prācīsarasvatīmaṃkīśvaramāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
tato gacchenmahādevi yatra prācī sarasvatī ||
tatra sthāne sthitaṃ liṃgaṃ maṃkīśvaramiti śrutam
||1||ततो गच्छेन्महादेवि यत्र प्राची सरस्वती ॥
तत्र स्थाने स्थितं लिंगं मंकीश्वरमिति श्रुतम्
tasyotpattiṃ pravakṣyāmi sarvapātakanāśinīm ||
śṛṇu devi mahābhāge hyāścaryaṃ yadabhūtpurā
||2||तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् ॥
शृणु देवि महाभागे ह्याश्चर्यं यदभूत्पुरा
ṛṣirmaṃkaṇako nāma sa tepe paramaṃ tapaḥ ||
prācīmetya yatāhāro nityaṃ svādhyāyatatparaḥ
||3||ऋषिर्मंकणको नाम स तेपे परमं तपः ॥
प्राचीमेत्य यताहारो नित्यं स्वाध्यायतत्परः
bahuvarṣasahasrāṇi tasyātītāni bhāmini ||
kasyacittvatha kālasya viddhādasya varānane
||4||बहुवर्षसहस्राणि तस्यातीतानि भामिनि ॥
कस्यचित्त्वथ कालस्य विद्धादस्य वरानने
karācchākaraso jātaḥ kuśāgreṇeti naḥ śrutam ||
sa taṃ dṛṣṭvā mahāścaryaṃ vismayaṃ paramaṃ gataḥ
||5||कराच्छाकरसो जातः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् ॥
स तं दृष्ट्वा महाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः
mene siddhiṃ parāṃ prāpto harṣānnṛtyamathākarot ||
tasminsaṃnṛtyamāne ca jagatsthāvarajaṃgamam
||6||मेने सिद्धिं परां प्राप्तो हर्षान्नृत्यमथाकरोत् ॥
तस्मिन्संनृत्यमाने च जगत्स्थावरजंगमम्
anarttata varārohe prabhāvāttasya vai muneḥ ||
tato devā maheṃdrādyā brahmaviṣṇupurassarāḥ ||
ūcustripurahaṃtāraṃ nāyaṃ nṛtyettathā kuru
||7||अनर्त्तत वरारोहे प्रभावात्तस्य वै मुनेः ॥
ततो देवा महेंद्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः ॥
ऊचुस्त्रिपुरहंतारं नायं नृत्येत्तथा कुरु
calitāḥ parvatāḥ sthānātkṣubhito makarālayaḥ ||
dharaṇī khaṇḍaśo deva vṛkṣāśca nidhanaṃ gatāḥ
||8||चलिताः पर्वताः स्थानात्क्षुभितो मकरालयः ॥
धरणी खण्डशो देव वृक्षाश्च निधनं गताः
utpathāśca mahānadyo grahā unmārgasaṃsthitāḥ ||
trailokyaṃ vyākulībhūtaṃ yāvatprāpnoti saṃkṣayam
||9||उत्पथाश्च महानद्यो ग्रहा उन्मार्गसंस्थिताः ॥
त्रैलोक्यं व्याकुलीभूतं यावत्प्राप्नोति संक्षयम्
tāvannivārayasvainaṃ nānyaḥ śakto nivāraṇe
||10||तावन्निवारयस्वैनं नान्यः शक्तो निवारणे
sa tatheti pratijñāya gatvā tasya samīpataḥ ||
dvijarūpaṃ samāsthāya tamṛṣiṃ vākyamabravīt
||11||स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तस्य समीपतः ॥
द्विजरूपं समास्थाय तमृषिं वाक्यमब्रवीत्
ko harṣaviṣayaḥ kasmāttvayaitannṛtyate dvija ||
tasmātkāryaṃ vadāśu tvaṃ paraṃ kautūhalaṃ dvijaḥ
||12||को हर्षविषयः कस्मात्त्वयैतन्नृत्यते द्विज ॥
तस्मात्कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं द्विजः
ṛṣiruvāca
kiṃ na paśyasi me brahmankarācchākara saṃ cyutam ||
ata eva hi me nṛtyaṃ siddho'haṃ nātra saṃśayaḥ
||13||किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकर सं च्युतम् ॥
अत एव हि मे नृत्यं सिद्धोऽहं नात्र संशयः
īśvara uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā bhagavāṃstripurāṃtakaḥ ||
aṃguṣṭhaṃ tāḍayāmāsa aṃgulyagreṇa bhāmini
||14||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवांस्त्रिपुरांतकः ॥
अंगुष्ठं ताडयामास अंगुल्यग्रेण भामिनि
tato vinirgataṃ bhasma tatkṣaṇāddhimapāṃḍuram ||
athābravītprahasyainaṃ bhagavānbhūtabhāvanaḥ
||15||ततो विनिर्गतं भस्म तत्क्षणाद्धिमपांडुरम् ॥
अथाब्रवीत्प्रहस्यैनं भगवान्भूतभावनः
paśya meṃ'guṣṭhato brahmanbhūri bhasma vinirgatam ||
na nṛtye'haṃ na me harṣastathāpi munisattama
||16||पश्य मेंऽगुष्ठतो ब्रह्मन्भूरि भस्म विनिर्गतम् ॥
न नृत्येऽहं न मे हर्षस्तथापि मुनिसत्तम
taddṛṣṭvā sumahāścaryaṃ vismayaṃ paramaṃ gataḥ ||
abravītprāṃjalirbhūtvā harṣagadgadayā girā
||17||तद्दृष्ट्वा सुमहाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः ॥
अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा हर्षगद्गदया गिरा
nānyaṃ devamahaṃ manye .tvāṃ muktvā vṛṣabhadhvajam ||
nānyasya vidyate śaktirīdṛśī dharaṇītale
||18||नान्यं देवमहं मन्ये .त्वां मुक्त्वा वृषभध्वजम् ॥
नान्यस्य विद्यते शक्तिरीदृशी धरणीतले
bhagavānuvāca
jñāto'smi muniśārdūla tvayā vedavidāṃ vara ||
varaṃ varaya bhadraṃ te nityaṃ yanmanasepsitam
||19||ज्ञातोऽस्मि मुनिशार्दूल त्वया वेदविदां वर ॥
वरं वरय भद्रं ते नित्यं यन्मनसेप्सितम्
ṛṣiruvāca
prasādāddevadevasya nṛtyena mahatā vibho ||
yathā na syāttapohānistathā nītirvidhīyatām
||20||प्रसादाद्देवदेवस्य नृत्येन महता विभो ॥
यथा न स्यात्तपोहानिस्तथा नीतिर्विधीयताम्
śaṃbhuruvāca
tapaste varddhatāṃ vipra matprasādātsahasradhā ||
prācīmanviha vatsyāmi tvayā sārddhamahaṃ sadā
||21||तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा ॥
प्राचीमन्विह वत्स्यामि त्वया सार्द्धमहं सदा
sarasvatī mahāpuṇyā kṣetre cāsminviśeṣataḥ ||
sarasvatyuttare tīre yastyajedātmanastanum
||22||सरस्वती महापुण्या क्षेत्रे चास्मिन्विशेषतः ॥
सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्
prācīne hyṛṣiśārdūla na cehāgacchate punaḥ ||
āpluto vājimedhasya phalaṃ prāpnoti puṣkalam
||23||प्राचीने ह्यृषिशार्दूल न चेहागच्छते पुनः ॥
आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्
niyamaiścopa vāsaiśca śoṣayandehamātmanaḥ ||
jalāhārā vāyubhakṣāḥ parṇāhārāśca tāpasāḥ ||
tathā ca sthaṃḍilaśayā ye cānye niyatāḥ pṛthak
||24||नियमैश्चोप वासैश्च शोषयन्देहमात्मनः ॥
जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः ॥
तथा च स्थंडिलशया ये चान्ये नियताः पृथक्
ye snānamācariṣyaṃti tīrthe'sminniyamānvitāḥ ||
te yāṃti paramāṃ siddhiṃ brahmaṇaḥ paramaṃ padam
||25||ये स्नानमाचरिष्यंति तीर्थेऽस्मिन्नियमान्विताः ॥
ते यांति परमां सिद्धिं ब्रह्मणः परमं पदम्
asmiṃstīrthe tu yo dānaṃ truṭimātraṃ ca kāṃcanam ||
dadāti dvijamukhyāya merutulyaṃ bhavetphalam
||26||अस्मिंस्तीर्थे तु यो दानं त्रुटिमात्रं च कांचनम् ॥
ददाति द्विजमुख्याय मेरुतुल्यं भवेत्फलम्
asmiṃstīrthe tu ye śrāddhaṃ kariṣyaṃtīha mānavāḥ ||
ekaviṃśatkulopetāḥ svargaṃ yāsyaṃti te dhruvam
||27||अस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंतीह मानवाः ॥
एकविंशत्कुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते ध्रुवम्
pitṝṇāṃ vallabhaṃ tīrthaṃ piṃḍenaikena tarpitāḥ ||
brahmalokaṃ gamiṣyaṃti suputreṇeha tāritāḥ
||28||पितॄणां वल्लभं तीर्थं पिंडेनैकेन तर्पिताः ॥
ब्रह्मलोकं गमिष्यंति सुपुत्रेणेह तारिताः
bhūyaścānnaṃ prayacchaṃti mokṣamārgaṃ vrajaṃti te
||29||भूयश्चान्नं प्रयच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते
atra ye śubha karmāṇaḥ prabhāsasthāṃ sarasvatīm ||
paśyaṃti tepi yāsyaṃti svargalokaṃ dvijottamāḥ
||30||अत्र ये शुभ कर्माणः प्रभासस्थां सरस्वतीम् ॥
पश्यंति तेपि यास्यंति स्वर्गलोकं द्विजोत्तमाः
ye punastatra bhāvena narāḥ snānaparāyaṇāḥ ||
brahmalokaṃ samāsādya te ramiṣyaṃti sarvadā
||31||ये पुनस्तत्र भावेन नराः स्नानपरायणाः ॥
ब्रह्मलोकं समासाद्य ते रमिष्यंति सर्वदा
dadhi pradadyādyo'pīha brāhmaṇāya manoramam ||
so'pyagnilokamāsādya bhuṃkte bhogānsuśobhanān
||32||दधि प्रदद्याद्योऽपीह ब्राह्मणाय मनोरमम् ॥
सोऽप्यग्निलोकमासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्
ūrṇāprāvaraṇaṃ yo'pi bhaktyā dadyāddvijottame ||
so'pi yāti parāṃ siddhiṃ martyairanyaiḥ sudurlabhām
||33||ऊर्णाप्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे ॥
सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्लभाम्
ye cātra malanāśāya viśeyurmānavā jalam ||
gopradānaphalaṃ teṣāṃ sukhena phalamādiśet
||34||ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् ॥
गोप्रदानफलं तेषां सुखेन फलमादिशेत्
bhāvena hi naraḥ kaścittatra snānaṃ samācaret ||
sarvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate
||35||भावेन हि नरः कश्चित्तत्र स्नानं समाचरेत् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते
tarpaṇātpiṃḍadānācca narakeṣvapi saṃsthitāḥ ||
svargaṃ prayāṃti pitaraḥ suputreṇeha tāritāḥ
||36||तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः ॥
स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेणेह तारिताः
te labhaṃte'kṣayāṃllokā nbrahmaviṣṇvīśaśabditān ||
bhūyastvannaṃ prayacchanti mokṣamārgaṃ labhaṃti te
||37||ते लभंतेऽक्षयांल्लोका न्ब्रह्मविष्ण्वीशशब्दितान् ॥
भूयस्त्वन्नं प्रयच्छन्ति मोक्षमार्गं लभंति ते
svarganiśreṇisaṃbhūtā prabhāse tu sarasvatī ||
nāpuṇyavadbhiḥ saṃprāptuṃ puṃbhiḥ śakyā mahānadī
||38||स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती ॥
नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी
prācī sarasvatī caiva anyatraiva tu durlabhā ||
viśeṣeṇa kurukṣetre prabhāse puṣkare tathā
||39||प्राची सरस्वती चैव अन्यत्रैव तु दुर्लभा ॥
विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा
prācīṃ sarasvatīṃ prāpya yonyattīrthaṃ hi mārgate ||
sa karasthaṃ samutsṛjya kūrpareṇa samācaret
||40||प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य योन्यत्तीर्थं हि मार्गते ॥
स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समाचरेत्
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ snānaṃ ca vihitaṃ sadā ||
piṇyākeṃgudakenāpi piṃḍaṃ tatra dadāti yaḥ ||
pitṝṇāmakṣayaṃ bhūyātpitṛlokaṃ sa gacchati
||41||कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं च विहितं सदा ॥
पिण्याकेंगुदकेनापि पिंडं तत्र ददाति यः ॥
पितॄणामक्षयं भूयात्पितृलोकं स गच्छति
sarasvatīvāsasamā kuto ratiḥ sarasvatīvāsasamāḥ kuto guṇāḥ ||
sarasvatīṃ prāpya gatā divaṃ narāḥ punaḥ smariṣyaṃti nadīṃ sarasvatīm
||42||सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः ॥
सरस्वतीं प्राप्य गता दिवं नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम्
īśvara uvāca
uktvaivaṃ bhagavāndevastatraivāṃtaradhīyata ||
sāṃnidhyamakarottatra tataḥprabhṛti śaṃkaraḥ
||43||उक्त्वैवं भगवान्देवस्तत्रैवांतरधीयत ॥
सांनिध्यमकरोत्तत्र ततःप्रभृति शंकरः
atra gāthā purā gītā viṣṇunā prabhaviṣṇunā ||
snehārdreṇa ca cittena dharmaputraṃ prati priye
||44||अत्र गाथा पुरा गीता विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
स्नेहार्द्रेण च चित्तेन धर्मपुत्रं प्रति प्रिये
mā gaṃgāṃ vraja kauṃteya mā prayāgaṃ ca puṣkaram ||
tatra gaccha kuruśreṣṭha yatra prācī sarasvatī
||45||मा गंगां व्रज कौंतेय मा प्रयागं च पुष्करम् ॥
तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi ||
māhātmyaṃ ca sarasvatyā bhūyaḥ kiṃ śrotumicchasi
||46||एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
माहात्म्यं च सरस्वत्या भूयः किं श्रोतुमिच्छसि
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye prācīsarasvatīmaṃkīśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma saptatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 270 ||