sarasvatyavatāramahimavarṇanam
īśvara uvāca
sarasvatī varaṃ prāpya variṣṭhaṃ vaḍavānalāt ||
punastaṃ sāgare kṣeptumudyatā sā manasvinī
||1||सरस्वती वरं प्राप्य वरिष्ठं वडवानलात् ॥
पुनस्तं सागरे क्षेप्तुमुद्यता सा मनस्विनी
devādeśātprabhāsasya purataḥ saṃsthitā tadā ||
samudramāhūya tadā vāḍavārpaṇakāṃkṣiṇī
||2||देवादेशात्प्रभासस्य पुरतः संस्थिता तदा ॥
समुद्रमाहूय तदा वाडवार्पणकांक्षिणी
tvamādiḥ sarvadevānāṃ tvaṃ prāṇaḥ prāṇināṃ sadā ||
devādeśādgṛhāṇa tvamāgatyārṇava vāḍavam
||3||त्वमादिः सर्वदेवानां त्वं प्राणः प्राणिनां सदा ॥
देवादेशाद्गृहाण त्वमागत्यार्णव वाडवम्
evaṃ saṃciṃtito devyā yadāsāvaṃbhasāṃpatiḥ ||
tathā jalātsamuttīrya samāyāto mahādyutiḥ
||4||एवं संचिंतितो देव्या यदासावंभसांपतिः ॥
तथा जलात्समुत्तीर्य समायातो महाद्युतिः
taṃ dṛṣṭvā vismitā devī divyaṃ viṣṇumivāparam ||
śyāmaṃ kamalapatrākṣaṃ sāgaraṃ sumanoramam
||5||तं दृष्ट्वा विस्मिता देवी दिव्यं विष्णुमिवापरम् ॥
श्यामं कमलपत्राक्षं सागरं सुमनोरमम्
vicitramālyābharaṇaṃ citravastrānulepanam ||
āpagābhiḥ sarūpābhiḥ strīrūpābhiḥ samāvṛtam
||6||विचित्रमाल्याभरणं चित्रवस्त्रानुलेपनम् ॥
आपगाभिः सरूपाभिः स्त्रीरूपाभिः समावृतम्
evaṃvidhaṃ samālokya sā devī brahmaṇaḥ sutā ||
sarasvatī jalanidhimuvācedaṃ śucismitā
||7||एवंविधं समालोक्य सा देवी ब्रह्मणः सुता ॥
सरस्वती जलनिधिमुवाचेदं शुचिस्मिता
tvamagrajaḥ sarvabhavodbhavānāṃ tvaṃ jīvitaṃ janmavatāṃ narāṇām ||
tasmātsurāṇāṃ kuru kāryamiṣṭaṃ vahniṃ gṛhāṇa tvamihopanītam
||8||त्वमग्रजः सर्वभवोद्भवानां त्वं जीवितं जन्मवतां नराणाम् ॥
तस्मात्सुराणां कुरु कार्यमिष्टं वह्निं गृहाण त्वमिहोपनीतम्
atrāṃtare so'pi vimṛśya sarvaṃ kāryaṃ svabuddhyā kimihopapannam ||
kṛtvā'nalasya grahaṇaṃ mayedaṃ kāryaṃ surāṇāṃ vihitaṃ bhavecca
||9||अत्रांतरे सोऽपि विमृश्य सर्वं कार्यं स्वबुद्ध्या किमिहोपपन्नम् ॥
कृत्वाऽनलस्य ग्रहणं मयेदं कार्यं सुराणां विहितं भवेच्च
evaṃ ciṃtayatastasya grahaṇaṃ rucitaṃ tataḥ ||
vāḍavāgneḥ samudrasya surapīḍākṛte yadā
||10||एवं चिंतयतस्तस्य ग्रहणं रुचितं ततः ॥
वाडवाग्नेः समुद्रस्य सुरपीडाकृते यदा
tadā tena puraḥsthena devī sābhihitā bhṛśam ||
vāḍavaṃ saṃprayacchainaṃ suraśatruṃ sarasvati
||11||तदा तेन पुरःस्थेन देवी साभिहिता भृशम् ॥
वाडवं संप्रयच्छैनं सुरशत्रुं सरस्वति
tatastayā praṇamyāśu pitāmahapuraḥsarān ||
cāraṇāṃścārucitrāṃgyā sarasvatyā divi sthitān
||12||ततस्तया प्रणम्याशु पितामहपुरःसरान् ॥
चारणांश्चारुचित्रांग्या सरस्वत्या दिवि स्थितान्
punaśca karasaṃstho'sau vāḍavo'bhihitastayā ||
tvamapo bhakṣayasveti surairukta imā iti
||13||पुनश्च करसंस्थोऽसौ वाडवोऽभिहितस्तया ॥
त्वमपो भक्षयस्वेति सुरैरुक्त इमा इति
evamuktvā samudrasya tadā devyā samarppitaḥ ||
vāḍavo'gniḥ sarasvatyā surādeśānmahābalaḥ
||14||एवमुक्त्वा समुद्रस्य तदा देव्या समर्प्पितः ॥
वाडवोऽग्निः सरस्वत्या सुरादेशान्महाबलः
taṃ samarpya tatastasmi nnadī bhūtvā sarasvatī ||
praviṣṭā sāgaraṃ devī nāradeśvaramārgataḥ
||15||तं समर्प्य ततस्तस्मि न्नदी भूत्वा सरस्वती ॥
प्रविष्टा सागरं देवी नारदेश्वरमार्गतः
daityasūdanasāṃnidhye dattvārghyaṃ lavaṇāṃbhasi ||
arghyeśvaraṃ pratiṣṭhāpya daityasūdana paścime
||16||दैत्यसूदनसांनिध्ये दत्त्वार्घ्यं लवणांभसि ॥
अर्घ्येश्वरं प्रतिष्ठाप्य दैत्यसूदन पश्चिमे
tato'bdhiṃ saṃpraviṣṭā sā paṃcasrotā mahānadī ||
svarūpeṇaiva sā puṇyā punaḥ puṇyatamā'bhavat
||17||ततोऽब्धिं संप्रविष्टा सा पंचस्रोता महानदी ॥
स्वरूपेणैव सा पुण्या पुनः पुण्यतमाऽभवत्
prabhāsakṣetrasaṃparkātsamudrasya ca saṃgamāt ||
sāgaro'pi samāsādya sarasvatyāstu vāḍavam ||
nirdhano vai dhanaṃ prāpyācintayatkva kṣipāmyaham
||18||प्रभासक्षेत्रसंपर्कात्समुद्रस्य च संगमात् ॥
सागरोऽपि समासाद्य सरस्वत्यास्तु वाडवम् ॥
निर्धनो वै धनं प्राप्याचिन्तयत्क्व क्षिपाम्यहम्
sa tenaiva karasthena dīpya mānena sāgaraḥ ||
vahninā śikharasthena bhāti merurivāparaḥ
||19||स तेनैव करस्थेन दीप्य मानेन सागरः ॥
वह्निना शिखरस्थेन भाति मेरुरिवापरः
taṃ tathāvidhamālokya tatra ye jalacāriṇaḥ ||
yādogaṇāste mumucurdāhabhītā mahāsvanam
||20||तं तथाविधमालोक्य तत्र ये जलचारिणः ॥
यादोगणास्ते मुमुचुर्दाहभीता महास्वनम्
taṃ śrutvā bhairavaṃ śabdamāyāto daityasūdanaḥ ||
āha yādogaṇānsarvānmā bhaiṣṭa sumahābalāḥ
||21||तं श्रुत्वा भैरवं शब्दमायातो दैत्यसूदनः ॥
आह यादोगणान्सर्वान्मा भैष्ट सुमहाबलाः
yasmādanena prathamā āpo bhakṣyā na tatragāḥ ||
prāṇinastanna bhetavyaṃ bhavadbhistu mamājñayā
||22||यस्मादनेन प्रथमा आपो भक्ष्या न तत्रगाः ॥
प्राणिनस्तन्न भेतव्यं भवद्भिस्तु ममाज्ञया
evamuktastu kṛṣṇena tūṣṇīṃbhūtā jalecarāḥ
||23||एवमुक्तस्तु कृष्णेन तूष्णींभूता जलेचराः
tūṣṇīṃbhūteṣu sarveṣu jalajeṣu jaleśvaram ||
prāhācyutaḥ prakṣipa tvamapāṃ madhye tu vāḍavam
||24||तूष्णींभूतेषु सर्वेषु जलजेषु जलेश्वरम् ॥
प्राहाच्युतः प्रक्षिप त्वमपां मध्ये तु वाडवम्
agādhembhasi tenāsau nikṣipto vāḍavo'nalaḥ ||
varuṇena pibannāste tajjalaṃ sumahābalaḥ
||25||अगाधेम्भसि तेनासौ निक्षिप्तो वाडवोऽनलः ॥
वरुणेन पिबन्नास्ते तज्जलं सुमहाबलः
tasyocchvāsāniloddhūtaṃ tattoyaṃ sāgarādbahiḥ ||
nirmaryādeva yuvatiritaścetaścadhāvati
||26||तस्योच्छ्वासानिलोद्धूतं तत्तोयं सागराद्बहिः ॥
निर्मर्यादेव युवतिरितश्चेतश्चधावति
atha kāle gate devi śuṣyatyaṃbu śanaiḥśanaiḥ ||
viditvā kṣīyamāṇāstā apo jalanidhistataḥ
||27||अथ काले गते देवि शुष्यत्यंबु शनैःशनैः ॥
विदित्वा क्षीयमाणास्ता अपो जलनिधिस्ततः
āhaivaṃ puṃḍarīkākṣamapaḥ kuru tvamakṣayāḥ ||
anyathā sarvanāśena jalānāṃ māmihāgrataḥ ||
bhakṣayiṣyatyasau vahnirvāḍavo hi janārddana
||28||आहैवं पुंडरीकाक्षमपः कुरु त्वमक्षयाः ॥
अन्यथा सर्वनाशेन जलानां मामिहाग्रतः ॥
भक्षयिष्यत्यसौ वह्निर्वाडवो हि जनार्द्दन
etacchrutvā vacastasya samudrasya tu bhīṣaṇam ||
kṛtaṃ tadakṣayaṃ toyamā tmano bhayanāśanam
||29||एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य समुद्रस्य तु भीषणम् ॥
कृतं तदक्षयं तोयमा त्मनो भयनाशनम्
jñātvā surāḥ sarvamidaṃ viceṣṭitaṃ kṛtyānalasyāsya nibaṃdhanaṃ tathā ||
pralobhanaṃ toyapuraḥsarā dviṣaḥ pupūjire keśavamatra cāriṇam
||30||ज्ञात्वा सुराः सर्वमिदं विचेष्टितं कृत्यानलस्यास्य निबंधनं तथा ॥
प्रलोभनं तोयपुरःसरा द्विषः पुपूजिरे केशवमत्र चारिणम्
evaṃ sarasvatī prāptā prabhāsaṃ kṣetramuttamam ||
brahmalokānmahādevi sarvapāpapraṇāśinī
||31||एवं सरस्वती प्राप्ता प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् ॥
ब्रह्मलोकान्महादेवि सर्वपापप्रणाशिनी
someśāddakṣiṇāgneye sāgarasya samī pataḥ ||
saṃsthitā tu mahādevī vaḍavānaladhāriṇī
||32||सोमेशाद्दक्षिणाग्नेये सागरस्य समी पतः ॥
संस्थिता तु महादेवी वडवानलधारिणी
snātvā'gnitīrthe pūrvaṃ tāṃ pūjayedvidhinā naraḥ ||
daṃpatyorbhojanaṃ tatra paridhānaṃ sakañcu kam
||33||स्नात्वाऽग्नितीर्थे पूर्वं तां पूजयेद्विधिना नरः ॥
दंपत्योर्भोजनं तत्र परिधानं सकञ्चु कम्
dattvā tato mahādevaṃ pūjayecca kaparddinam ||
iti vṛttaṃ purā devi cākṣuṣasyāṃtare'bhavat
||34||दत्त्वा ततो महादेवं पूजयेच्च कपर्द्दिनम् ॥
इति वृत्तं पुरा देवि चाक्षुषस्यांतरेऽभवत्
dadhīcyanvayajātasya vāḍavasya mahā tmanaḥ ||
asminpunarmahādevi prāpte vaivasvateṃ'tare ||
aurvastu bhārgave vaṃśe samutpanno mahādvijaḥ
||35||दधीच्यन्वयजातस्य वाडवस्य महा त्मनः ॥
अस्मिन्पुनर्महादेवि प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे ॥
और्वस्तु भार्गवे वंशे समुत्पन्नो महाद्विजः
saṃkṣipto'sau sarasvatyā devamātrā mahāprabhaḥ ||
tāvatsthāsyatyapāṃ garbhe yāvanmanvatarāvadhiḥ
||36||संक्षिप्तोऽसौ सरस्वत्या देवमात्रा महाप्रभः ॥
तावत्स्थास्यत्यपां गर्भे यावन्मन्वतरावधिः
iti te kathitaṃ devi sarasvatyāḥ samudbhavam ||
śrutaṃ pāpaharaṃ nṛṇāṃ kīrttidaṃ puṇyavarddhanam
||37||इति ते कथितं देवि सरस्वत्याः समुद्भवम् ॥
श्रुतं पापहरं नृणां कीर्त्तिदं पुण्यवर्द्धनम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye sarasvatyavatāramahimavarṇanaṃnāma catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34 ||