमानवान् ॥
सौख्यदं पश्य सुभगे मयि संपूर्णवैभवम्
dvaṃdvāni yatra gāyaṃti kiṃnarāṇāṃ manoramam ||
śrūyate ca sunidhvānaṃ taṃtrīvādyamathāparam
||78||द्वंद्वानि यत्र गायंति किंनराणां मनोरमम् ॥
श्रूयते च सुनिध्वानं तंत्रीवाद्यमथापरम्
tatra tālāstamālāśca pippalāḥ panasāstathā ||
sadaiva phalapuṣpāścā dṛśyaṃte sumanoramāḥ
||79||तत्र तालास्तमालाश्च पिप्पलाः पनसास्तथा ॥
सदैव फलपुष्पाश्चा दृश्यंते सुमनोरमाः
kuṭajaiḥ kovidāraiśca kadaṃbaiḥ kurabaistathā ||
mattālikulaghuṣṭaiśca bhūdharo bhāti sarvataḥ
||80||कुटजैः कोविदारैश्च कदंबैः कुरबैस्तथा ॥
मत्तालिकुलघुष्टैश्च भूधरो भाति सर्वतः
harāṃgarāgavadbhāti kvacitkuṭajakuḍmalaiḥ ||
kvacittu karṇikāraiśca viṣṇorvāsaḥsamaprabhaḥ
||81||हरांगरागवद्भाति क्वचित्कुटजकुड्मलैः ॥
क्वचित्तु कर्णिकारैश्च विष्णोर्वासःसमप्रभः
tamāladalasaṃchannaḥ kvacidvaivasvatadyutiḥ ||
kvaciddhātuviliptāṃgo gaṇādhyakṣavapurnagaḥ
||82||तमालदलसंछन्नः क्वचिद्वैवस्वतद्युतिः ॥
क्वचिद्धातुविलिप्तांगो गणाध्यक्षवपुर्नगः
caturmukha ivābhāti haritālavapuḥ kvacit ||
kvacitsaptacchadairviṣṇorvapuṣā bhātyayaṃ giriḥ
||83||चतुर्मुख इवाभाति हरितालवपुः क्वचित् ॥
क्वचित्सप्तच्छदैर्विष्णोर्वपुषा भात्ययं गिरिः
kvacitkātyāyanīprakhyaḥ priyaṃgususamākulaḥ ||
kvacitkesarasaṃyuktairanalābho vibhātyasau
||84||क्वचित्कात्यायनीप्रख्यः प्रियंगुसुसमाकुलः ॥
क्वचित्केसरसंयुक्तैरनलाभो विभात्यसौ
vṛttaiḥ sapulakaiḥ snigdhaiḥ strīṇāmiva payodharaiḥ ||
duṣprāpyairalpapuṇyānāṃ kvacidābhāti bilvakaiḥ
||85||वृत्तैः सपुलकैः स्निग्धैः स्त्रीणामिव पयोधरैः ॥
दुष्प्राप्यैरल्पपुण्यानां क्वचिदाभाति बिल्वकैः
siṃhairvyāghrairmṛgairnāgairvarāhairvānaraistathā ||
kvacitkvacidasau bhāti parasparamanuvrataiḥ
||86||सिंहैर्व्याघ्रैर्मृगैर्नागैर्वराहैर्वानरैस्तथा ॥
क्वचित्क्वचिदसौ भाति परस्परमनुव्रतैः
śūlikodbhinnamākāśamiva kurvadbhiruccakaiḥ ||
evamukte pratyuvāca śāradā taṃ nagottamam
||87||शूलिकोद्भिन्नमाकाशमिव कुर्वद्भिरुच्चकैः ॥
एवमुक्ते प्रत्युवाच शारदा तं नगोत्तमम्
yadi māṃ tvaṃ pariṇaye rudaṃtīmekikāṃ tathā ||
gṛhāṇa vāḍavaṃ haste yāvatsnānaṃ karomyaham
||88||यदि मां त्वं परिणये रुदंतीमेकिकां तथा ॥
गृहाण वाडवं हस्ते यावत्स्नानं करोम्यहम्
evamukte sa jagrāha ta nagedro'pavarjim ||
kṛtasmarastatsaṃsparśātkṣaṇādbhasmatvamāgataḥ
||89||एवमुक्ते स जग्राह त नगेद्रोऽपवर्जिम् ॥
कृतस्मरस्तत्संस्पर्शात्क्षणाद्भस्मत्वमागतः
tataḥ prabhṛti te tasya pāṣāṇā mṛdutāṃ gatāḥ ||
gṛhadevakulārthāya gṛhyaṃte śilpibhiḥ saha
||90||ततः प्रभृति ते तस्य पाषाणा मृदुतां गताः ॥
गृहदेवकुलार्थाय गृह्यंते शिल्पिभिः सह
dagdhvā kṛtasmaraṃ devī punarādāya vāḍavam ||
samudrasya samīpe sā sthitā hṛṣṭatanūruhā
||91||दग्ध्वा कृतस्मरं देवी पुनरादाय वाडवम् ॥
समुद्रस्य समीपे सा स्थिता हृष्टतनूरुहा
tatrasthā sā mahādevī tamāha vaḍavānalam ||
paśya vāḍava garjantaṃ sāgaraṃ purataḥ sthitam
||92||तत्रस्था सा महादेवी तमाह वडवानलम् ॥
पश्य वाडव गर्जन्तं सागरं पुरतः स्थितम्
garjaṃtaṃ so'pi taṃ dṛṣṭvā prasarpaṃtaṃ ca vīcibhiḥ ||
tāmāha kimidaṃ bhadre bhīto me lavaṇodadhiḥ
||93||गर्जंतं सोऽपि तं दृष्ट्वा प्रसर्पंतं च वीचिभिः ॥
तामाह किमिदं भद्रे भीतो मे लवणोदधिः
prahasyovāca sā bālā ko na bhītastavānala ||
bhakṣyaste vihito yasmāttava devairmahābala
||94||प्रहस्योवाच सा बाला को न भीतस्तवानल ॥
भक्ष्यस्ते विहितो यस्मात्तव देवैर्महाबल
sa tasyāstadvacaḥ śrutvā saṃprahṛṣṭastu pāvakaḥ ||
dāsyāmi te varaṃ bhadre yatheṣṭaṃ prārthayasva naḥ
||95||स तस्यास्तद्वचः श्रुत्वा संप्रहृष्टस्तु पावकः ॥
दास्यामि ते वरं भद्रे यथेष्टं प्रार्थयस्व नः
tenaivamuktā sā devī vāḍavenāgninā tadā ||
sasmāra kāraṇātmānaṃ viṣṇuṃ kamalalocanam
||96||तेनैवमुक्ता सा देवी वाडवेनाग्निना तदा ॥
सस्मार कारणात्मानं विष्णुं कमललोचनम्
dṛṣṭosāvātmahṛtsaṃsthastayā devo janārddanaḥ ||
smṛtamātraḥ sarasvatyā parastribhuvaneśvaraḥ
||97||दृष्टोसावात्महृत्संस्थस्तया देवो जनार्द्दनः ॥
स्मृतमात्रः सरस्वत्या परस्त्रिभुवनेश्वरः
manodṛṣṭyā vilokyāha sā tamaṃtaḥsthamacyutam ||
vāḍavo yacchati varamahaṃ taṃ prārthayāmi kim
||98||मनोदृष्ट्या विलोक्याह सा तमंतःस्थमच्युतम् ॥
वाडवो यच्छति वरमहं तं प्रार्थयामि किम्
tatastena hṛdisthena proktā devī sarasvatī ||
prārthanīyo varo bhadre sūcīvaktratvamādarāt
||99||ततस्तेन हृदिस्थेन प्रोक्ता देवी सरस्वती ॥
प्रार्थनीयो वरो भद्रे सूचीवक्त्रत्वमादरात्
tatastvabhihito devyā yadi me tvaṃ varapradaḥ ||
tataḥ sūcīmukho bhūtvā tvaṃ pibāpo mahābala
||100||ततस्त्वभिहितो देव्या यदि मे त्वं वरप्रदः ॥
ततः सूचीमुखो भूत्वा त्वं पिबापो महाबल
evamuktena tattena sūcīvedhasamaṃ kṛtam ||
ghaṭikāpūraṇaṃ yadvatpapau tadvadanaṃ jalam
||101||एवमुक्तेन तत्तेन सूचीवेधसमं कृतम् ॥
घटिकापूरणं यद्वत्पपौ तद्वदनं जलम्
evaṃ sa vāḍavo vahniḥ surāṇāṃ bhakṣaṇodyataḥ ||
vaṃcito viṣṇunā yāti medhāmādhāya yatnataḥ
||102||एवं स वाडवो वह्निः सुराणां भक्षणोद्यतः ॥
वंचितो विष्णुना याति मेधामाधाय यत्नतः
sargametaṃ naraḥ puṇyaṃ vācyamānaṃ śṛṇoti yaḥ ||
sa viṣṇu lokamāsādya tenaiva saha modate
||103||सर्गमेतं नरः पुण्यं वाच्यमानं शृणोति यः ॥
स विष्णु लोकमासाद्य तेनैव सह मोदते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye sara svatīvṛttāṃtavaḍavānalavacanavarṇanaṃnāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||