ṛṣitīrthamāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
tato gacchenmahādevi tīrthaṃ trailokyaviśrutam ||
tasyaiva paścime bhāge ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām
||1||ततो गच्छेन्महादेवि तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
तस्यैव पश्चिमे भागे ऋषीणां पुण्यकर्मणाम्
tasmiṃstrinetrā matsyāśca dṛśyaṃte'dyāpi bhāmini ||
aṃgirā gautamo'gastyaḥ sumatiḥ susakhistathā
||2||तस्मिंस्त्रिनेत्रा मत्स्याश्च दृश्यंतेऽद्यापि भामिनि ॥
अंगिरा गौतमोऽगस्त्यः सुमतिः सुसखिस्तथा
viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṃvarttaḥ pratimarddanaḥ ||
raibhyo bṛhaspatiścaiva cyavanaḥ kaśyapo bhṛguḥ
||3||विश्वामित्रः स्थूलशिराः संवर्त्तः प्रतिमर्द्दनः ॥
रैभ्यो बृहस्पतिश्चैव च्यवनः कश्यपो भृगुः
durvāsā jāmadagnyaśca mārkaṃḍeyo'tha gālavaḥ ||
uśanā'tha bharadvājo yavakrītastritastathā
||4||दुर्वासा जामदग्न्यश्च मार्कंडेयोऽथ गालवः ॥
उशनाऽथ भरद्वाजो यवक्रीतस्त्रितस्तथा
nāradaḥ parvataścaiva vasiṣṭho'ruṃdhatī tathā
||5||नारदः पर्वतश्चैव वसिष्ठोऽरुंधती तथा
kāṇvo'tha gautamo dhaumyaḥ śatānando'kṛtavraṇaḥ ||
jamadagnistathā rāmo bakaścetyevamādayaḥ ||
kṛṣṇadvaipāyanaścaiva putraśiṣyaiḥ samanvitaḥ
||6||काण्वोऽथ गौतमो धौम्यः शतानन्दोऽकृतव्रणः ॥
जमदग्निस्तथा रामो बकश्चेत्येवमादयः ॥
कृष्णद्वैपायनश्चैव पुत्रशिष्यैः समन्वितः
etatkṣetraṃ samā sādya prabhāsaṃ munisattamāḥ ||
tapastepurmahātmāno vividhaṃ paramādbhutam
||7||एतत्क्षेत्रं समा साद्य प्रभासं मुनिसत्तमाः ॥
तपस्तेपुर्महात्मानो विविधं परमाद्भुतम्
evaṃ te niyatātmāno damayuktāstapasvinaḥ ||
samādhinā jigīṣante brahmalokaṃ sanātanam
||8||एवं ते नियतात्मानो दमयुक्तास्तपस्विनः ॥
समाधिना जिगीषन्ते ब्रह्मलोकं सनातनम्
athābhavadanāvṛṣṭiḥ kadācinmahatī priye ||
kṛcchraṃ prāpto hyabhūttatra sarvalokaḥ kṣudhārditaḥ
||9||अथाभवदनावृष्टिः कदाचिन्महती प्रिये ॥
कृच्छ्रं प्राप्तो ह्यभूत्तत्र सर्वलोकः क्षुधार्दितः
tato niranne loke'sminnātmānaṃ te parīpsavaḥ ||
mṛtaṃ kumāramādāya kṛcchraṃ prāptāstadā'pacan
||10||ततो निरन्ने लोकेऽस्मिन्नात्मानं ते परीप्सवः ॥
मृतं कुमारमादाय कृच्छ्रं प्राप्तास्तदाऽपचन्
athoparicarastatra kliśyamānānhi tānṛṣīn ||
dṛṣṭvā rājā vṛṣādarbhiḥ provācedaṃ vacastadā
||11||अथोपरिचरस्तत्र क्लिश्यमानान्हि तानृषीन् ॥
दृष्ट्वा राजा वृषादर्भिः प्रोवाचेदं वचस्तदा
rājovāca
pratigraho brāhmaṇānāṃ dṛṣṭā vṛttiraniṃditā ||
tasmātpratigrahaṃ matta gṛhṇīdhvaṃ munipuṃgavāḥ
||12||प्रतिग्रहो ब्राह्मणानां दृष्टा वृत्तिरनिंदिता ॥
तस्मात्प्रतिग्रहं मत्त गृह्णीध्वं मुनिपुंगवाः
mudgānmāṣāṃśca vrīhīṃśca tathā ratnāni kāṃcanam ||
yuṣmākaṃ saṃpradāsyāmi yaccānyadapi durllabham ||
nivarttadhvamataḥ sarve hyetasmātpātakātparam
||13||मुद्गान्माषांश्च व्रीहींश्च तथा रत्नानि कांचनम् ॥
युष्माकं संप्रदास्यामि यच्चान्यदपि दुर्ल्लभम् ॥
निवर्त्तध्वमतः सर्वे ह्येतस्मात्पातकात्परम्
ṛṣaya ūcuḥ
tajjānaṃtaḥ kathaṃ rājangṛhṇīmaste pratigraham
||14||तज्जानंतः कथं राजन्गृह्णीमस्ते प्रतिग्रहम्
daśasūnāsamaścakrī daśacakrisamo dhvajī ||
daśadhvaji samā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ
||15||दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजी ॥
दशध्वजि समा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः
yo rājñāṃ pratigṛhṇāti brāhmaṇo lobhamohitaḥ ||
tāmisrādiṣu ghoreṣu narakeṣu sa pacyate
||16||यो राज्ञां प्रतिगृह्णाति ब्राह्मणो लोभमोहितः ॥
तामिस्रादिषु घोरेषु नरकेषु स पच्यते
tadgaccha kuśalaṃ te'stu saha dānena pārthiva ||
anyeṣāṃ dīyatāmetadityuktvā te vanaṃ yayuḥ
||17||तद्गच्छ कुशलं तेऽस्तु सह दानेन पार्थिव ॥
अन्येषां दीयतामेतदित्युक्त्वा ते वनं ययुः
atha rājñaḥ samādeśāttatra gatvā ca maṃtriṇaḥ ||
ūdumbarāṇi vyakiranhemagarbhāṇi bhūtale
||18||अथ राज्ञः समादेशात्तत्र गत्वा च मंत्रिणः ॥
ऊदुम्बराणि व्यकिरन्हेमगर्भाणि भूतले
atha tāni vyacinvaṃśca ṛṣayo varavarṇini ||
gurūṇīti viditvā tu na grāhyāṇyaṃgirā'bravīt
||19||अथ तानि व्यचिन्वंश्च ऋषयो वरवर्णिनि ॥
गुरूणीति विदित्वा तु न ग्राह्याण्यंगिराऽब्रवीत्
atriruvāca
nāsmahenāsmahe mūḍha vayamajñānabuddhayaḥ ||
haimānīmāni jānīmaḥ pratibuddhāḥ sma jāḍyataḥ
||20||नास्महेनास्महे मूढ वयमज्ञानबुद्धयः ॥
हैमानीमानि जानीमः प्रतिबुद्धाः स्म जाड्यतः
vasiṣṭha uvāca
dharmārthaṃ saṃcayo yasya dravyāṇāṃ sa na śasyate ||
tapaḥsaṃcayanaṃ manye vasiṣṭho dhanasaṃcayam
||21||धर्मार्थं संचयो यस्य द्रव्याणां स न शस्यते ॥
तपःसंचयनं मन्ये वसिष्ठो धनसंचयम्
tyajadhvaṃ saṃcayānsarvāñjātīnāṃ samupadravān ||
na hi saṃcayavānkaściddṛśyate nirupadravaḥ
||22||त्यजध्वं संचयान्सर्वाञ्जातीनां समुपद्रवान् ॥
न हि संचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः
yathāyathā na gṛhṇāti brāhmaṇo'satpratigraham ||
tathātathā'niśaṃ cāsya brahmatejastu vardhate
||23||यथायथा न गृह्णाति ब्राह्मणोऽसत्प्रतिग्रहम् ॥
तथातथाऽनिशं चास्य ब्रह्मतेजस्तु वर्धते
akiṃcanatvaṃ rājyaṃ ca tulayā samatolayam ||
akiṃcanatvamadhikaṃ rājyādapi na saṃśayaḥ
||24||अकिंचनत्वं राज्यं च तुलया समतोलयम् ॥
अकिंचनत्वमधिकं राज्यादपि न संशयः
kaśyapa uvāca
anartho brāhmaṇasyaiṣa yadarthanicayo mahān ||
arthaiśvaryavimūḍho'pi śreyaso bhraśyate dvijaḥ
||25||अनर्थो ब्राह्मणस्यैष यदर्थनिचयो महान् ॥
अर्थैश्वर्यविमूढोऽपि श्रेयसो भ्रश्यते द्विजः
arthasaṃpadvimohāya bahuśokāya caiva hi ||
tasmādarthamanarthākhyaṃ śreyo'rthī dūratastyajet
||26||अर्थसंपद्विमोहाय बहुशोकाय चैव हि ॥
तस्मादर्थमनर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत्
yasya dharmārthamapyarthāstasyāpi na hi dṛśyate ||
prakṣālanāddhi paṃkasya dūrādasparśanaṃ varam
||27||यस्य धर्मार्थमप्यर्थास्तस्यापि न हि दृश्यते ॥
प्रक्षालनाद्धि पंकस्य दूरादस्पर्शनं वरम्
bharadvāja uvāca
jīryaṃti jīryataḥ keśā daṃtā jīryaṃti jīryataḥ ||
cakṣuḥ śrotre ca jīryete tṛṣṇaikā na tu jīryate
||28||जीर्यंति जीर्यतः केशा दंता जीर्यंति जीर्यतः ॥
चक्षुः श्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका न तु जीर्यते
sūcī sūtra tathā vastre samānayati sūcikā ||
tadvatsaṃsārasūtrasya tṛṣṇā sūcī vidhīyate
||29||सूची सूत्र तथा वस्त्रे समानयति सूचिका ॥
तद्वत्संसारसूत्रस्य तृष्णा सूची विधीयते
yathā śṛṃgaṃ ruroḥ kāye varddhamāne hi varddhate ||
anaṃtapārā durvārā tṛṣṇā duḥkhapradā sadā ||
adharmabahulā caiva tasmāttāṃ parivarjayet
||30||यथा शृंगं रुरोः काये वर्द्धमाने हि वर्द्धते ॥
अनंतपारा दुर्वारा तृष्णा दुःखप्रदा सदा ॥
अधर्मबहुला चैव तस्मात्तां परिवर्जयेत्
gautama uvāca
saṃtuṣṭaḥ ko na śaknoti phalaiścāpi hi varttitum ||
sarvo'pīṃdriyalobhena saṃkaṭānyabhigāhate
||31||संतुष्टः को न शक्नोति फलैश्चापि हि वर्त्तितुम् ॥
सर्वोऽपींद्रियलोभेन संकटान्यभिगाहते
sarvatra saṃpadastasya saṃtuṣṭaṃ yasya mānasam ||
upānadgūḍhapādasya nanu carmāvṛteva bhūḥ
||32||सर्वत्र संपदस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम् ॥
उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मावृतेव भूः
saṃtoṣāmṛtatṛptānāṃ yatsukhaṃ śāṃtacetasām ||
kutastaddhanalubdhānāṃ sukhaṃ cāśāṃtacetasām
||33||संतोषामृततृप्तानां यत्सुखं शांतचेतसाम् ॥
कुतस्तद्धनलुब्धानां सुखं चाशांतचेतसाम्
viśvāmitra uvāca
kāmaṃ kāmayamānasya yadi kāmaḥ sa siddhyati ||
tathainamaparaḥ kāmo bhūyo vidhyati bāṇavat
||34||कामं कामयमानस्य यदि कामः स सिद्ध्यति ॥
तथैनमपरः कामो भूयो विध्यति बाणवत्
na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati ||
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivarddhate
||35||न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ॥
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते
kāmānabhilaṣanlobhānna naraḥ sukhamedhate ||
samālabhya tarucchāyāṃ bhavanaṃ vāñcho naraḥ
||36||कामानभिलषन्लोभान्न नरः सुखमेधते ॥
समालभ्य तरुच्छायां भवनं वाञ्छो नरः
catuḥsāgarasaṃyuktāṃ yo bhuṃkte pṛthivīmimām ||
ekastu vanavāsī ca sa kṛtārtho na pārthivaḥ
||37||चतुःसागरसंयुक्तां यो भुंक्ते पृथिवीमिमाम् ॥
एकस्तु वनवासी च स कृतार्थो न पार्थिवः
jamadagniruvāca
pratigrahasamartho yastapo varddhayate mahān ||
na karoti tapastasya jāyate ca sahasradhā
||38||प्रतिग्रहसमर्थो यस्तपो वर्द्धयते महान् ॥
न करोति तपस्तस्य जायते च सहस्रधा
pratigrahasamarthānāṃ nivṛttānāṃ pratigrahāt ||
ya eva dadatāṃ lokāsta evāpratigṛhṇatām
||39||प्रतिग्रहसमर्थानां निवृत्तानां प्रतिग्रहात् ॥
य एव ददतां लोकास्त एवाप्रतिगृह्णताम्
aruṃdhatyuvāca
bisataṃturyathā nityaṃ samaṃtānnālasaṃsthitaḥ ||
tṛṣṇā caivamanādyaṃtā tathā dehāśritā sadā
||40||बिसतंतुर्यथा नित्यं समंतान्नालसंस्थितः ॥
तृष्णा चैवमनाद्यंता तथा देहाश्रिता सदा
yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ ||
yo'sau prāṇāṃtiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham
||41||या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ॥
योऽसौ प्राणांतिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्
caṃḍovāca
ugrātpratigrahādyasmādbibhyatyete maheśvarāḥ ||
balīyāṃso durbalavattathā caiva bibhemyaham
||42||उग्रात्प्रतिग्रहाद्यस्माद्बिभ्यत्येते महेश्वराः ॥
बलीयांसो दुर्बलवत्तथा चैव बिभेम्यहम्
paśumukha uvāca
yadācaraṃti vidvāṃsaḥ sadā dharmaparāyaṇāḥ ||
tadeva viduṣā kāryamātmano hitamicchatā
||43||यदाचरंति विद्वांसः सदा धर्मपरायणाः ॥
तदेव विदुषा कार्यमात्मनो हितमिच्छता
īśvara uvāca
ityuktvā hemagarbhāṇi tyaktvā tāni phalāni ca ||
ṛṣayo jagmuranyatra sarva eva dṛḍhavratāḥ
||44||इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि त्यक्त्वा तानि फलानि च ॥
ऋषयो जग्मुरन्यत्र सर्व एव दृढव्रताः
tataste vicaraṃto vai dadṛśuḥ sumahatsaraḥ ||
padminībhiḥ samākīrṇaṃ sarvato varavarṇini
||45||ततस्ते विचरंतो वै ददृशुः सुमहत्सरः ॥
पद्मिनीभिः समाकीर्णं सर्वतो वरवर्णिनि
tasmindeśe tadā prāptaḥ parivrājaḥ śunomukhaḥ ||
tenaiva sahitāstatra snātāḥ sarve maharṣayaḥ
||46||तस्मिन्देशे तदा प्राप्तः परिव्राजः शुनोमुखः ॥
तेनैव सहितास्तत्र स्नाताः सर्वे महर्षयः
tatrāvatāraṃ kṛtvā tairgṛhītāni bisāni tu ||
nikṣipya sarasastīre cakruḥ puṇyāṃ jalakriyām
||47||तत्रावतारं कृत्वा तैर्गृहीतानि बिसानि तु ॥
निक्षिप्य सरसस्तीरे चक्रुः पुण्यां जलक्रियाम्
athottīrya jalāttasmātte sametya parasparam ||
bisāni tānyapaśyaṃta idaṃ vacanamabruvan
||48||अथोत्तीर्य जलात्तस्मात्ते समेत्य परस्परम् ॥
बिसानि तान्यपश्यंत इदं वचनमब्रुवन्
ṛṣaya ūcuḥ
kena kṣudhābhitaptānāmasmākaṃ pāpakarmaṇā ||
bisāni tāni sarvāṇi hṛtāni ca munīśvarāḥ
||49||केन क्षुधाभितप्तानामस्माकं पापकर्मणा ॥
बिसानि तानि सर्वाणि हृतानि च मुनीश्वराः
te śaṃkamānāstvanyonyaṃ paryapṛcchandvijottamāḥ ||
cakruste śapathānsarve yathānyāyaṃ ca bhāmini
||50||ते शंकमानास्त्वन्योन्यं पर्यपृच्छन्द्विजोत्तमाः ॥
चक्रुस्ते शपथान्सर्वे यथान्यायं च भामिनि
kaśyapa uvāca
sarvabhakṣaḥ sa bhavatu nyāsalopaṃ karotu saḥ ||
kūṭasākṣitvamabhyetu bisastainyaṃ karoti yaḥ
||51||सर्वभक्षः स भवतु न्यासलोपं करोतु सः ॥
कूटसाक्षित्वमभ्येतु बिसस्तैन्यं करोति यः
vasiṣṭha uvāca
anṛtau maithunaṃ yātu para nārīṃ viśeṣataḥ ||
atithiḥ syāttathānyonyaṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ
||52||अनृतौ मैथुनं यातु पर नारीं विशेषतः ॥
अतिथिः स्यात्तथान्योन्यं बिसस्तैन्यं करोति यः
bharadvāja uvāca
nṛśaṃso vai sa bhavatu samṛddhyā cāpyahaṃkṛ taḥ ||
matsarī piśunaścaiva bisastainyaṃ karoti yaḥ
||53||नृशंसो वै स भवतु समृद्ध्या चाप्यहंकृ तः ॥
मत्सरी पिशुनश्चैव बिसस्तैन्यं करोति यः
viśvāmitra uvāca
nityaṃ kāmarataḥ sostu divā sevatu maithunam ||
nīcakarmarataścaiva bisastainyaṃ karoti yaḥ
||54||नित्यं कामरतः सोस्तु दिवा सेवतु मैथुनम् ॥
नीचकर्मरतश्चैव बिसस्तैन्यं करोति यः
jamadagniruvāca
kanyāṃ yacchatu vṛddhāya sa bhūyādvṛṣalīpatiḥ ||
astu vārddhuṣiko nityaṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ
||55||कन्यां यच्छतु वृद्धाय स भूयाद्वृषलीपतिः ॥
अस्तु वार्द्धुषिको नित्यं बिसस्तैन्यं करोति यः
gautama uvāca
sa gṛhṇātvavikādānaṃ karotu hayavikrayam ||
prakarotu gurorniṃdāṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ
||56||स गृह्णात्वविकादानं करोतु हयविक्रयम् ॥
प्रकरोतु गुरोर्निंदां बिसस्तैन्यं करोति यः
(?)atriruvāca
mātaraṃ pitaraṃ nityaṃ durmatiḥ so'vamanyatām ||
śūdraṃ pṛcchatu dharmārthaṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ
||57||मातरं पितरं नित्यं दुर्मतिः सोऽवमन्यताम् ॥
शूद्रं पृच्छतु धर्मार्थं बिसस्तैन्यं करोति यः
arundhatyuvāca
karotu patyuḥ pūrvaṃ sā bhojanaṃ śayanaṃ tathā ||
nārī duṣṭasamācārā bisastainyaṃ karoti yā
||58||करोतु पत्युः पूर्वं सा भोजनं शयनं तथा ॥
नारी दुष्टसमाचारा बिसस्तैन्यं करोति या
caṇḍovāca
svāminaḥ pratikūlāstu dharmadveṣaṃ karotu ca ||
sādhudveṣaparā caiva bisastainyaṃ karoti yā
||59||स्वामिनः प्रतिकूलास्तु धर्मद्वेषं करोतु च ॥
साधुद्वेषपरा चैव बिसस्तैन्यं करोति या
paśumukha uvāca
parasya preṣyatāṃ yātu sadā janmanijanmani ||
sarvadharma kriyāhīno bisastainyaṃ karoti yaḥ
||60||परस्य प्रेष्यतां यातु सदा जन्मनिजन्मनि ॥
सर्वधर्म क्रियाहीनो बिसस्तैन्यं करोति यः
śunomukha uvāca
vedānsa paṭhatu nyāyādgṛhasthaḥ syātpriyātithiḥ ||
satyaṃ vadatu cājasraṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ
||61||वेदान्स पठतु न्यायाद्गृहस्थः स्यात्प्रियातिथिः ॥
सत्यं वदतु चाजस्रं बिसस्तैन्यं करोति यः
ṛṣaya ūcuḥ
iṣṭametaddvijātīnāṃ yastvayā śapathaḥ kṛtaḥ ||
tvayā kṛtaṃ bisastainyaṃ sarveṣāṃ naḥ śunomukha
||62||इष्टमेतद्द्विजातीनां यस्त्वया शपथः कृतः ॥
त्वया कृतं बिसस्तैन्यं सर्वेषां नः शुनोमुख
śunomukha uvāca
mayā hṛtāni sarveṣāṃ bisānīmāni vai dvijāḥ ||
dharmaṃ vai śrotukāmena jānīdhvaṃ māṃ puraṃdaram
||63||मया हृतानि सर्वेषां बिसानीमानि वै द्विजाः ॥
धर्मं वै श्रोतुकामेन जानीध्वं मां पुरंदरम्
alobhādakṣayā lokā jitā vai munisattamāḥ ||
prārthayadhvaṃ varaṃ śubhraṃ sarvameva hyasaṃśayam
||64||अलोभादक्षया लोका जिता वै मुनिसत्तमाः ॥
प्रार्थयध्वं वरं शुभ्रं सर्वमेव ह्यसंशयम्
ṛṣaya ūcuḥ
ihāgatya naro yastu trirātropoṣitaḥ śuciḥ ||
kṛtvā snānaṃ pitṝṃstarpya śrāddhaṃ kuryātsamāhitaḥ
||65||इहागत्य नरो यस्तु त्रिरात्रोपोषितः शुचिः ॥
कृत्वा स्नानं पितॄंस्तर्प्य श्राद्धं कुर्यात्समाहितः
sarvatīrthodbhavaṃ tasya puṇyaṃ bhūyātpuraṃdara ||
nādhogatimavāpnoti vibudhaissaha modatām ||
tathetyuktvā tataḥ śakrasta traivāntarhito'bhavat
||66||सर्वतीर्थोद्भवं तस्य पुण्यं भूयात्पुरंदर ॥
नाधोगतिमवाप्नोति विबुधैस्सह मोदताम् ॥
तथेत्युक्त्वा ततः शक्रस्त त्रैवान्तर्हितोऽभवत्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmya ṛṣitīrthamāhātmya varṇanaṃ nāma pañcapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 255 ||