sāvitrīmāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
tato gacchenmahādevi sāvitrīṃ lokamātaram ||
mahā pāpapraśamanīṃ someśādīśadiksthitām
||1||ततो गच्छेन्महादेवि सावित्रीं लोकमातरम् ॥
महा पापप्रशमनीं सोमेशादीशदिक्स्थिताम्
saṃyatātmā naraḥ paśyettatra tāṃ niyatātmavān
||2||संयतात्मा नरः पश्येत्तत्र तां नियतात्मवान्
brahmaṇā yaṣṭukāmena sāvitrī sahadharmiṇī ||
kṛtā tāṃ balato jñātvā gāyatrīṃ kopamāviśat
||3||ब्रह्मणा यष्टुकामेन सावित्री सहधर्मिणी ॥
कृता तां बलतो ज्ञात्वा गायत्रीं कोपमाविशत्
tataḥ saṃtyajya sā devī brahmāṇaṃ kamalodbhavam ||
sapatnīroṣasantaptā prabhāsaṃ kṣetramāśritā
||4||ततः संत्यज्य सा देवी ब्रह्माणं कमलोद्भवम् ॥
सपत्नीरोषसन्तप्ता प्रभासं क्षेत्रमाश्रिता
tapaḥ karoti vipulaṃ devairapi suduḥsaham ||
tatra sthale sthitā devī sā'dyāpi priyadarśanā
||5||तपः करोति विपुलं देवैरपि सुदुःसहम् ॥
तत्र स्थले स्थिता देवी साऽद्यापि प्रियदर्शना
śrīdevyuvāca
kimarthaṃ sā parityaktā sāvitrī brahmaṇā purā ||
gāyatrī ca kathaṃ prāptā kena cāsya niveditā
||6||किमर्थं सा परित्यक्ता सावित्री ब्रह्मणा पुरा ॥
गायत्री च कथं प्राप्ता केन चास्य निवेदिता
kīdṛśīṃ tāṃ ca gāyatrīṃ labdhavānpadmasaṃbhavaḥ ||
yastāṃ patnīṃ samutsṛjya tasyāmeva mano dadhau
||7||कीदृशीं तां च गायत्रीं लब्धवान्पद्मसंभवः ॥
यस्तां पत्नीं समुत्सृज्य तस्यामेव मनो दधौ
kasya sā duhitā deva kimarthaṃ ca vivāhitā ||
etanme kautukaṃ sarvaṃ yathāvadvaktumarhasi
||8||कस्य सा दुहिता देव किमर्थं च विवाहिता ॥
एतन्मे कौतुकं सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि
īśvara uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi sāvitryāścaritaṃ mahat ||
yathā sā brahmaṇā tyaktā gāyatrī ca vivāhitā
||9||शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सावित्र्याश्चरितं महत् ॥
यथा सा ब्रह्मणा त्यक्ता गायत्री च विवाहिता
purā buddhiḥ samutpannā brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ ||
iti vedā mayā proktā yajñārthaṃ nātra saṃśayaḥ
||10||पुरा बुद्धिः समुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥
इति वेदा मया प्रोक्ता यज्ञार्थं नात्र संशयः
yajñaiḥ saṃtarpitā devā vṛṣṭiṃ dāsyaṃti bhūtale ||
tataścauṣadhayaḥ sarvā bhaviṣyaṃti dharātale
||11||यज्ञैः संतर्पिता देवा वृष्टिं दास्यंति भूतले ॥
ततश्चौषधयः सर्वा भविष्यंति धरातले
tasmātsaṃjāyate śukraṃ śukrātsṛṣṭiḥ pravartate ||
sṛṣṭyarthaṃ sarvalokānāṃ tato yajñaṃ karomyaham
||12||तस्मात्संजायते शुक्रं शुक्रात्सृष्टिः प्रवर्तते ॥
सृष्ट्यर्थं सर्वलोकानां ततो यज्ञं करोम्यहम्
dṛṣṭvā māṃ yajña āsaktaṃ ye ca viprā dharātale ||
te yajñānpracariṣyaṃti śataśo'tha sahasraśaḥ
||13||दृष्ट्वा मां यज्ञ आसक्तं ये च विप्रा धरातले ॥
ते यज्ञान्प्रचरिष्यंति शतशोऽथ सहस्रशः
evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā yajñārthaṃ surasuṃdari ||
tīrthaṃ niveśayāmāsa puṣkaraṃ nāma nāmataḥ
||14||एवं स निश्चयं कृत्वा यज्ञार्थं सुरसुंदरि ॥
तीर्थं निवेशयामास पुष्करं नाम नामतः
yajñavāṭo mahāṃstatra āsīttasya mahātmanaḥ ||
tatra devarṣayaḥ sarve devāḥ sendrapurogamāḥ
||15||यज्ञवाटो महांस्तत्र आसीत्तस्य महात्मनः ॥
तत्र देवर्षयः सर्वे देवाः सेन्द्रपुरोगमाः
samāyātā mahādevi yajñe paitāmahe tadā ||
puṇyāste'pi dvijaśreṣṭhāstatrartvijaḥ prajajñire
||16||समायाता महादेवि यज्ञे पैतामहे तदा ॥
पुण्यास्तेऽपि द्विजश्रेष्ठास्तत्रर्त्विजः प्रजज्ञिरे
sāvitrī lokajananī patnī tasya mahātmanaḥ ||
gṛhakārye samāsaktā dīkṣā kālavyatikramāt ||
adhvaryuṇā samāhūtā sāvitrī vākyamabravīt
||17||सावित्री लोकजननी पत्नी तस्य महात्मनः ॥
गृहकार्ये समासक्ता दीक्षा कालव्यतिक्रमात् ॥
अध्वर्युणा समाहूता सावित्री वाक्यमब्रवीत्
sāvitryuvāca
adyāpi na kṛto veṣo na gṛhe gṛhamaṇḍanam ||
lakṣmīrnādyāpi saṃprāptā na bhavānī na jāhnavī
||18||अद्यापि न कृतो वेषो न गृहे गृहमण्डनम् ॥
लक्ष्मीर्नाद्यापि संप्राप्ता न भवानी न जाह्नवी
na svāhā na svadhā caiva tathā caivāpyaruṃdhatī ||
indrāṇī devapatnyo'nyāḥ kathamekākinī vraje
||19||न स्वाहा न स्वधा चैव तथा चैवाप्यरुंधती ॥
इन्द्राणी देवपत्न्योऽन्याः कथमेकाकिनी व्रजे
uktaḥ pitāmaho gatvā pulastyena mahātmanā ||
sāvitrī deva nāyāti prasaktā gṛhakarmaṇi
||20||उक्तः पितामहो गत्वा पुलस्त्येन महात्मना ॥
सावित्री देव नायाति प्रसक्ता गृहकर्मणि
tvatpatnī kimidaṃ karma phalena saṃpravartate ||
tacchrutvā dīkṣito vācaṃ śikhī muṃḍī mṛgājinī
||21||त्वत्पत्नी किमिदं कर्म फलेन संप्रवर्तते ॥
तच्छ्रुत्वा दीक्षितो वाचं शिखी मुंडी मृगाजिनी
patnīkopena saṃtaptaḥ prāha devaṃ puraṃdaram
||22||पत्नीकोपेन संतप्तः प्राह देवं पुरंदरम्
gaccha madvacanācchakra patnīmanyāṃ kutaścana ||
gṛhītvā śīghramāgaccha na syātkālātyayo yathā
||23||गच्छ मद्वचनाच्छक्र पत्नीमन्यां कुतश्चन ॥
गृहीत्वा शीघ्रमागच्छ न स्यात्कालात्ययो यथा
jagāma balahā tūrṇaṃ vacanātparameṣṭhinaḥ ||
apaśyamānaḥ kāṃcitstrīṃ yā yogyā haṃsavāhane
||24||जगाम बलहा तूर्णं वचनात्परमेष्ठिनः ॥
अपश्यमानः कांचित्स्त्रीं या योग्या हंसवाहने
atha śāpādbibhītena sahasrākṣeṇa dhīmatā ||
dṛṣṭā gopālakanyaikā rūpayauvanaśālinī
||25||अथ शापाद्बिभीतेन सहस्राक्षेण धीमता ॥
दृष्टा गोपालकन्यैका रूपयौवनशालिनी
bibhratī tatra pūrṇaṃ sā kumbhaṃ kanyetyacodayat ||
tāṃ gṛhītvā tataḥ śakraḥ samāyādyatra dīkṣitaḥ ||
devadevaścaturvaktro viṣṇurudrasamanvitaḥ
||26||बिभ्रती तत्र पूर्णं सा कुम्भं कन्येत्यचोदयत् ॥
तां गृहीत्वा ततः शक्रः समायाद्यत्र दीक्षितः ॥
देवदेवश्चतुर्वक्त्रो विष्णुरुद्रसमन्वितः
saṃpradānaṃ tu kṛtavānkanyāyā madhusūdanaḥ
||27||संप्रदानं तु कृतवान्कन्याया मधुसूदनः
preritaḥ śaṃkareṇaiva brahmā devarṣibhistathā ||
pariṇīyatāṃ tato dīkṣāṃ tasyāścakre yathātmanaḥ
||28||प्रेरितः शंकरेणैव ब्रह्मा देवर्षिभिस्तथा ॥
परिणीयतां ततो दीक्षां तस्याश्चक्रे यथात्मनः
tataḥ pravartito yajñaḥ sarvakāmasamanvitaḥ
||29||ततः प्रवर्तितो यज्ञः सर्वकामसमन्वितः
atrirhotārcikastatra pulastyo'dhvaryureva ca ||
udgātā'tho marīciśca brahmāhaṃ surapuṃgavaḥ
||30||अत्रिर्होतार्चिकस्तत्र पुलस्त्योऽध्वर्युरेव च ॥
उद्गाताऽथो मरीचिश्च ब्रह्माहं सुरपुंगवः
sanatkumārapramukhāḥ sadasyāstasya nirmitāḥ ||
vastrairābharaṇairyuktā mukuṭairaṃgulīyakaiḥ
||31||सनत्कुमारप्रमुखाः सदस्यास्तस्य निर्मिताः ॥
वस्त्रैराभरणैर्युक्ता मुकुटैरंगुलीयकैः
bhūṣitā bhūṣaṇopetā ekaikasya pṛthakpṛthak ||
trayastrayaḥ pṛṣṭhato'nye te caivaṃ ṣoḍaśartvijaḥ
||32||भूषिता भूषणोपेता एकैकस्य पृथक्पृथक् ॥
त्रयस्त्रयः पृष्ठतोऽन्ये ते चैवं षोडशर्त्विजः
proktā bhavadbhi ryajñe'sminnanugṛhyo'smi sarvadā ||
patnī mameyaṃ gāyatrī yajñe'sminnanugṛhyatām
||33||प्रोक्ता भवद्भि र्यज्ञेऽस्मिन्ननुगृह्योऽस्मि सर्वदा ॥
पत्नी ममेयं गायत्री यज्ञेऽस्मिन्ननुगृह्यताम्
mṛduvastradharāṃ sākṣātkṣaumavastrāvaguṇṭhitām ||
niṣkramya patnīśālāta ṛtvigbhirvedapāragaiḥ
||34||मृदुवस्त्रधरां साक्षात्क्षौमवस्त्रावगुण्ठिताम् ॥
निष्क्रम्य पत्नीशालात ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः
audumbareṇa daṇḍena saṃvṛto mṛgacarmaṇā ||
tayā sārdhaṃ praviṣṭaśca brahmā taṃ yajñamaṇḍapam
||35||औदुम्बरेण दण्डेन संवृतो मृगचर्मणा ॥
तया सार्धं प्रविष्टश्च ब्रह्मा तं यज्ञमण्डपम्
īśvara uvāca
etasminneva kāle tu saṃprāptā devayoṣitaḥ ||
saṃprāptā yatra sāvitrī yajñe tasminnimaṃtritāḥ
||36||एतस्मिन्नेव काले तु संप्राप्ता देवयोषितः ॥
संप्राप्ता यत्र सावित्री यज्ञे तस्मिन्निमंत्रिताः
bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā viṣṇupatnī yaśasvinī ||
āmantritā sā lakṣmīśca tatrāyātā tvarānvitā
||37||भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना विष्णुपत्नी यशस्विनी ॥
आमन्त्रिता सा लक्ष्मीश्च तत्रायाता त्वरान्विता
tatra devī mahābhāgā yoganidrādibhūṣitā ||
devī kāṃtistathā śraddhā dyutistuṣṭistathaiva ca
||38||तत्र देवी महाभागा योगनिद्रादिभूषिता ॥
देवी कांतिस्तथा श्रद्धा द्युतिस्तुष्टिस्तथैव च
satī yā dakṣatanayā umā yā pārvatī śubhā ||
trailokyasundarī devī strīṇāṃ saubhāgyadāyakā
||39||सती या दक्षतनया उमा या पार्वती शुभा ॥
त्रैलोक्यसुन्दरी देवी स्त्रीणां सौभाग्यदायका
jayā ca vijayā caiva gaurī caiva mahādhanā ||
manojavā vāyupatnī ṛddhiśca dhanadapriyā
||40||जया च विजया चैव गौरी चैव महाधना ॥
मनोजवा वायुपत्नी ऋद्धिश्च धनदप्रिया
devakanyāstathā''yātā dānavyo danuvaṃśajāḥ ||
saptarṣīṇāṃ tathā patnya ṛṣīṇāṃ ca tathaiva ca
||41||देवकन्यास्तथाऽऽयाता दानव्यो दनुवंशजाः ॥
सप्तर्षीणां तथा पत्न्य ऋषीणां च तथैव च
plavā mitrā duhitaro vidyādharagaṇāstathā ||
pitaro rakṣasāṃ kanyāstathā'nyā lokamātaraḥ
||42||प्लवा मित्रा दुहितरो विद्याधरगणास्तथा ॥
पितरो रक्षसां कन्यास्तथाऽन्या लोकमातरः
vadhūbhiścaiva mukhyābhiḥ sāvitrī gantumicchati ||
adityādyāstathā devyo dakṣakanyāḥ samāgatāḥ
||43||वधूभिश्चैव मुख्याभिः सावित्री गन्तुमिच्छति ॥
अदित्याद्यास्तथा देव्यो दक्षकन्याः समागताः
tābhiḥ parivṛtā sārdhaṃ brahmāṇī kamalālayā ||
kāścinmodakamādāya kāścitpūpaṃ varānane
||44||ताभिः परिवृता सार्धं ब्रह्माणी कमलालया ॥
काश्चिन्मोदकमादाय काश्चित्पूपं वरानने
phalāni tu samādāya prayātā brahmaṇo'ntikam ||
āḍhakīścaiva niṣpāvānrājamāṣāṃstathā'parāḥ
||45||फलानि तु समादाय प्रयाता ब्रह्मणोऽन्तिकम् ॥
आढकीश्चैव निष्पावान्राजमाषांस्तथाऽपराः
dāḍimāni vicitrāṇi mātuliṃgāni śobhane ||
karīrāṇi tathā cānyā gṛhītvā karamardakān
||46||दाडिमानि विचित्राणि मातुलिंगानि शोभने ॥
करीराणि तथा चान्या गृहीत्वा करमर्दकान्
kausuṃbhaṃ jīrakaṃ caiva kharjūraṃ cāparāstathā ||
utatīścāparā gṛhya nālikerāṇi cāparāḥ
||47||कौसुंभं जीरकं चैव खर्जूरं चापरास्तथा ॥
उततीश्चापरा गृह्य नालिकेराणि चापराः
drākṣayā pūritaṃ cāmraṃ śṛṅgārāya yathā purā ||
karburāṇi vicitrāṇi jaṃbūkāni śubhāni ca
||48||द्राक्षया पूरितं चाम्रं शृङ्गाराय यथा पुरा ॥
कर्बुराणि विचित्राणि जंबूकानि शुभानि च
akṣoḍāmalakāngṛhya jaṃbīrāṇi tathā parāḥ ||
bilvāni paripakvāni cirbhaṭāni varānane
||49||अक्षोडामलकान्गृह्य जंबीराणि तथा पराः ॥
बिल्वानि परिपक्वानि चिर्भटानि वरानने
annapānādhikārāṇi bahūni vividhāni ca ||
śarkarāputtalīṃ cānyā vastre kausumbhake tathā
||50||अन्नपानाधिकाराणि बहूनि विविधानि च ॥
शर्करापुत्तलीं चान्या वस्त्रे कौसुम्भके तथा
evamādīni cānyāni gṛhya pūrve varānane ||
sāvitryā sahitāḥ sarvāḥ saṃprāptāstu tadā śubhāḥ
||51||एवमादीनि चान्यानि गृह्य पूर्वे वरानने ॥
सावित्र्या सहिताः सर्वाः संप्राप्तास्तु तदा शुभाः
sāvitrīmāgatāṃ dṛṣṭvā bhītastatra puraṃdaraḥ ||
adhomukhaḥ sthito brahmā kimeṣā māṃ vadiṣyati
||52||सावित्रीमागतां दृष्ट्वा भीतस्तत्र पुरंदरः ॥
अधोमुखः स्थितो ब्रह्मा किमेषा मां वदिष्यति
trapānvitau viṣṇurudrau sarve cānye dvijātayaḥ ||
sabhāsadastathā bhītāstathaivānye divaukasaḥ
||53||त्रपान्वितौ विष्णुरुद्रौ सर्वे चान्ये द्विजातयः ॥
सभासदस्तथा भीतास्तथैवान्ये दिवौकसः
putrapautrā bhāgineyā mātulā bhrātarastathā ||
ṛtavo nāma ye devā devānāmapi devatāḥ
||54||पुत्रपौत्रा भागिनेया मातुला भ्रातरस्तथा ॥
ऋतवो नाम ये देवा देवानामपि देवताः
vilakṣāstu tathā sarve sāvitrī kiṃ vadiṣyati ||
brahmavākyāni vācyāni kiṃ nu vai gopakanyayā
||55||विलक्षास्तु तथा सर्वे सावित्री किं वदिष्यति ॥
ब्रह्मवाक्यानि वाच्यानि किं नु वै गोपकन्यया
maunībhūtāstu śṛṇvānāḥ sarveṣāṃ vadatāṃ giraḥ ||
adhvaryuṇā samāhūtā nāgatā varavarṇinī
||56||मौनीभूतास्तु शृण्वानाः सर्वेषां वदतां गिरः ॥
अध्वर्युणा समाहूता नागता वरवर्णिनी
śakreṇānyā tathā''nītā dattā sā viṣṇunā svayam ||
anumoditā ca rudreṇa pitrā dattā svayaṃ tathā
||57||शक्रेणान्या तथाऽऽनीता दत्ता सा विष्णुना स्वयम् ॥
अनुमोदिता च रुद्रेण पित्रा दत्ता स्वयं तथा
kathaṃ sā bhavitā yajñaḥ samāptiṃ vā kathaṃ vrajet ||
evaṃ cintayatāṃ teṣāṃ praviṣṭā kamalālayā
||58||कथं सा भविता यज्ञः समाप्तिं वा कथं व्रजेत् ॥
एवं चिन्तयतां तेषां प्रविष्टा कमलालया
vṛto brahmā bhāryayā sa ṛtvigbhirvedapāragaiḥ ||
hūyante cāgnayastatra brāhmaṇairvedapāragaiḥ
||59||वृतो ब्रह्मा भार्यया स ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः ॥
हूयन्ते चाग्नयस्तत्र ब्राह्मणैर्वेदपारगैः
patnīśāle tathā gopī raupyaśṛṃgā samekhalā ||
kṣaumavastraparīdhānā dhyāyantī parameśvaram
||60||पत्नीशाले तथा गोपी रौप्यशृंगा समेखला ॥
क्षौमवस्त्रपरीधाना ध्यायन्ती परमेश्वरम्
pativratā patiprāṇā prādhānyena niveśitā ||
kṛpānvitā viśālākṣī tejasā bhāskaropamā
||61||पतिव्रता पतिप्राणा प्राधान्येन निवेशिता ॥
कृपान्विता विशालाक्षी तेजसा भास्करोपमा
dyotayaṃtī sadastatra sūryasyeva yathā prabhā ||
jvalamānastathā vahnirbhramaṃte cartvijastathā
||62||द्योतयंती सदस्तत्र सूर्यस्येव यथा प्रभा ॥
ज्वलमानस्तथा वह्निर्भ्रमंते चर्त्विजस्तथा
paśūnāmavadānāni gṛhṇaṃti dvijasattamāḥ ||
prāptā bhāgārthino devā vilaṃbasamayo'bhavat
||63||पशूनामवदानानि गृह्णंति द्विजसत्तमाः ॥
प्राप्ता भागार्थिनो देवा विलंबसमयोऽभवत्
kālahīnaṃ na kartavyaṃ kṛtaṃ na phaladaṃ bhavet ||
vedeṣvayamadhīkāro dṛṣṭaḥ sarvo manīṣibhiḥ
||64||कालहीनं न कर्तव्यं कृतं न फलदं भवेत् ॥
वेदेष्वयमधीकारो दृष्टः सर्वो मनीषिभिः
pravargye kriyamāṇe tu brāhmaṇairvedapāragaiḥ ||
kṣīradvaye hūyamāne maṃtreṇādhvaryuṇā tathā
||65||प्रवर्ग्ये क्रियमाणे तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥
क्षीरद्वये हूयमाने मंत्रेणाध्वर्युणा तथा
upahūtopahūtena āgateṣu dvijanmasu ||
kriyamāṇe tathā bhakṣye dṛṣṭvā devī krudhānvitā ||
uvāca devī brahmāṇaṃ sadomadhye tu mauninam
||66||उपहूतोपहूतेन आगतेषु द्विजन्मसु ॥
क्रियमाणे तथा भक्ष्ये दृष्ट्वा देवी क्रुधान्विता ॥
उवाच देवी ब्रह्माणं सदोमध्ये तु मौनिनम्
kimevaṃ budhyate deva kṛtametadviceṣṭitam ||
māṃ parityajya yaḥ kāmātkṛtavānasi kilbiṣam
||67||किमेवं बुध्यते देव कृतमेतद्विचेष्टितम् ॥
मां परित्यज्य यः कामात्कृतवानसि किल्बिषम्
na tulyā pādarajasā samā sā'dhiśiraḥ kṛtā
||68||न तुल्या पादरजसा समा साऽधिशिरः कृता
yadvadaṃti narāḥ sarve saṃgatāḥ sadasi sthitāḥ ||
āścaryaṃ ca prabhūṇāṃ tu kurute yaṃ yamicchati
||69||यद्वदंति नराः सर्वे संगताः सदसि स्थिताः ॥
आश्चर्यं च प्रभूणां तु कुरुते यं यमिच्छति
bhavatā rūpalobhena kṛtaṃ karma vigarhitam
||70||भवता रूपलोभेन कृतं कर्म विगर्हितम्
na putreṣu kṛtā lajjā pautreṣu ca na te vibho ||
kāmakārakṛtaṃ manye hyetatkarma vigarhitam
||71||न पुत्रेषु कृता लज्जा पौत्रेषु च न ते विभो ॥
कामकारकृतं मन्ये ह्येतत्कर्म विगर्हितम्
pitāmaho'si devānāmṛṣīṇāṃ prapitāmahaḥ ||
kathaṃ na te trapā jātā ātmanaḥ paśyatastanum
||72||पितामहोऽसि देवानामृषीणां प्रपितामहः ॥
कथं न ते त्रपा जाता आत्मनः पश्यतस्तनुम्
lokamadhye kṛtaṃ hāsyamiha caiva vigarhitaḥ ||
yadyeṣa te sthito bhāvastiṣṭha deva namo'stu te
||73||लोकमध्ये कृतं हास्यमिह चैव विगर्हितः ॥
यद्येष ते स्थितो भावस्तिष्ठ देव नमोऽस्तु ते
ahaṃ kathaṃ sakhīnāṃ tu darśayiṣyāmi vai mukham ||
bhartrā me vihitā patnī kathametadahaṃ vade
||74||अहं कथं सखीनां तु दर्शयिष्यामि वै मुखम् ॥
भर्त्रा मे विहिता पत्नी कथमेतदहं वदे
brahmovāca
ṛtvigbhirahamājñapto dīkṣā kālo'tivartate ||
patnīṃ vinā na homotra śīghraṃ patnīmihānaya
||75||ऋत्विग्भिरहमाज्ञप्तो दीक्षा कालोऽतिवर्तते ॥
पत्नीं विना न होमोत्र शीघ्रं पत्नीमिहानय
śakreṇaiṣā samānītā dattā caivā'tha viṣṇunā ||
gṛhītā ca mayā tvaṃ hi kṣamasvaikaṃ mayā kṛtam ||
na cāparādhyaṃ bhūyo'nyaṃ kariṣye tava suvrate
||76||शक्रेणैषा समानीता दत्ता चैवाऽथ विष्णुना ॥
गृहीता च मया त्वं हि क्षमस्वैकं मया कृतम् ॥
न चापराध्यं भूयोऽन्यं करिष्ये तव सुव्रते
īśvara uvāca
evamuktā tadā kruddhā brahmāṇaṃ śaptumudyatā ||
yadi me'sti tapastaptaṃ guravo yadi toṣitāḥ
||77||एवमुक्ता तदा क्रुद्धा ब्रह्माणं शप्तुमुद्यता ॥
यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं गुरवो यदि तोषिताः
sarvabrāhmaṇaśālāsu sthāneṣu vividheṣvapi ||
na tu te brāhmaṇāḥ pūjāṃ kariṣyaṃti kadācana
||78||सर्वब्राह्मणशालासु स्थानेषु विविधेष्वपि ॥
न तु ते ब्राह्मणाः पूजां करिष्यंति कदाचन
ṛte vai kārtikīmekāṃ pūjāṃ sāṃvatsarīṃ tava ||
kariṣyaṃti dvijāḥ sarve satyenānena te śape ||
etadbuddhvā na kopostu hato hanti na saṃśayaḥ
||79||ऋते वै कार्तिकीमेकां पूजां सांवत्सरीं तव ॥
करिष्यंति द्विजाः सर्वे सत्येनानेन ते शपे ॥
एतद्बुद्ध्वा न कोपोस्तु हतो हन्ति न संशयः
sāvitryuvāca
bhobhoḥ śakra tvayānītā ābhīrī brahmaṇo'ntikam ||
yasmādīdṛkkṛtaṃ karma tasmāttvaṃ lapsyase phalam
||80||भोभोः शक्र त्वयानीता आभीरी ब्रह्मणोऽन्तिकम् ॥
यस्मादीदृक्कृतं कर्म तस्मात्त्वं लप्स्यसे फलम्
yadā saṃgrāmamadhye tvaṃ sthātā śakra bhaviṣyasi ||
tadā tvaṃ śatrubhirbaddho nītaḥ paramikāṃ daśām
||81||यदा संग्राममध्ये त्वं स्थाता शक्र भविष्यसि ॥
तदा त्वं शत्रुभिर्बद्धो नीतः परमिकां दशाम्
akiṃcano naṣṭasutaḥ śatrūṇāṃ nagare sthitaḥ ||
parābhavaṃ mahatprāpya acirādeva mokṣyase
||82||अकिंचनो नष्टसुतः शत्रूणां नगरे स्थितः ॥
पराभवं महत्प्राप्य अचिरादेव मोक्ष्यसे
śakraṃ śaptvā tadā devī viṣṇuṃ cā'tha vacobravīt
||83||शक्रं शप्त्वा तदा देवी विष्णुं चाऽथ वचोब्रवीत्
guruvākyena te janma yadā martye bhavi ṣyati ||
bhāryāvirahajaṃ duḥkhaṃ tadā tvaṃ tatra bhokṣyase
||84||गुरुवाक्येन ते जन्म यदा मर्त्ये भवि ष्यति ॥
भार्याविरहजं दुःखं तदा त्वं तत्र भोक्ष्यसे
hṛtāṃ śatrugaṇaiḥ patnīṃ pare pāre mahodadheḥ ||
na ca tvaṃ jñāyase sītāṃ śokopahacetanaḥ
||85||हृतां शत्रुगणैः पत्नीं परे पारे महोदधेः ॥
न च त्वं ज्ञायसे सीतां शोकोपहचेतनः
bhrātrā saha parāṃ kāṣṭhāmāpadaṃ duḥkhitastathā ||
paśūnāṃ caiva saṃyogaścirakālaṃ bhaviṣyati
||86||भ्रात्रा सह परां काष्ठामापदं दुःखितस्तथा ॥
पशूनां चैव संयोगश्चिरकालं भविष्यति
tathā''ha rudraṃ kupitā yadā dāruvane sthitaḥ ||
tadā te munayaḥ kruddhāḥ śāpaṃ dāsyaṃti te hara
||87||तथाऽऽह रुद्रं कुपिता यदा दारुवने स्थितः ॥
तदा ते मुनयः क्रुद्धाः शापं दास्यंति ते हर
bhobhoḥ kāpālika kṣudra patnyo'smākaṃ jihīrṣasi ||
tadetadbhūṣitaṃ liṃga bhūmau rudra patiṣyati
||88||भोभोः कापालिक क्षुद्र पत्न्योऽस्माकं जिहीर्षसि ॥
तदेतद्भूषितं लिंग भूमौ रुद्र पतिष्यति
vihīnaḥ pauruṣeṇa tvaṃ muniśāpācca pīḍitaḥ ||
gaṃgātīre sthitā patnī sā tvāmāśvāsayiṣyati
||89||विहीनः पौरुषेण त्वं मुनिशापाच्च पीडितः ॥
गंगातीरे स्थिता पत्नी सा त्वामाश्वासयिष्यति
agne tvaṃ sarvabhakṣo'si pūrvaṃ putreṇa me kṛtaḥ ||
bhrūṇahā dharma ityeṣa kathaṃ dagdhaṃ dahāmyaham
||90||अग्ने त्वं सर्वभक्षोऽसि पूर्वं पुत्रेण मे कृतः ॥
भ्रूणहा धर्म इत्येष कथं दग्धं दहाम्यहम्
jātavedasa rudrastvāṃ retasā plāvayiṣyati ||
medhyeṣu ca kṛtajvālā jvālayā tvāṃ jvaliṣyati
||91||जातवेदस रुद्रस्त्वां रेतसा प्लावयिष्यति ॥
मेध्येषु च कृतज्वाला ज्वालया त्वां ज्वलिष्यति
brāhmaṇānṛtvijaḥ sarvānsāvitrī hyaśapattadā
||92||ब्राह्मणानृत्विजः सर्वान्सावित्री ह्यशपत्तदा
pratigrahāgnihotrāśca vṛthā dārā vṛthāśramāḥ ||
sadā kṣetrāṇi tīrthāni lobhādeva gamiṣyatha
||93||प्रतिग्रहाग्निहोत्राश्च वृथा दारा वृथाश्रमाः ॥
सदा क्षेत्राणि तीर्थानि लोभादेव गमिष्यथ
parānneṣu sadā tṛptā atṛptāḥ svagṛheṣu ca ||
ayājyayājanaṃ kṛtvā kutsitasya pratigraham
||94||परान्नेषु सदा तृप्ता अतृप्ताः स्वगृहेषु च ॥
अयाज्ययाजनं कृत्वा कुत्सितस्य प्रतिग्रहम्
vṛthā dhanārjanaṃ kṛtvā vyavaścaiva tathā vṛthā ||
mṛtānāṃ tena pretatvaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||95||वृथा धनार्जनं कृत्वा व्यवश्चैव तथा वृथा ॥
मृतानां तेन प्रेतत्वं भविष्यति न संशयः
evaṃ śakraṃ tathā viṣṇuṃ rudraṃ vai pāvakaṃ tathā ||
brahmāṇaṃ brāhmaṇāṃścaiva sarvāṃstānaśapattadā
||96||एवं शक्रं तथा विष्णुं रुद्रं वै पावकं तथा ॥
ब्रह्माणं ब्राह्मणांश्चैव सर्वांस्तानशपत्तदा
śāpaṃ dattvā tathā teṣāṃ tadā sāvasthitā sthirā
||97||शापं दत्त्वा तथा तेषां तदा सावस्थिता स्थिरा
lakṣmīḥ prāha sakhīṃ tāṃ ca indrāṇī ca varānanā ||
anyā devyastathā prāhuḥ sā''ha sthāsyāmi nātra vai ||
tatra cāhaṃ gamiṣyāmi yatra śroṣye na tu dhvanim
||98||लक्ष्मीः प्राह सखीं तां च इन्द्राणी च वरानना ॥
अन्या देव्यस्तथा प्राहुः साऽऽह स्थास्यामि नात्र वै ॥
तत्र चाहं गमिष्यामि यत्र श्रोष्ये न तु ध्वनिम्
tatastāḥ pramadāḥ sarvāḥ prayātāḥ svaṃ niketanam ||
sāvitrī kupitā tāsāṃ punaḥ śāpāya codyatā
||99||ततस्ताः प्रमदाः सर्वाः प्रयाताः स्वं निकेतनम् ॥
सावित्री कुपिता तासां पुनः शापाय चोद्यता
yasmānmāṃ saṃparityajya gatāstā devayoṣitaḥ ||
tāsāmapi tathā śāpaṃ pradāsye kupitā bhṛśam
||100||यस्मान्मां संपरित्यज्य गतास्ता देवयोषितः ॥
तासामपि तथा शापं प्रदास्ये कुपिता भृशम्
naikatra vāso lakṣmyāstu bhaviṣyati kadācana ||
rudrāpi caṃcalā tāvanmūrkheṣu ca vasiṣyasi
||101||नैकत्र वासो लक्ष्म्यास्तु भविष्यति कदाचन ॥
रुद्रापि चंचला तावन्मूर्खेषु च वसिष्यसि
mleccheṣu parvatīyeṣu kutsite kuṣṭhite tathā ||
vācāṭe cāvalipte ca abhiśaste durātmani ||
evaṃvidhe nare tubhyaṃ vasatiḥ śāpakāritā
||102||म्लेच्छेषु पर्वतीयेषु कुत्सिते कुष्ठिते तथा ॥
वाचाटे चावलिप्ते च अभिशस्ते दुरात्मनि ॥
एवंविधे नरे तुभ्यं वसतिः शापकारिता
śāpaṃ dattvā tatastasyā indrāṇīmaśapattadā
||103||शापं दत्त्वा ततस्तस्या इन्द्राणीमशपत्तदा
tvaṣṭurvācā gṛhītendre patyau te duṣṭakāriṇi ||
nahuṣāya gate rājye dṛṣṭvā tvāṃ yācayiṣyati
||104||त्वष्टुर्वाचा गृहीतेन्द्रे पत्यौ ते दुष्टकारिणि ॥
नहुषाय गते राज्ये दृष्ट्वा त्वां याचयिष्यति
ahamindraḥ kathaṃ caiṣā nopatiṣṭhati cālasā ||
sarvāndevānhaniṣyāmi lapsye nāhaṃ śacīṃ yadi
||105||अहमिन्द्रः कथं चैषा नोपतिष्ठति चालसा ॥
सर्वान्देवान्हनिष्यामि लप्स्ये नाहं शचीं यदि
naṣṭā tvaṃ ca tadā śastā vane mahati duḥkhitā ||
vasiṣyasi durācāre śāpena mama garvite
||106||नष्टा त्वं च तदा शस्ता वने महति दुःखिता ॥
वसिष्यसि दुराचारे शापेन मम गर्विते
devabhāryāsu sarvāsu tadā śāpamayacchata
||107||देवभार्यासु सर्वासु तदा शापमयच्छत
na cāpatyakṛtā prītiḥ sarvāsveva bhaviṣyati ||
dahyamānā divārātrau vaṃdhyāśabdena duḥkhitāḥ
||108||न चापत्यकृता प्रीतिः सर्वास्वेव भविष्यति ॥
दह्यमाना दिवारात्रौ वंध्याशब्देन दुःखिताः
gaurīmevaṃ tathā śaptvā sā devī varavarṇinī ||
uccai ruroda sāvitrī bhartṛ yajñādbahiḥ sthitā
||109||गौरीमेवं तथा शप्त्वा सा देवी वरवर्णिनी ॥
उच्चै रुरोद सावित्री भर्तृ यज्ञाद्बहिः स्थिता
rodamānā tu sā dṛṣṭā viṣṇunā ca prasāditā ||
mā rodīstvaṃ viśālākṣi ehyāgaccha sadaḥ śubhe
||110||रोदमाना तु सा दृष्टा विष्णुना च प्रसादिता ॥
मा रोदीस्त्वं विशालाक्षि एह्यागच्छ सदः शुभे
praviṣṭā ca śubhe yāge mekhalāṃ kṣaumavāsasī ||
gṛhāṇa dīkṣāṃ brahmāṇi pādau te praṇame śubhe
||111||प्रविष्टा च शुभे यागे मेखलां क्षौमवाससी ॥
गृहाण दीक्षां ब्रह्माणि पादौ ते प्रणमे शुभे
evamuktā'bravīdenaṃ nāhaṃ kuryāṃ vacastava ||
tatrāhaṃ ca gamiṣyāmi yatra śroṣye na ca dhvanim
||112||एवमुक्ताऽब्रवीदेनं नाहं कुर्यां वचस्तव ॥
तत्राहं च गमिष्यामि यत्र श्रोष्ये न च ध्वनिम्
etāvaduktvā vyaramaduccaiḥ sthāne kṣitau sthitā
||113||एतावदुक्त्वा व्यरमदुच्चैः स्थाने क्षितौ स्थिता
viṣṇustadagrataḥ sthitvā baddhvā ca karasaṃpuṭam ||
tuṣṭāva praṇato bhūtvā bhaktyā paramayā yutaḥ
||114||विष्णुस्तदग्रतः स्थित्वा बद्ध्वा च करसंपुटम् ॥
तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भक्त्या परमया युतः
viṣṇuruvāca
namo'stu te mahādevi bhūrbhuvaḥsvastrayīmayi ||
sāvitri durgatariṇi tvaṃ vāṇī saptadhā smṛtā
||115||नमोऽस्तु ते महादेवि भूर्भुवःस्वस्त्रयीमयि ॥
सावित्रि दुर्गतरिणि त्वं वाणी सप्तधा स्मृता
sarvāṇi stutiśāstrāṇi lakṣaṇāni tathaiva ca ||
bhaviṣyā sarvaśāstrāṇāṃ tvaṃ tu devi namo'stu te
||116||सर्वाणि स्तुतिशास्त्राणि लक्षणानि तथैव च ॥
भविष्या सर्वशास्त्राणां त्वं तु देवि नमोऽस्तु ते
śvetā tvaṃ śvetarūpāsi śaśāṃkena samānanā ||
śaśiraśmiprakāśena hariṇorasi rājase ||
divyakuṃḍalapūrṇābhyāṃ śravaṇābhyāṃ vibhūṣitā
||117||श्वेता त्वं श्वेतरूपासि शशांकेन समानना ॥
शशिरश्मिप्रकाशेन हरिणोरसि राजसे ॥
दिव्यकुंडलपूर्णाभ्यां श्रवणाभ्यां विभूषिता
tvaṃ siddhistvaṃ tathā ṛddhiḥ kīrtiḥ śrīḥ saṃtatirmatiḥ ||
saṃdhyā rātri prabhātastvaṃ kālarātristvameva ca
||118||त्वं सिद्धिस्त्वं तथा ऋद्धिः कीर्तिः श्रीः संततिर्मतिः ॥
संध्या रात्रि प्रभातस्त्वं कालरात्रिस्त्वमेव च
karṣukāṇāṃ yathā sītā bhūtānāṃ dhāriṇī tathā ||
evaṃ stuvaṃtaṃ sāvitrī viṣṇuṃ provāca suvratā
||119||कर्षुकाणां यथा सीता भूतानां धारिणी तथा ॥
एवं स्तुवंतं सावित्री विष्णुं प्रोवाच सुव्रता
samyakstutā tvayā putra ajeyastvaṃ bhaviṣyasi ||
avatāre sadā vatsa pitṛmātṛsu vallabhaḥ
||120||सम्यक्स्तुता त्वया पुत्र अजेयस्त्वं भविष्यसि ॥
अवतारे सदा वत्स पितृमातृसु वल्लभः
anena stavarājena stoṣyate yastu māṃ sadā ||
sarvadoṣavinirmuktaḥ paraṃ sthānaṃ gamiṣyati
||121||अनेन स्तवराजेन स्तोष्यते यस्तु मां सदा ॥
सर्वदोषविनिर्मुक्तः परं स्थानं गमिष्यति
gaccha yajñaṃ ciraṃ tasya samāptiṃ naya putraka
||122||गच्छ यज्ञं चिरं तस्य समाप्तिं नय पुत्रक
kurukṣetre prayāge ca bhaviṣye yajñakarmaṇi ||
samīpagā sthitā bhartuḥ kariṣye tava bhāṣitam
||123||कुरुक्षेत्रे प्रयागे च भविष्ये यज्ञकर्मणि ॥
समीपगा स्थिता भर्तुः करिष्ये तव भाषितम्
evamukto gato viṣṇurbrahmaṇaḥ sada uttamam ||
sāvitrī tu samāyātā prabhāse varavarṇini
||124||एवमुक्तो गतो विष्णुर्ब्रह्मणः सद उत्तमम् ॥
सावित्री तु समायाता प्रभासे वरवर्णिनि
gatāyāmatha sāvitryāṃ gāyatrī vākyamabravīt
||125||गतायामथ सावित्र्यां गायत्री वाक्यमब्रवीत्
śṛṇvaṃtu munayo vākyaṃ madīyaṃ bhartṛsannidhau ||
yadahaṃ vacmi saṃtuṣṭā varadānāya codyatā
||126||शृण्वंतु मुनयो वाक्यं मदीयं भर्तृसन्निधौ ॥
यदहं वच्मि संतुष्टा वरदानाय चोद्यता
brahmāṇaṃ pūjayiṣyaṃti narā bhaktisamanvitāḥ ||
teṣāṃ vastraṃ dhanaṃ dhānyaṃ dārāḥ saukhyaṃ sutāśca vai
||127||ब्रह्माणं पूजयिष्यंति नरा भक्तिसमन्विताः ॥
तेषां वस्त्रं धनं धान्यं दाराः सौख्यं सुताश्च वै
avicchinnaṃ tathā saukhyaṃ gṛhaṃ vai putrapautrikam ||
bhuktvā'sau suciraṃ kālaṃ tato mokṣaṃ gamiṣyati
||128||अविच्छिन्नं तथा सौख्यं गृहं वै पुत्रपौत्रिकम् ॥
भुक्त्वाऽसौ सुचिरं कालं ततो मोक्षं गमिष्यति
śakrāhaṃ te varaṃ vacmi saṃgrāme śatrubhiḥ saha ||
tadā brahmā mocayitā gatvā śatruniketanam
||129||शक्राहं ते वरं वच्मि संग्रामे शत्रुभिः सह ॥
तदा ब्रह्मा मोचयिता गत्वा शत्रुनिकेतनम्
saputraśatrunāśāttvaṃ lapsyase ca paraṃ mudam ||
akaṃṭakaṃ mahadrājyaṃ trailokye te bhaviṣyati
||130||सपुत्रशत्रुनाशात्त्वं लप्स्यसे च परं मुदम् ॥
अकंटकं महद्राज्यं त्रैलोक्ये ते भविष्यति
martyaloke yadā viṣṇo hyavatāraṃ kariṣyasi ||
bhrātrā saha paraṃ duḥkhaṃ svabhāryā haraṇaṃ ca yat
||131||मर्त्यलोके यदा विष्णो ह्यवतारं करिष्यसि ॥
भ्रात्रा सह परं दुःखं स्वभार्या हरणं च यत्
hatvā śatruṃ punarbhāryāṃ lapsyase surasannidhau ||
gṛhītvā tāṃ punaḥ prājyaṃ rājyaṃ kṛtvā gamiṣyasi
||132||हत्वा शत्रुं पुनर्भार्यां लप्स्यसे सुरसन्निधौ ॥
गृहीत्वा तां पुनः प्राज्यं राज्यं कृत्वा गमिष्यसि
ekādaśa sahasrāṇi kṛtvā rājyaṃ punardivam ||
khyātiste vipulā loke cānurāgo bhaviṣyati
||133||एकादश सहस्राणि कृत्वा राज्यं पुनर्दिवम् ॥
ख्यातिस्ते विपुला लोके चानुरागो भविष्यति
gāyatrī brāhmaṇāṃstāṃśca sarvānevābravīdidam
||134||गायत्री ब्राह्मणांस्तांश्च सर्वानेवाब्रवीदिदम्
yuṣmākaṃ prīṇanaṃ kṛtvā' tṛptiṃ yāsyaṃti devatāḥ ||
bhavaṃto bhūmidevā vai sarve pūjyā bhaviṣyatha
||135||युष्माकं प्रीणनं कृत्वाऽ तृप्तिं यास्यंति देवताः ॥
भवंतो भूमिदेवा वै सर्वे पूज्या भविष्यथ
yuṣmākaṃ pūjanaṃ kṛtvā dattvā dānānyanekaśaḥ ||
prāṇāyāmena caikena sarvametattariṣyatha
||136||युष्माकं पूजनं कृत्वा दत्त्वा दानान्यनेकशः ॥
प्राणायामेन चैकेन सर्वमेतत्तरिष्यथ
prabhāse tu viśeṣeṇa japtvā māṃ vedamātaram ||
pratigrahakṛtāndoṣānna prāpsyadhvaṃ dvijottamāḥ
||137||प्रभासे तु विशेषेण जप्त्वा मां वेदमातरम् ॥
प्रतिग्रहकृतान्दोषान्न प्राप्स्यध्वं द्विजोत्तमाः
puṣkare cānnadānena prītāḥ sarve ca devatāḥ ||
ekasminbhojite vipre koṭirbhavatibhojitā
||138||पुष्करे चान्नदानेन प्रीताः सर्वे च देवताः ॥
एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवतिभोजिता
brahmahatyādipāpāni duritāni ca yāni ca ||
tariṣyaṃti narāḥ sarve datte yuṣmatkare dhane
||139||ब्रह्महत्यादिपापानि दुरितानि च यानि च ॥
तरिष्यंति नराः सर्वे दत्ते युष्मत्करे धने
mahīyadhve tu jāpyena prāṇāyāmaistribhiḥ kṛtaiḥ ||
brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati
||140||महीयध्वे तु जाप्येन प्राणायामैस्त्रिभिः कृतैः ॥
ब्रह्महत्यासमं पापं तत्क्षणादेव नश्यति
daśabhirjanmajanitaṃ śatena tu purā kṛtam ||
triyugaṃ tu sahasreṇa gāyatrī haṃti kilbiṣam
||141||दशभिर्जन्मजनितं शतेन तु पुरा कृतम् ॥
त्रियुगं तु सहस्रेण गायत्री हंति किल्बिषम्
evaṃ jñātvā sadā pūjyā jāpye ca mama vai kṛte ||
bhaviṣyadhvaṃ na sandeho nātra kāryā vicāraṇā
||142||एवं ज्ञात्वा सदा पूज्या जाप्ये च मम वै कृते ॥
भविष्यध्वं न सन्देहो नात्र कार्या विचारणा
oṃkāreṇa trimātreṇa sārdhena ca viśeṣataḥ ||
pūjyāḥ sarve na sandeho japtvā māṃ śirasā saha
||143||ओंकारेण त्रिमात्रेण सार्धेन च विशेषतः ॥
पूज्याः सर्वे न सन्देहो जप्त्वा मां शिरसा सह
aṣṭākṣarasthitā cāhaṃ jagadvyāptaṃ mayā tvidam ||
mātā'haṃ sarvavedānāṃ vedaiḥ sarvairalaṅkatā
||144||अष्टाक्षरस्थिता चाहं जगद्व्याप्तं मया त्विदम् ॥
माताऽहं सर्ववेदानां वेदैः सर्वैरलङ्कता
jatvā māṃ paramāṃ sirddhi paśyanti dvijasattamāḥ ||
prādhānyaṃ mama jāpyena sarveṣāṃ vo bhaviṣyati
||145||जत्वा मां परमां सिर्द्धि पश्यन्ति द्विजसत्तमाः ॥
प्राधान्यं मम जाप्येन सर्वेषां वो भविष्यति
gāyatrīsāramātro'pi varaṃ vipraḥ suyantritaḥ ||
nāyaṃtritaścaturvedaḥ sarvāśī sarvavikrayī
||146||गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः ॥
नायंत्रितश्चतुर्वेदः सर्वाशी सर्वविक्रयी
yasmādbhavatāṃ sāvitryā śāpo datto sade tviha ||
atra dattaṃ hutaṃ cāpi sarvamakṣayakārakam ||
datto varo mayā tena yuṣmākaṃ dvijasattamāḥ
||147||यस्माद्भवतां सावित्र्या शापो दत्तो सदे त्विह ॥
अत्र दत्तं हुतं चापि सर्वमक्षयकारकम् ॥
दत्तो वरो मया तेन युष्माकं द्विजसत्तमाः
agnihotraparā viprāstrikālaṃ homadāyinaḥ ||
svargaṃ te tu gamiṣyaṃti ekaviṃśatibhiḥ kulaiḥ
||148||अग्निहोत्रपरा विप्रास्त्रिकालं होमदायिनः ॥
स्वर्गं ते तु गमिष्यंति एकविंशतिभिः कुलैः
evaṃ śakre ca viṣṇau ca rudre vai pāvake tathā ||
brahmaṇo brahmaṇānāṃ ca gāyatrī sā varaṃ dadau ||
tasminkāle varaṃ dattvā brahmaṇaḥ pārśvagā'bhavat
||149||एवं शक्रे च विष्णौ च रुद्रे वै पावके तथा ॥
ब्रह्मणो ब्रह्मणानां च गायत्री सा वरं ददौ ॥
तस्मिन्काले वरं दत्त्वा ब्रह्मणः पार्श्वगाऽभवत्
hariṇā tu samākhyātaṃ lakṣmyāḥ śāpasya kāraṇam ||
yuvatīnāṃ ca sarvāsāṃ śāpastāsāṃ pṛthakpṛthak
||150||हरिणा तु समाख्यातं लक्ष्म्याः शापस्य कारणम् ॥
युवतीनां च सर्वासां शापस्तासां पृथक्पृथक्
lakṣmyāstadā varaṃ prādādgāyatrī brahmaṇaḥ priyā
||151||लक्ष्म्यास्तदा वरं प्रादाद्गायत्री ब्रह्मणः प्रिया
akutsitāḥ sadā putri tava vāsena śobhane ||
bhaviṣyati na saṃdehaḥ sarvebhyaḥ prītidāyakāḥ
||152||अकुत्सिताः सदा पुत्रि तव वासेन शोभने ॥
भविष्यति न संदेहः सर्वेभ्यः प्रीतिदायकाः
ye tvayā vīkṣitāḥ sarve sarve vai puṇyabhājanāḥ ||
teṣāṃ jātiḥ kulaṃ śīlaṃ dharmaścaiva varānane
||153||ये त्वया वीक्षिताः सर्वे सर्वे वै पुण्यभाजनाः ॥
तेषां जातिः कुलं शीलं धर्मश्चैव वरानने
parityaktāstvayā ye tu te narā duḥkhabhāginaḥ ||
sabhāyāṃ te na śobhante manyante na ca pārthivaiḥ
||154||परित्यक्तास्त्वया ये तु ते नरा दुःखभागिनः ॥
सभायां ते न शोभन्ते मन्यन्ते न च पार्थिवैः
āśiṣaścaiva teṣāṃ tu kurvate vai dvijottamāḥ ||
saujanyaṃ teṣu kurvanti naptā bhrātā pitā guruḥ
||155||आशिषश्चैव तेषां तु कुर्वते वै द्विजोत्तमाः ॥
सौजन्यं तेषु कुर्वन्ति नप्ता भ्राता पिता गुरुः
bāṃdhavo'si na saṃdeho na jīve'haṃ tvayā vinā ||
tvayi dṛṣṭe prasannā me dṛṣṭirbhavati śobhanā ||
manaḥ prasīdate'tyarthaṃ satyaṃsatyaṃ vadāmi te
||156||बांधवोऽसि न संदेहो न जीवेऽहं त्वया विना ॥
त्वयि दृष्टे प्रसन्ना मे दृष्टिर्भवति शोभना ॥
मनः प्रसीदतेऽत्यर्थं सत्यंसत्यं वदामि ते
evaṃvidhāni vākyāni tvayā dṛṣṭyā nirīkṣite ||
sajjanāste vadiṣyanti janānāṃ prītidāyakāḥ
||157||एवंविधानि वाक्यानि त्वया दृष्ट्या निरीक्षिते ॥
सज्जनास्ते वदिष्यन्ति जनानां प्रीतिदायकाः
indrāṇi nahuṣaḥ prāpya svargaṃ tvāṃ yācayiṣyati ||
adṛṣṭvā tu hataḥ pāpo agastyavacanāddrutam
||158||इन्द्राणि नहुषः प्राप्य स्वर्गं त्वां याचयिष्यति ॥
अदृष्ट्वा तु हतः पापो अगस्त्यवचनाद्द्रुतम्
sarpatvaṃ samanuprāpya prārthayiṣyati taṃ munim ||
darpeṇāhaṃ vinaṣṭo'smi śaraṇaṃ me mune bhava
||159||सर्पत्वं समनुप्राप्य प्रार्थयिष्यति तं मुनिम् ॥
दर्पेणाहं विनष्टोऽस्मि शरणं मे मुने भव
vākyena tena tasyāsau nṛpasya bhagavānṛṣiḥ ||
kṛtvā manasi kāruṇyamidaṃ vacanamabravīt
||160||वाक्येन तेन तस्यासौ नृपस्य भगवानृषिः ॥
कृत्वा मनसि कारुण्यमिदं वचनमब्रवीत्
utpatsyati kule rājā tvadīye kurunaṃdana ||
sārpaṃ kalevaraṃ dṛṣṭvā praśnaistvāmuddhariṣyati
||161||उत्पत्स्यति कुले राजा त्वदीये कुरुनंदन ॥
सार्पं कलेवरं दृष्ट्वा प्रश्नैस्त्वामुद्धरिष्यति
so'pyajagaratāṃ tyaktvā punaḥ svargaṃ gamiṣyati ||
aśvamedhe kṛte bhartrā saha yāsi punardivi ||
prāpsyase vara dānena mamānena sulocane
||162||सोऽप्यजगरतां त्यक्त्वा पुनः स्वर्गं गमिष्यति ॥
अश्वमेधे कृते भर्त्रा सह यासि पुनर्दिवि ॥
प्राप्स्यसे वर दानेन ममानेन सुलोचने
devapatnyastadā sarvāstuṣṭayā paribhāṣitāḥ ||
apatyairapi hīnāḥ syurnaiva duḥkhaṃ bhaviṣyati
||163||देवपत्न्यस्तदा सर्वास्तुष्टया परिभाषिताः ॥
अपत्यैरपि हीनाः स्युर्नैव दुःखं भविष्यति
iti dattvā varāndevī gāyatrī lokasaṃmatā ||
jagāmādarśanaṃ devī sarveṣāṃ paśyatāṃ tadā
||164||इति दत्त्वा वरान्देवी गायत्री लोकसंमता ॥
जगामादर्शनं देवी सर्वेषां पश्यतां तदा
sāvitrī tu tadā devī prabhāsaṃ kṣetramāgatā ||
kṛtasmarasya śṛṅge tu śrīsomeśvarapūrvataḥ
||165||सावित्री तु तदा देवी प्रभासं क्षेत्रमागता ॥
कृतस्मरस्य शृङ्गे तु श्रीसोमेश्वरपूर्वतः
manvantare cākṣuṣe ca dvitīye dvāpare śubhe ||
tatra yajñaḥ samārabdho brahmaṇā lokakāriṇā
||166||मन्वन्तरे चाक्षुषे च द्वितीये द्वापरे शुभे ॥
तत्र यज्ञः समारब्धो ब्रह्मणा लोककारिणा
yajñe yātā mahātmāno devāḥ saptarṣayo varāḥ ||
svāyaṃbhuve tu ye śastāḥ śaptāste cābhavanpurā
||167||यज्ञे याता महात्मानो देवाः सप्तर्षयो वराः ॥
स्वायंभुवे तु ये शस्ताः शप्तास्ते चाभवन्पुरा
tasmātkālātsamārabhya prabhāsaṃ kṣetramāśritāḥ
||168||तस्मात्कालात्समारभ्य प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः
sāvitrī lokajananī lokānugrahakāriṇī ||
yastāṃ pūjayate bhaktyā pakṣamekaṃ niraṃtaram ||
brahmapūjāvidhānena tasya putro dhruvo bhavet
||169||सावित्री लोकजननी लोकानुग्रहकारिणी ॥
यस्तां पूजयते भक्त्या पक्षमेकं निरंतरम् ॥
ब्रह्मपूजाविधानेन तस्य पुत्रो ध्रुवो भवेत्
pāṇḍukūpe naraḥ snātvā dṛṣṭvā liṃgāni pañca vai ||
pāṇḍavaiḥ sthāpitānīha dṛṣṭvā yajñaphalaṃ labhet
||170||पाण्डुकूपे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा लिंगानि पञ्च वै ॥
पाण्डवैः स्थापितानीह दृष्ट्वा यज्ञफलं लभेत्
jyeṣṭhasya pūrṇimāyāṃ tu sāvitrīsthalasaṃnidhau ||
paṭhedyo brahmasūktāni mucyate sarvapātakaiḥ
||171||ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां तु सावित्रीस्थलसंनिधौ ॥
पठेद्यो ब्रह्मसूक्तानि मुच्यते सर्वपातकैः
etatte sarvavikhyātamākhyātaṃ kalmaṣāpaham ||
yaścedaṃ śṛṇuyādbhaktyā sa gacchetparamaṃ padam
||172||एतत्ते सर्वविख्यातमाख्यातं कल्मषापहम् ॥
यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या स गच्छेत्परमं पदम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye sāvitrīmāhātmyavarṇanaṃnāma pañcaṣaṣṭyutaraśatatamo'dhyāyaḥ || 165 ||