ṛṣitoyāpaścime tu tatra gavyūtimātrataḥ
īśvara uvāca
ṛṣitoyāpaścime tu tatra gavyūtimātrataḥ ||
saṃgāleśvaranāmāsti sarvapātakanāśanaḥ
||1||ऋषितोयापश्चिमे तु तत्र गव्यूतिमात्रतः ॥
संगालेश्वरनामास्ति सर्वपातकनाशनः
guptastatra prayāgaśca devo vai mādhavastathā ||
jāhnavī yamunā caiva devī tatra sarasvatī
||2||गुप्तस्तत्र प्रयागश्च देवो वै माधवस्तथा ॥
जाह्नवी यमुना चैव देवी तत्र सरस्वती
anyāni tatra tīrthāni bahūni ca varānane ||
snātvā dṛṣṭvā pūjayitvā muktaḥ syātsarvakilbiṣaiḥ
||3||अन्यानि तत्र तीर्थानि बहूनि च वरानने ॥
स्नात्वा दृष्ट्वा पूजयित्वा मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः
pārvatyuvāca
kathaya tvaṃ maheśāna sarvadevanamaskṛta ||
tīrtharājaḥ prayāgastu kathaṃ viṣṇuḥ sanātanaḥ
||4||कथय त्वं महेशान सर्वदेवनमस्कृत ॥
तीर्थराजः प्रयागस्तु कथं विष्णुः सनातनः
kathaṃ gaṃgā ca yamunā tathā devī sarasvatī ||
anyānyapi bahūnyeva tīrthāni vṛṣabhadhvaja
||5||कथं गंगा च यमुना तथा देवी सरस्वती ॥
अन्यान्यपि बहून्येव तीर्थानि वृषभध्वज
samāyātāni tatraiva saṃgāleśvarasaṃnidhau ||
saṃgāleśeti kiṃ nāma hyetanme vada kautukam
||6||समायातानि तत्रैव संगालेश्वरसंनिधौ ॥
संगालेशेति किं नाम ह्येतन्मे वद कौतुकम्
īśvara uvāca
purā vai liṃgapatane sarvadevasamāgame ||
sārdhatritayakoṭīni puṇyāni surasundari
||7||पुरा वै लिंगपतने सर्वदेवसमागमे ॥
सार्धत्रितयकोटीनि पुण्यानि सुरसुन्दरि
tīrthāni tīrtharājo'yaṃ prayāgaḥ samupasthitaḥ ||
ātmānaṃ gopayāmāsa tīrthakoṭibhirāvṛtam
||8||तीर्थानि तीर्थराजोऽयं प्रयागः समुपस्थितः ॥
आत्मानं गोपयामास तीर्थकोटिभिरावृतम्
tatastatra samāyātā brahmaviṣṇupurogamāḥ ||
vibudhāstīrtharājaṃ taṃ dadṛśurdivyacakṣuṣā
||9||ततस्तत्र समायाता ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ॥
विबुधास्तीर्थराजं तं ददृशुर्दिव्यचक्षुषा
tīrthakoṭibhirākīrṇaṃ pavitraṃ pāpanāśanam ||
liṃgasya patanaṃ śrutvā mahāduḥkhena saṃvṛtāḥ
||10||तीर्थकोटिभिराकीर्णं पवित्रं पापनाशनम् ॥
लिंगस्य पतनं श्रुत्वा महादुःखेन संवृताः
sthitāḥ sarve tadā devi brahmādyāḥ surasattamāḥ
||11||स्थिताः सर्वे तदा देवि ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः
etasminneva kāle tu devo rudraḥ sanātanaḥ ||
nirānaṃdaḥ samāyāto vākyametaduvāca ha
||12||एतस्मिन्नेव काले तु देवो रुद्रः सनातनः ॥
निरानंदः समायातो वाक्यमेतदुवाच ह
śṛṇudhvaṃ vacanaṃ devā brahmaviṣṇupurogamāḥ ||
ṛṣiśāpānnipatitaṃ mama liṃgamanuttamam ||
tasmālliṃgaṃ pūjayata sarva kāmārthasiddhaye
||13||शृणुध्वं वचनं देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ॥
ऋषिशापान्निपतितं मम लिंगमनुत्तमम् ॥
तस्माल्लिंगं पूजयत सर्व कामार्थसिद्धये
evamuktvā mahādevo deśe tasminsthitaḥ priye ||
brāhmaṃ ca vaiṣṇavaṃ raudraṃ tatra kuṇḍatrayaṃ smṛtam
||14||एवमुक्त्वा महादेवो देशे तस्मिन्स्थितः प्रिये ॥
ब्राह्मं च वैष्णवं रौद्रं तत्र कुण्डत्रयं स्मृतम्
caturthaṃ trisaṃgamākhyaṃ nadīnāṃ yatra saṃgamaḥ ||
gaṃgāyāśca sarasvatyāḥ sūryaputryāstathaiva ca
||15||चतुर्थं त्रिसंगमाख्यं नदीनां यत्र संगमः ॥
गंगायाश्च सरस्वत्याः सूर्यपुत्र्यास्तथैव च
koṭirekā ca tīrthānāṃ brahmakuṇḍe vyavasthitā ||
tathā ca vaiṣṇave kuṇḍe koṭirekā prakīrtitā
||16||कोटिरेका च तीर्थानां ब्रह्मकुण्डे व्यवस्थिता ॥
तथा च वैष्णवे कुण्डे कोटिरेका प्रकीर्तिता
sārdhakoṭistu saṃproktā śivakuṇḍe prakīrtitā ||
paścime brahmakuṇḍaṃ ca pūrve vai vaiṣṇavaṃ smṛtam
||17||सार्धकोटिस्तु संप्रोक्ता शिवकुण्डे प्रकीर्तिता ॥
पश्चिमे ब्रह्मकुण्डं च पूर्वे वै वैष्णवं स्मृतम्
madhyabhāge sthitaṃ yacca rudrakuṇḍaṃ prakīrtitam ||
kuṇḍamadhyādvinirgatya yatra gaṃgā varānane
||18||मध्यभागे स्थितं यच्च रुद्रकुण्डं प्रकीर्तितम् ॥
कुण्डमध्याद्विनिर्गत्य यत्र गंगा वरानने
sūryaputryā sametā ca tattrisaṃgama ucyate ||
anayoraṃtare sūkṣme tatra guptā sarasvatī
||19||सूर्यपुत्र्या समेता च तत्त्रिसंगम उच्यते ॥
अनयोरंतरे सूक्ष्मे तत्र गुप्ता सरस्वती
eṣu sannihito nityaṃ prayāgastīrthanāyakaḥ ||
atrāgatya naro yastu māghamāse varānane
||20||एषु सन्निहितो नित्यं प्रयागस्तीर्थनायकः ॥
अत्रागत्य नरो यस्तु माघमासे वरानने
snāyātprabhātasamaye makarasthe ravau priye ||
kiñcidabhyudite sūrye śṛṇu tasya ca yatphalam
||21||स्नायात्प्रभातसमये मकरस्थे रवौ प्रिये ॥
किञ्चिदभ्युदिते सूर्ये शृणु तस्य च यत्फलम्
ādyenaikena snānena pāpaṃ yanmanasā kṛtam ||
vyapohati naraḥ samyakchraddhāyukto jitendriyaḥ
||22||आद्येनैकेन स्नानेन पापं यन्मनसा कृतम् ॥
व्यपोहति नरः सम्यक्छ्रद्धायुक्तो जितेन्द्रियः
vācikaṃ tu dvitīyena kāyikaṃ tu tṛtīyakāt ||
saṃsargajaṃ caturthena rahasyaṃ pañcamena tu
||23||वाचिकं तु द्वितीयेन कायिकं तु तृतीयकात् ॥
संसर्गजं चतुर्थेन रहस्यं पञ्चमेन तु
upapātakāni ṣaṣṭhena snānenaiva vyapohati
||24||उपपातकानि षष्ठेन स्नानेनैव व्यपोहति
abhiṣekeṇa kuṇḍānāṃ saptakṛtvo varānane ||
mahāṃti caiva pāpāni kṣālyaṃte puruṣaiḥ sadā
||25||अभिषेकेण कुण्डानां सप्तकृत्वो वरानने ॥
महांति चैव पापानि क्षाल्यंते पुरुषैः सदा
yaḥ snāti sakalaṃ māsaṃ prayāge guptasaṃjñake ||
brahmādibhirna tadvaktuṃ śakyate kalpakoṭibhiḥ
||26||यः स्नाति सकलं मासं प्रयागे गुप्तसंज्ञके ॥
ब्रह्मादिभिर्न तद्वक्तुं शक्यते कल्पकोटिभिः
yāni kāni ca tīrthāni prabhāse saṃti bhāmini ||
tebhyo'tivallabhaṃ tīrthaṃ sarvapāpapraṇāśanam
||27||यानि कानि च तीर्थानि प्रभासे संति भामिनि ॥
तेभ्योऽतिवल्लभं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम्
eṣāṃ saṃrakṣaṇārthāya mayā vai tatra mātaraḥ ||
pūjanīyāḥ prayatnena naivedyairvividhaiḥ śubhaiḥ
||28||एषां संरक्षणार्थाय मया वै तत्र मातरः ॥
पूजनीयाः प्रयत्नेन नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ śraddhāyuktena cetasā ||
tāsāmanucarā devi bhūtapretāśca koṭiśaḥ
||29||कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां श्रद्धायुक्तेन चेतसा ॥
तासामनुचरा देवि भूतप्रेताश्च कोटिशः
teṣāṃ bhayavināśāya tā mātṝśca prapūjayet ||
asmiṃstīrthe naraḥ snātvā brahmahatyāṃ vyapohati
||30||तेषां भयविनाशाय ता मातॄश्च प्रपूजयेत् ॥
अस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति
yaḥ kaścitkurute śrāddhaṃ pitṝnuddiśya bhaktitaḥ ||
uddharecca piturvargaṃ māturvargaṃ narottamaḥ
||31||यः कश्चित्कुरुते श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य भक्तितः ॥
उद्धरेच्च पितुर्वर्गं मातुर्वर्गं नरोत्तमः
vṛṣabhastatra dātavyaḥ samyagyātrāphalepsubhiḥ ||
evaṃ yaḥ kurute yātrāṃ tasya phalamanantakam
||32||वृषभस्तत्र दातव्यः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः ॥
एवं यः कुरुते यात्रां तस्य फलमनन्तकम्
evaṃ guptaprayāgasya māhātmyaṃ kathitaṃ tava ||
śrutvābhinandya puruṣaḥ prāpnuyācchaṃkarālayam
||33||एवं गुप्तप्रयागस्य माहात्म्यं कथितं तव ॥
श्रुत्वाभिनन्द्य पुरुषः प्राप्नुयाच्छंकरालयम्
iti śrīskāṃdemahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye guptaprayā gamāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭanavatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 298 ||