śrīharisthitipraśnavarṇanam
devyuvāca
divyaṃ tejo namasyāmi yanme dṛṣṭaṃ purātane ||
kālāgnirudramadhyasthaṃ prabhāse śaṃkarodbhavam
||1||दिव्यं तेजो नमस्यामि यन्मे दृष्टं पुरातने ॥
कालाग्निरुद्रमध्यस्थं प्रभासे शंकरोद्भवम्
yo vedasaṃghairṛṣibhiḥ purāṇairvedoktayogairapi ijyamānaḥ ||
taṃ devadevaṃ śaraṇaṃ vrajāmi someśvaraṃ pāpavināśahetum
||2||यो वेदसंघैर्ऋषिभिः पुराणैर्वेदोक्तयोगैरपि इज्यमानः ॥
तं देवदेवं शरणं व्रजामि सोमेश्वरं पापविनाशहेतुम्
devadeva jagannātha bhaktānugrahakāraka ||
saṃśayo hṛdi me kaścittaṃ bhavāñchettumarhati
||3||देवदेव जगन्नाथ भक्तानुग्रहकारक ॥
संशयो हृदि मे कश्चित्तं भवाञ्छेत्तुमर्हति
īśvara uvāca
kaḥ saṃśayaḥ samutpannastava devi yaśasvini ||
tanme kathaya kalyāṇi tatsarvaṃ kathayāmyaham
||4||कः संशयः समुत्पन्नस्तव देवि यशस्विनि ॥
तन्मे कथय कल्याणि तत्सर्वं कथयाम्यहम्
devyuvāca
yadi tvaṃ ca mahādevo muṇḍamālā kathaṃ kṛtā ||
anādi nidhano dhātā sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ
||5||यदि त्वं च महादेवो मुण्डमाला कथं कृता ॥
अनादि निधनो धाता सृष्टिसंहारकारकः
tato vihasya deveśaḥ śaṃkaro vākyamabravīt ||
anekamuṇḍakoṭībhiryā me mālā virājate
||6||ततो विहस्य देवेशः शंकरो वाक्यमब्रवीत् ॥
अनेकमुण्डकोटीभिर्या मे माला विराजते
nārāyaṇa sahasrāṇāṃ brahmaṇāmayutasya ca ||
kṛtā śiraḥkaroṭībhiranādinidhanā tataḥ
||7||नारायण सहस्राणां ब्रह्मणामयुतस्य च ॥
कृता शिरःकरोटीभिरनादिनिधना ततः
anyo viṣṇuśca bhavati anyo brahmā bhavatyapi ||
kalpe kalpe mayā sṛṣṭaḥ kalpe viṣṇuḥ prajāpatiḥ
||8||अन्यो विष्णुश्च भवति अन्यो ब्रह्मा भवत्यपि ॥
कल्पे कल्पे मया सृष्टः कल्पे विष्णुः प्रजापतिः
ahamevaṃvidho devi kṣetre prābhāsike sthitaḥ ||
kālāgniliṃgamūle tu muṃḍamālāvibhūṣitaḥ
||9||अहमेवंविधो देवि क्षेत्रे प्राभासिके स्थितः ॥
कालाग्निलिंगमूले तु मुंडमालाविभूषितः
akṣasūtradharaḥ śānta ādimadhyāṃtavarjitaḥ ||
padmāsanastho varado himakundendusannibhaḥ
||10||अक्षसूत्रधरः शान्त आदिमध्यांतवर्जितः ॥
पद्मासनस्थो वरदो हिमकुन्देन्दुसन्निभः
mama vāme sthito viṣṇurdakṣiṇe ca pitāmahaḥ ||
jaṭhare caturo vedāḥ hṛdaye brahma śāśvatam
||11||मम वामे स्थितो विष्णुर्दक्षिणे च पितामहः ॥
जठरे चतुरो वेदाः हृदये ब्रह्म शाश्वतम्
agniḥ somaśca sūryaśca locaneṣu vyavasthitāḥ
||12||अग्निः सोमश्च सूर्यश्च लोचनेषु व्यवस्थिताः
evaṃvidho mahādevi prabhāse saṃvyavasthitaḥ ||
āpyatattvātsamānīte mā te bhūtsaṃśayaḥ kvacit
||13||एवंविधो महादेवि प्रभासे संव्यवस्थितः ॥
आप्यतत्त्वात्समानीते मा ते भूत्संशयः क्वचित्
evamuktā tadā devī harṣagadgadayā girā ||
tuṣṭāva devadeveśaṃ bhaktyā paramayā yutā
||14||एवमुक्ता तदा देवी हर्षगद्गदया गिरा ॥
तुष्टाव देवदेवेशं भक्त्या परमया युता
devyuvāca
jaya deva mahādeva sarvabhāvana īśvara ||
namaste'stu sureśāya parameśāya vai namaḥ
||15||जय देव महादेव सर्वभावन ईश्वर ॥
नमस्तेऽस्तु सुरेशाय परमेशाय वै नमः
anādisṛṣṭikartre ca namaḥ sarvagatāya ca ||
sarvasthāya namastubhyaṃ dhāmnāṃ dhāmne namo'stu te
||16||अनादिसृष्टिकर्त्रे च नमः सर्वगताय च ॥
सर्वस्थाय नमस्तुभ्यं धाम्नां धाम्ने नमोऽस्तु ते
ṣaḍaṃtāya namastubhyaṃ dvādaśāntāya te namaḥ ||
haṃsabheda namastubhyaṃ namastubhyaṃ ca mokṣada
||17||षडंताय नमस्तुभ्यं द्वादशान्ताय ते नमः ॥
हंसभेद नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं च मोक्षद
iti stutastadā devyā pracalaccandraśekharaḥ ||
tatastuṣṭastu bhagavānidaṃ vacanamabravīt
||18||इति स्तुतस्तदा देव्या प्रचलच्चन्द्रशेखरः ॥
ततस्तुष्टस्तु भगवानिदं वचनमब्रवीत्
īśvara uvāca
sādhusādhu mahāprājñe tuṣṭo'haṃ vriyatāṃ varaḥ
||19||साधुसाधु महाप्राज्ञे तुष्टोऽहं व्रियतां वरः
devyuvāca
yadi tuṣṭo'si deveśa varārhā yadi vāpyaham ||
prabhāsa kṣetramāhātmyaṃ punarvistarato vada
||20||यदि तुष्टोऽसि देवेश वरार्हा यदि वाप्यहम् ॥
प्रभास क्षेत्रमाहात्म्यं पुनर्विस्तरतो वद
bhūteśa bhagavānviṣṇurdaityānāmantakāgraṇīḥ ||
sa kasmāddvārakāṃ hitvā prabhāsakṣetramāśritaḥ
||21||भूतेश भगवान्विष्णुर्दैत्यानामन्तकाग्रणीः ॥
स कस्माद्द्वारकां हित्वा प्रभासक्षेत्रमाश्रितः
ṣaṣṭi tīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭiśatāni ca ||
dvārakāmadhyasaṃsthāni kathaṃ nyakkṛtavānhariḥ
||22||षष्टि तीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥
द्वारकामध्यसंस्थानि कथं न्यक्कृतवान्हरिः
amarairāvṛtāṃ puṇyāṃ puṇyakṛdbhirniṣevitām ||
evaṃ tāṃ dvārakāṃ tyaktvā prabhāsaṃ kathamāgataḥ
||23||अमरैरावृतां पुण्यां पुण्यकृद्भिर्निषेविताम् ॥
एवं तां द्वारकां त्यक्त्वा प्रभासं कथमागतः
devamānuṣayornetā dyobhuvoḥ prabhavo hariḥ ||
kimarthaṃ dvārakāṃ tyaktvā prabhāse nidhanaṃ gataḥ
||24||देवमानुषयोर्नेता द्योभुवोः प्रभवो हरिः ॥
किमर्थं द्वारकां त्यक्त्वा प्रभासे निधनं गतः
yaścakraṃ varttayatyeko mānuṣāṇāṃ manomayam ||
prabhāse sa kathaṃ kālaṃ cakre cakrabhṛtāṃ varaḥ
||25||यश्चक्रं वर्त्तयत्येको मानुषाणां मनोमयम् ॥
प्रभासे स कथं कालं चक्रे चक्रभृतां वरः
gopāyanaṃ yaḥ kurute jagataḥ sārvalaukikam ||
sa kathaṃ bhagavānviṣṇuḥ prabhāsakṣetramāśritaḥ
||26||गोपायनं यः कुरुते जगतः सार्वलौकिकम् ॥
स कथं भगवान्विष्णुः प्रभासक्षेत्रमाश्रितः
yoṃtakāle jalaṃ pītvā kṛtvā toyamayaṃ vapuḥ ||
lokamekārṇavaṃ cakre dṛṣṭyā dṛṣṭena cātmanā
||27||योंतकाले जलं पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः ॥
लोकमेकार्णवं चक्रे दृष्ट्या दृष्टेन चात्मना
sa kathaṃ pañcatāṃ prāpa prabhāse pārvatīpate ||
yaḥ purāṇe purāṇātmā vārāhaṃ vapurāsthitaḥ
||28||स कथं पञ्चतां प्राप प्रभासे पार्वतीपते ॥
यः पुराणे पुराणात्मा वाराहं वपुरास्थितः
uddadhāra mahīṃ kṛtsnāṃ saśailavanakānanām ||
sa kathaṃ tyaktavāngātraṃ prabhāse pāpanāśane
||29||उद्दधार महीं कृत्स्नां सशैलवनकाननाम् ॥
स कथं त्यक्तवान्गात्रं प्रभासे पापनाशने
yena siṃhaṃ vapuḥ kṛtvā hiraṇyakaśipurhataḥ ||
sa kathaṃ devadeveśaḥ prabhāsaṃ kṣetramāśritaḥ
||30||येन सिंहं वपुः कृत्वा हिरण्यकशिपुर्हतः ॥
स कथं देवदेवेशः प्रभासं क्षेत्रमाश्रितः
sahasracaraṇaṃ devaṃ sahasrākṣaṃ mahāprabham ||
sahasraśirasaṃ vedā yamāhurvai yugeyuge
||31||सहस्रचरणं देवं सहस्राक्षं महाप्रभम् ॥
सहस्रशिरसं वेदा यमाहुर्वै युगेयुगे
tatyāja sa kathaṃ devaḥ prabhāse svaṃ kalevaram ||
nābhyaraṇyāṃ samudbhūtaṃ yasya paitāmahaṃ gṛham
||32||तत्याज स कथं देवः प्रभासे स्वं कलेवरम् ॥
नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम्
ekārṇavagate loke tatpaṃkajamapaṃkajam ||
yenoddhṛtaṃ kṣaṇenaiva prabhāsasthaḥ sa kiṃ hariḥ
||33||एकार्णवगते लोके तत्पंकजमपंकजम् ॥
येनोद्धृतं क्षणेनैव प्रभासस्थः स किं हरिः
uttarāṃśe samudrasya kṣīrodasyā mṛtodadheḥ ||
yaḥ śete śāśvataṃ yogamāsthāya paravīrahā ||
sa kathaṃ tyaktavāndehaṃ prabhāse parameśvaraḥ
||34||उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्या मृतोदधेः ॥
यः शेते शाश्वतं योगमास्थाय परवीरहा ॥
स कथं त्यक्तवान्देहं प्रभासे परमेश्वरः
havyādānyaḥ surāṃścakre kavyādāṃśca pitṝ napi ||
sa kathaṃ devadeveśaḥ prabhāsaṃ kṣetramāśritaḥ
||35||हव्यादान्यः सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄ नपि ॥
स कथं देवदेवेशः प्रभासं क्षेत्रमाश्रितः
yugānurūpaṃ yaḥ kṛtvā rūpaṃ lokahitāya vai ||
dharmamuddharate devaḥ sa kathaṃ kṣetramāśritaḥ
||36||युगानुरूपं यः कृत्वा रूपं लोकहिताय वै ॥
धर्ममुद्धरते देवः स कथं क्षेत्रमाश्रितः
trayo varṇāstrayo lokāstraividyaṃ pāṭhakāstrayaḥ ||
traikālyaṃ trīṇi karmāṇi trayo devāstrayo guṇāḥ ||
sṛṣṭaṃ yena purā devaḥ sa kathaṃ kṣetramāśritaḥ
||37||त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पाठकास्त्रयः ॥
त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो देवास्त्रयो गुणाः ॥
सृष्टं येन पुरा देवः स कथं क्षेत्रमाश्रितः
yā gatirddharmayuktānāmagatiḥ pāpakarmiṇām ||
cāturvarṇyasya prabhavaścāturvarṇyasya rakṣitā
||38||या गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मिणाम् ॥
चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
cāturvidyasya yo vettā cāturāśramyasaṃsthitaḥ ||
kasmātsa dvārakāṃ hitvā prabhāse paṃcatāṃ gataḥ
||39||चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराश्रम्यसंस्थितः ॥
कस्मात्स द्वारकां हित्वा प्रभासे पंचतां गतः
digaṃtaraṃ nabhobhūmirāpo vāyurvibhāvasuḥ ||
caṃdrasūryadvayaṃ jyotiryugeśaḥ kṣaṇadātanuḥ
||40||दिगंतरं नभोभूमिरापो वायुर्विभावसुः ॥
चंद्रसूर्यद्वयं ज्योतिर्युगेशः क्षणदातनुः
yaḥ paraṃ śrūyate jyotiryaḥ paraṃ śrūyate tapaḥ ||
yaḥ paraṃ parataḥ proktaḥ paraṃ yaḥ paramātmavān
||41||यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः ॥
यः परं परतः प्रोक्तः परं यः परमात्मवान्
ādityādiśca yo divyo yaśca daityāṃtako vibhuḥ ||
sa kathaṃ devakīsūnuḥ prabhāse siddhimīyivān
||42||आदित्यादिश्च यो दिव्यो यश्च दैत्यांतको विभुः ॥
स कथं देवकीसूनुः प्रभासे सिद्धिमीयिवान्
yugāṃte cāṃtako yaśca yaśca lokāṃtakāṃtakaḥ ||
seturyo lokasattānāṃ medhyo yo medhyakarmaṇām
||43||युगांते चांतको यश्च यश्च लोकांतकांतकः ॥
सेतुर्यो लोकसत्तानां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्
vettā yo vedaviduṣāṃ prabhuryaḥ prabhavātmanām ||
somabhūtastu bhūtānāmagnibhūto'gnivartmanām
||44||वेत्ता यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् ॥
सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतोऽग्निवर्त्मनाम्
manuṣyāṇāṃ manobhūtastapobhūtastapasvinām ||
vinayo nayabhūtānāṃ tejastejasvināmapi
||45||मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् ॥
विनयो नयभूतानां तेजस्तेजस्विनामपि
vigraho vigrahāṇāṃ yo gatirgatimatāmapi ||
sa kathaṃ dvārakāṃ hitvā prabhāsakṣetramāśritaḥ
||46||विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि ॥
स कथं द्वारकां हित्वा प्रभासक्षेत्रमाश्रितः
ākāśaprabhavo vāyurvāyuprāṇo hutāśanaḥ ||
devā hutāśanaprāṇāḥ prāṇo'gnermadhusūdanaḥ ||
sakathaṃ padmajaprāṇaḥ prabhāsaṃ kṣetramāśritaḥ
||47||आकाशप्रभवो वायुर्वायुप्राणो हुताशनः ॥
देवा हुताशनप्राणाः प्राणोऽग्नेर्मधुसूदनः ॥
सकथं पद्मजप्राणः प्रभासं क्षेत्रमाश्रितः
sūta uvāca
iti proktastadā devyā śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ ||
uvāca prahasanvākyaṃ pārvatīṃ dvijasattamāḥ
||48||इति प्रोक्तस्तदा देव्या शंकरो लोकशंकरः ॥
उवाच प्रहसन्वाक्यं पार्वतीं द्विजसत्तमाः
īśvara uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi prabhāsakṣetravistaram ||
rahasyaṃ sarvapāpaghnaṃ devānāmapi durllabham
||49||शृणु देवि प्रवक्ष्यामि प्रभासक्षेत्रविस्तरम् ॥
रहस्यं सर्वपापघ्नं देवानामपि दुर्ल्लभम्
devi kṣetrāṇyanekāni pṛthivyāṃ saṃti bhāmini ||
tīrthāni koṭisaṃkhyāni prabhāvasteṣu saṃkhyayā
||50||देवि क्षेत्राण्यनेकानि पृथिव्यां संति भामिनि ॥
तीर्थानि कोटिसंख्यानि प्रभावस्तेषु संख्यया
asaṃkhyeya prabhāvaṃ hi prabhāsaṃ parikīrtitam ||
brahmatattvaṃ viṣṇutattvaṃ raudratattvaṃ tathaiva ca
||51||असंख्येय प्रभावं हि प्रभासं परिकीर्तितम् ॥
ब्रह्मतत्त्वं विष्णुतत्त्वं रौद्रतत्त्वं तथैव च
tatra bhūyaḥ samāyogo durllabho'nyeṣu pārvati ||
prabhāse devadeveśi tattvānāṃ tritayaṃ sthitam
||52||तत्र भूयः समायोगो दुर्ल्लभोऽन्येषु पार्वति ॥
प्रभासे देवदेवेशि तत्त्वानां त्रितयं स्थितम्
caturviṃśatitattvaiśca brahmā lokapitāmahaḥ ||
bālarūpī ca nāmnāṃ ca tatra sthāne sthitaḥ svayam
||53||चतुर्विंशतितत्त्वैश्च ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
बालरूपी च नाम्नां च तत्र स्थाने स्थितः स्वयम्
paṃcaviśatitattvānāma dhipo devatāgraṇīḥ ||
tasminsthāne sthitaḥ sākṣāddaityānāmaṃtakaḥ śubhe
||54||पंचविशतितत्त्वानाम धिपो देवताग्रणीः ॥
तस्मिन्स्थाने स्थितः साक्षाद्दैत्यानामंतकः शुभे
ahaṃ devi tvayā sārddhaṃ ṣaṭtriṃśattattvasaṃyutaḥ ||
nivasāmi mahābhāge prabhāse pāpanāśane
||55||अहं देवि त्वया सार्द्धं षट्त्रिंशत्तत्त्वसंयुतः ॥
निवसामि महाभागे प्रभासे पापनाशने
evaṃ tattvamayaṃ kṣetraṃ sarvatīrthamayaṃ śubham ||
prabhāsameva jānīhi mā kārṣīḥ saṃśayaṃ kvacit
||56||एवं तत्त्वमयं क्षेत्रं सर्वतीर्थमयं शुभम् ॥
प्रभासमेव जानीहि मा कार्षीः संशयं क्वचित्
api kīṭapataṃgā ye mriyaṃte tatra ye narāḥ ||
te'pi yāṃti paraṃ sthānaṃ nātra kāryā vicāraṇā
||57||अपि कीटपतंगा ये म्रियंते तत्र ये नराः ॥
तेऽपि यांति परं स्थानं नात्र कार्या विचारणा
striyo mlecchāśca śūdrāśca paśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ ||
prabhāse tu mṛtā devi śivalokaṃ vrajaṃti te
||58||स्त्रियो म्लेच्छाश्च शूद्राश्च पशवः पक्षिणो मृगाः ॥
प्रभासे तु मृता देवि शिवलोकं व्रजंति ते
kāmakrodhena ye baddhā lobhena ca vaśīkṛtāḥ ||
ajñānatimirākrāṃtā māyātattve ca saṃsthitāḥ
||59||कामक्रोधेन ये बद्धा लोभेन च वशीकृताः ॥
अज्ञानतिमिराक्रांता मायातत्त्वे च संस्थिताः
kālapāśena ye baddhāstṛṣṇājālena mohitāḥ ||
adharmaniratā ye ca ye ca tiṣṭhaṃti pāpinaḥ
||60||कालपाशेन ये बद्धास्तृष्णाजालेन मोहिताः ॥
अधर्मनिरता ये च ये च तिष्ठंति पापिनः
brahmaghnāśca kṛtaghnāśca ye cānye gurutalpagāḥ ||
mahāpātakinaścāpi te yānti paramāṃ gatim
||61||ब्रह्मघ्नाश्च कृतघ्नाश्च ये चान्ये गुरुतल्पगाः ॥
महापातकिनश्चापि ते यान्ति परमां गतिम्
mātṛhaṃtā naro yastu pitṛhaṃtā tathaiva ca ||
te sarve muktimāyāṃti kiṃ punaḥ śubhakāriṇaḥ
||62||मातृहंता नरो यस्तु पितृहंता तथैव च ॥
ते सर्वे मुक्तिमायांति किं पुनः शुभकारिणः
iti jñātvā mahādevi daityānāmaṃtako hariḥ ||
prabhāsakṣetramāsādya tyaktavānsvaṃ kalevaram
||63||इति ज्ञात्वा महादेवि दैत्यानामंतको हरिः ॥
प्रभासक्षेत्रमासाद्य त्यक्तवान्स्वं कलेवरम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye prabhāsakṣetre śrīharisthitipraśnavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||