somavāravratamāhātmyavarṇanam
devyuvāca
kasminkāle jagannātha tatra liṃgaṃ pratiṣṭhitam ||
kathamārādhanaṃ cakre kṛtārtho rohiṇīpatiḥ
||1||कस्मिन्काले जगन्नाथ तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम् ॥
कथमाराधनं चक्रे कृतार्थो रोहिणीपतिः
īśvara uvāca
tretāyuge ca daśame manorvaivasvatasya hi ||
saṃjāto rohiṇīnātho yukto durvāsasā priye
||2||त्रेतायुगे च दशमे मनोर्वैवस्वतस्य हि ॥
संजातो रोहिणीनाथो युक्तो दुर्वाससा प्रिये
tasminkāle tadā tatra gate varṣasahasrake ||
tataḥ kṛtvā tapaścāyaṃ pratyakṣīkṛtaśaṃkaraḥ
||3||तस्मिन्काले तदा तत्र गते वर्षसहस्रके ॥
ततः कृत्वा तपश्चायं प्रत्यक्षीकृतशंकरः
liṃgaṃ pratiṣṭhayāmāsa brahmaṇā lokakartṝṇā ||
punarvarṣasahasraṃ tu pūjayāmāsa śaṃkaram
||4||लिंगं प्रतिष्ठयामास ब्रह्मणा लोककर्तॄणा ॥
पुनर्वर्षसहस्रं तु पूजयामास शंकरम्
tataḥ saṃpūjya vidhinā nijakāryārthasiddhaye ||
stutiṃ cakre niśānāthaḥ pratyakṣīkṛtaśaṃkaraḥ
||5||ततः संपूज्य विधिना निजकार्यार्थसिद्धये ॥
स्तुतिं चक्रे निशानाथः प्रत्यक्षीकृतशंकरः
caṃdra uvāca
nāsti śarvasamo devo nāsti śarvasamā gatiḥ ||
nāsti śarvasamo devo nāsti śarvasamā gatiḥ
||6||नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गतिः ॥
नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गतिः
yaṃ paṭhaṃti sadā sāṃkhyāścitayaṃti ca yoginaḥ ||
paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ tasmai jñeyātmane namaḥ
||7||यं पठंति सदा सांख्याश्चितयंति च योगिनः ॥
परं प्रधानं पुरुषं तस्मै ज्ञेयात्मने नमः
utpattau ca vināśe ca kāraṇaṃ yaṃ vidurbudhāḥ ||
devāsuramanuṣyāṇāṃ tasmai jñānātmane namaḥ
||8||उत्पत्तौ च विनाशे च कारणं यं विदुर्बुधाः ॥
देवासुरमनुष्याणां तस्मै ज्ञानात्मने नमः
yamavyayamanādyaṃtaṃ yaṃ nityaṃ śāśvataṃ dhruvam ||
niṣkalaṃ paramaṃ brahma tasmai yogātmane namaḥ
||9||यमव्ययमनाद्यंतं यं नित्यं शाश्वतं ध्रुवम् ॥
निष्कलं परमं ब्रह्म तस्मै योगात्मने नमः
yaḥ pavitraṃ pavitrāṇāmādidevo maheśvaraḥ ||
punāti darśanādeva tasmai tīrthātmane namaḥ
||10||यः पवित्रं पवित्राणामादिदेवो महेश्वरः ॥
पुनाति दर्शनादेव तस्मै तीर्थात्मने नमः
yataḥ pravarttate sarvaṃ yasminsarvaṃ vilīyate ||
pālayedyo jagatsarvaṃ tasmai sarvātmane namaḥ
||11||यतः प्रवर्त्तते सर्वं यस्मिन्सर्वं विलीयते ॥
पालयेद्यो जगत्सर्वं तस्मै सर्वात्मने नमः
aniṣṭomādibhiryajñairyaṃ yajaṃti dvijātayaḥ ||
saṃpūrṇadakṣiṇaireva tasmai yajñātmane namaḥ
||12||अनिष्टोमादिभिर्यज्ञैर्यं यजंति द्विजातयः ॥
संपूर्णदक्षिणैरेव तस्मै यज्ञात्मने नमः
īśvara uvāca
evaṃ sa saṃstute yāvaddivārātrau niśākaraḥ ||
abravīdbhagavānprītaḥ prahasanniva śaṃkaraḥ
||13||एवं स संस्तुते यावद्दिवारात्रौ निशाकरः ॥
अब्रवीद्भगवान्प्रीतः प्रहसन्निव शंकरः
śaṃkara uvāca
parituṣṭo'smi te vatsa stotreṇānena śītago ||
varaṃ varaya bhadraṃ te bhūyo yatte manogatam
||14||परितुष्टोऽस्मि ते वत्स स्तोत्रेणानेन शीतगो ॥
वरं वरय भद्रं ते भूयो यत्ते मनोगतम्
caṃdra uvāca
yadi deyo varo'smākaṃ yadi tuṣṭo'si me prabho ||
sāṃnidhyaṃ kuru deveśa liṃge'sminsarvadā vibho
||15||यदि देयो वरोऽस्माकं यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो ॥
सांनिध्यं कुरु देवेश लिंगेऽस्मिन्सर्वदा विभो
ye tvāṃ paśyaṃti cātrasthaṃ bhaktyā paramayā yutāḥ ||
teṣāṃ tu paramā siddhistvatprasādātsureśvara
||16||ये त्वां पश्यंति चात्रस्थं भक्त्या परमया युताः ॥
तेषां तु परमा सिद्धिस्त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर
śaṃbhuruvāca
agre tu mama sāṃnidhyamasmim̐lliṃge mahāprabho ||
viśeṣato'dhunā caṃdra tava bhaktyā niraṃtaram
||17||अग्रे तु मम सांनिध्यमस्मिँल्लिंगे महाप्रभो ॥
विशेषतोऽधुना चंद्र तव भक्त्या निरंतरम्
sthātavyamadyaprabhṛti kṣetre'sminnumayā saha ||
yasmāttvayā prabhā labdhā kṣetre'sminmatprasādataḥ ||
tasmātprabhāsamityevaṃ nāmāsya prabhaviṣyati
||18||स्थातव्यमद्यप्रभृति क्षेत्रेऽस्मिन्नुमया सह ॥
यस्मात्त्वया प्रभा लब्धा क्षेत्रेऽस्मिन्मत्प्रसादतः ॥
तस्मात्प्रभासमित्येवं नामास्य प्रभविष्यति
yasmātpratiṣṭhitaṃ liṃgaṃ tvayā soma śubhaṃ mama ||
somanātheti me nāma tasmātkhyātiṃ gamiṣyati
||19||यस्मात्प्रतिष्ठितं लिंगं त्वया सोम शुभं मम ॥
सोमनाथेति मे नाम तस्मात्ख्यातिं गमिष्यति
yanmamāgretanaṃ nāmakhyātaṃ brahmāvasānikam ||
somanātheti ca punastadeva pracariṣyati ||
drakṣyaṃti hi narā ye māmatrasthaṃ bhaktitatparāḥ
||20||यन्ममाग्रेतनं नामख्यातं ब्रह्मावसानिकम् ॥
सोमनाथेति च पुनस्तदेव प्रचरिष्यति ॥
द्रक्ष्यंति हि नरा ये मामत्रस्थं भक्तितत्पराः
śṛṇu teṣāṃ phalaṃ vatsa bhaviṣyati niśākara ||
na teṣāṃ jāyate vyādhirna dāridryaṃ na durgatiḥ ||
na ceṣṭena viyogaśca mama caṃdra prabhāvataḥ
||21||शृणु तेषां फलं वत्स भविष्यति निशाकर ॥
न तेषां जायते व्याधिर्न दारिद्र्यं न दुर्गतिः ॥
न चेष्टेन वियोगश्च मम चंद्र प्रभावतः
yātrāṃ kurvaṃti ye bhaktyā mama darśanakāṃkṣiṇaḥ ||
pade padeśvamedhasya teṣāṃ phalamudāhṛtam
||22||यात्रां कुर्वंति ये भक्त्या मम दर्शनकांक्षिणः ॥
पदे पदेश्वमेधस्य तेषां फलमुदाहृतम्
kiṃ kṛtairbahubhiryajñairupavāsairniśākara ||
sakṛtpaśyaṃti māṃ ye'tra te sarve lebhire phalam
||23||किं कृतैर्बहुभिर्यज्ञैरुपवासैर्निशाकर ॥
सकृत्पश्यंति मां येऽत्र ते सर्वे लेभिरे फलम्
ekamāsopavāsaṃ tu kurute bhaktitatparaḥ ||
yāvadvarṣasahasraṃ tu ekaḥ paśyaṃti māmiha
||24||एकमासोपवासं तु कुरुते भक्तितत्परः ॥
यावद्वर्षसहस्रं तु एकः पश्यंति मामिह
dvābhyāmapi phalaṃ tulyaṃ nāsti kācidvicāraṇā
||25||द्वाभ्यामपि फलं तुल्यं नास्ति काचिद्विचारणा
eko bhavedbrahmacārī yāvajjīvaṃ niśākara ||
sakṛtpaśyati māmatra samaṃ tābhyāṃ phalaṃ smṛtam
||26||एको भवेद्ब्रह्मचारी यावज्जीवं निशाकर ॥
सकृत्पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्
eko dānāni sarvāṇi prayacchati dvijātaye ||
ekaḥ paśyati māmatra samaṃ tābhyāṃ phalaṃ smṛtam
||27||एको दानानि सर्वाणि प्रयच्छति द्विजातये ॥
एकः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्
eko vratāni sarvāṇi kurute mṛgalāṃchana ||
anyaḥ paśyati māmatra samaṃ tābhyāṃ phalaṃ smṛtam
||28||एको व्रतानि सर्वाणि कुरुते मृगलांछन ॥
अन्यः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्
ekastīrthāni kurute japajāpyāni bhūriśaḥ ||
anyaḥ paśyati māmatra phalaṃ tābhyāṃ samaṃ smṛtam
||29||एकस्तीर्थानि कुरुते जपजाप्यानि भूरिशः ॥
अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्
eko jñānādiyogena mumukṣurjāyate dhruvam ||
anyaḥ paśyati māmatra phalaṃ tābhyāṃ samaṃ smṛtam
||3||एको ज्ञानादियोगेन मुमुक्षुर्जायते ध्रुवम् ॥
अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्
ekastu bhṛgupātena yāti mṛtyuṃ niśākara ||
anyaḥ paśyati māmatra samaṃ tābhyāṃ phalaṃ smṛtam
||31||एकस्तु भृगुपातेन याति मृत्युं निशाकर ॥
अन्यः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्
ekaḥ snāti sadā māghaṃ prayāge narasattamaḥ ||
anyaḥ paśyati māmatra phalaṃ tābhyāṃ samaṃ smṛtam 32 ||
ekaḥ piṇḍapradānaṃ ca pitṛtīrthe samācaret ||
anyaḥ paśyati māmatra phalaṃ tābhyāṃ samaṃ smṛtam
||33||एकः स्नाति सदा माघं प्रयागे नरसत्तमः ॥
अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम् ३२ ॥
एकः पिण्डप्रदानं च पितृतीर्थे समाचरेत् ॥
अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्
gosahasraprado hyeko brāhmaṇe vedapārage ||
ekaḥ paśyati māmatra phalaṃ tābhyāṃ samaṃ smṛtam
||34||गोसहस्रप्रदो ह्येको ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
एकः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्
pañcāgniṃ sādhayedeko grīṣmakāle sudāruṇe ||
ekaḥ paśyati māmatra phalaṃ tābhyāṃ samaṃ smṛtam
||35||पञ्चाग्निं साधयेदेको ग्रीष्मकाले सुदारुणे ॥
एकः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्
snātaḥ somagrahe candra somavāre ca bhaktitaḥ ||
yo māṃ paśyati sarveṣāmeteṣāṃ labhate phalam
||36||स्नातः सोमग्रहे चन्द्र सोमवारे च भक्तितः ॥
यो मां पश्यति सर्वेषामेतेषां लभते फलम्
sarasvatī samudraśca somaḥ somagrahastathā ||
darśanaṃ somanāthasya sakārāḥ pañca durllabhāḥ
||37||सरस्वती समुद्रश्च सोमः सोमग्रहस्तथा ॥
दर्शनं सोमनाथस्य सकाराः पञ्च दुर्ल्लभाः
nairaṃtaryeṇa ṣaṇmāsānvidhinā yaḥ prapūjayet ||
puṇyaṃ tadeva saphalaṃ labhate viṣuvārcanāt
||38||नैरंतर्येण षण्मासान्विधिना यः प्रपूजयेत् ॥
पुण्यं तदेव सफलं लभते विषुवार्चनात्
etadeva tu vijñeyaṃ grahaṇe cottarāyaṇe ||
saṃkrāṃtidinacchidreṣu ṣaḍaśītimukheṣu ca
||39||एतदेव तु विज्ञेयं ग्रहणे चोत्तरायणे ॥
संक्रांतिदिनच्छिद्रेषु षडशीतिमुखेषु च
māsaiścaturbhiryatpuṇyaṃ vidhinā''pūjya śaṃkaram ||
kārttikyāṃ sa labhetpuṇyaṃ caitryāṃ taddviguṇaṃ smṛtam ||
puṇyametattu phālgunyāmāṣāḍhyāmevameva tu
||40||मासैश्चतुर्भिर्यत्पुण्यं विधिनाऽऽपूज्य शंकरम् ॥
कार्त्तिक्यां स लभेत्पुण्यं चैत्र्यां तद्द्विगुणं स्मृतम् ॥
पुण्यमेतत्तु फाल्गुन्यामाषाढ्यामेवमेव तु
eko dadyādgavāṃ lakṣaṃ dogdhrīṇāṃ vedapārage ||
eko mamārcayelliṃgaṃ tasya puṇyaṃ tato'dhikam
||41||एको दद्याद्गवां लक्षं दोग्ध्रीणां वेदपारगे ॥
एको ममार्चयेल्लिंगं तस्य पुण्यं ततोऽधिकम्
māsemāse ca yo'śnīyādyāvajjīvaṃ sureśvari ||
yaścārccayetsakṛlliṃgaṃ samametanna saṃśayaḥ
||42||मासेमासे च योऽश्नीयाद्यावज्जीवं सुरेश्वरि ॥
यश्चार्च्चयेत्सकृल्लिंगं सममेतन्न संशयः
tapaḥśīlaguṇopete pātre vedasya pārage ||
suvarṇakoṭiṃ yaddattvā tatphalaṃ kusumena tu
||43||तपःशीलगुणोपेते पात्रे वेदस्य पारगे ॥
सुवर्णकोटिं यद्दत्त्वा तत्फलं कुसुमेन तु
arkapuṣpe'pi caikasmiñchivāya vinivedite ||
daśa dattvā suvarṇāni yatphalaṃ tadavāpnuyāt
||44||अर्कपुष्पेऽपि चैकस्मिञ्छिवाय विनिवेदिते ॥
दश दत्त्वा सुवर्णानि यत्फलं तदवाप्नुयात्
arkapuṣpasahasrebhyaḥ karavīraṃ viśiṣyate ||
karavīra sahasrebhyo droṇapuṣpaṃ viśiṣyate
||45||अर्कपुष्पसहस्रेभ्यः करवीरं विशिष्यते ॥
करवीर सहस्रेभ्यो द्रोणपुष्पं विशिष्यते
droṇapuṣpasahasrebhyo hyapāmārgaṃ viśiṣyate ||
apāmārgasahasrebhyaḥ kuśapuṣpaṃ viśiṣyate ||
kuśapuṣpa sahasrebhyaḥ śamīpuṣpaṃ viśiṣyate
||46||द्रोणपुष्पसहस्रेभ्यो ह्यपामार्गं विशिष्यते ॥
अपामार्गसहस्रेभ्यः कुशपुष्पं विशिष्यते ॥
कुशपुष्प सहस्रेभ्यः शमीपुष्पं विशिष्यते
śamīpuṣpaṃ bṛhatyāśca kusumaṃ tulyamucyate ||
karavīrasamā jñeyā jātīvijayapāṭalāḥ
||47||शमीपुष्पं बृहत्याश्च कुसुमं तुल्यमुच्यते ॥
करवीरसमा ज्ञेया जातीविजयपाटलाः
śvetamaṃdāra kusumaṃ sitaṃpadmasamaṃ bhavet ||
nāgacaṃpakapunnāgadhattūrakusumaṃ smṛtam
||48||श्वेतमंदार कुसुमं सितंपद्मसमं भवेत् ॥
नागचंपकपुन्नागधत्तूरकुसुमं स्मृतम्
ketakījātimuktaṃ ca kandayūthīmadantikāḥ ||
śirīṣasarjajaṃbūkakusumāni vivarjjayet
||49||केतकीजातिमुक्तं च कन्दयूथीमदन्तिकाः ॥
शिरीषसर्जजंबूककुसुमानि विवर्ज्जयेत्
ākulīkusumaṃ patraṃ karaṃjendrasamudbhavam ||
bibhītakāni puṣpāṇi kusumāni vivarjjayet
||50||आकुलीकुसुमं पत्रं करंजेन्द्रसमुद्भवम् ॥
बिभीतकानि पुष्पाणि कुसुमानि विवर्ज्जयेत्
kanakāni kadaṃbāni rātrau deyāni śaṃkare ||
devaśeṣāṇi puṣpāṇi divā rātrau ca mallikā
||51||कनकानि कदंबानि रात्रौ देयानि शंकरे ॥
देवशेषाणि पुष्पाणि दिवा रात्रौ च मल्लिका
praharaṃ tiṣṭhate mallī karavīramaharniśam ||
kīṭakeśāpaviddhāni rātrau paryuṣitāni ca
||52||प्रहरं तिष्ठते मल्ली करवीरमहर्निशम् ॥
कीटकेशापविद्धानि रात्रौ पर्युषितानि च
svayaṃ patitapuṣpāṇi tyajedupahatāni ca ||
tulasī śatapatraṃ ca gandhārī damanastathā
||53||स्वयं पतितपुष्पाणि त्यजेदुपहतानि च ॥
तुलसी शतपत्रं च गन्धारी दमनस्तथा
sarvāsāṃ patrajātīnāṃ śreṣṭho marubakaḥ smṛtaḥ ||
etaiḥ puṣpaviśeṣaistu pūjyaḥ someśvaraḥ sadā
||54||सर्वासां पत्रजातीनां श्रेष्ठो मरुबकः स्मृतः ॥
एतैः पुष्पविशेषैस्तु पूज्यः सोमेश्वरः सदा
yātrāyāḥ phalamāpnoti svargaloke mahīyate ||
etāvaduktvā vacanaṃ tatraivāntaradhīyata
||55||यात्रायाः फलमाप्नोति स्वर्गलोके महीयते ॥
एतावदुक्त्वा वचनं तत्रैवान्तरधीयत
candramā yakṣmaṇā muktaḥ svasthānanirato'bhavat ||
āhūya viśvakarmāṇaṃ prāsādaṃ paryakalpayat ||
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ gokṣīradhavalojjvalam
||56||चन्द्रमा यक्ष्मणा मुक्तः स्वस्थाननिरतोऽभवत् ॥
आहूय विश्वकर्माणं प्रासादं पर्यकल्पयत् ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशं गोक्षीरधवलोज्ज्वलम्
prāsādaṃ merunāmānaṃ hemaprākāratoraṇam ||
caturdaśānye paritaḥ prāsādāḥ parikalpitāḥ ||
teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi pratyekaṃ tāni me śṛṇu
||57||प्रासादं मेरुनामानं हेमप्राकारतोरणम् ॥
चतुर्दशान्ये परितः प्रासादाः परिकल्पिताः ॥
तेषां नामानि वक्ष्यामि प्रत्येकं तानि मे शृणु
kesarī sarvatobhadro nadano nandiśālakaḥ ||
nandīśo mandaraścaiva śrīvṛkṣo hyamṛtodbhavaḥ
||58||केसरी सर्वतोभद्रो नदनो नन्दिशालकः ॥
नन्दीशो मन्दरश्चैव श्रीवृक्षो ह्यमृतोद्भवः
himavānhemakūṭaśca kailāsaḥ pṛthivījayaḥ ||
indranīlo mahānīlo bhūdharo ratnakūṭakaḥ
||59||हिमवान्हेमकूटश्च कैलासः पृथिवीजयः ॥
इन्द्रनीलो महानीलो भूधरो रत्नकूटकः
vaiḍūryaḥ padmarāgaśca vajrako mukuṭojjvalaḥ ||
airāvato rājahaṃso garuḍo vṛṣabhastathā
||60||वैडूर्यः पद्मरागश्च वज्रको मुकुटोज्ज्वलः ॥
ऐरावतो राजहंसो गरुडो वृषभस्तथा
meruḥ prāsādarājā ca devānāmālayo hi saḥ ||
ādau pañcāṇḍako jñeyaḥ kesarīnāmataḥ sthitaḥ
||61||मेरुः प्रासादराजा च देवानामालयो हि सः ॥
आदौ पञ्चाण्डको ज्ञेयः केसरीनामतः स्थितः
caturthāṃśā ca tadvṛddhiryāvanmeruḥ prakīrtitaḥ
||62||चतुर्थांशा च तद्वृद्धिर्यावन्मेरुः प्रकीर्तितः
evaṃ pṛthakkārayitvā prāsādāṃśca caturdaśa ||
brahmādīnāṃ devatānāṃ samīpasthānavāsinām
||63||एवं पृथक्कारयित्वा प्रासादांश्च चतुर्दश ॥
ब्रह्मादीनां देवतानां समीपस्थानवासिनाम्
daśa cānyānbhūdharādīnvṛṣabhāntānvarānane ||
ādau kaparddinaṃ kṛtvā prāsādānparyakalpayat
||64||दश चान्यान्भूधरादीन्वृषभान्तान्वरानने ॥
आदौ कपर्द्दिनं कृत्वा प्रासादान्पर्यकल्पयत्
meruḥ prāsādarājo vai sa tu someśvare kṛtaḥ ||
tretāyuge tu daśame manovairvasvatasya ca
||65||मेरुः प्रासादराजो वै स तु सोमेश्वरे कृतः ॥
त्रेतायुगे तु दशमे मनोवैर्वस्वतस्य च
kārayitvā maṃḍapāṃśca pratiṣṭhāpya yathāvidhi ||
nadānāṃ tu śataṃ kṛtvā vāpīkūpa sahasrakam
||66||कारयित्वा मंडपांश्च प्रतिष्ठाप्य यथाविधि ॥
नदानां तु शतं कृत्वा वापीकूप सहस्रकम्
gṛhāṇāṃ tu sahasrāṇi dīnānāthāśrayāṇi ca ||
kārayitvā vidhānena viprebhyaḥ pradadau pṛthak
||67||गृहाणां तु सहस्राणि दीनानाथाश्रयाणि च ॥
कारयित्वा विधानेन विप्रेभ्यः प्रददौ पृथक्
niveśya nagaraṃ somaḥ śrīsomeśvarasannidhau ||
svakarmaṇāṃ pracārārthamathābhyarthayata dvijān
||68||निवेश्य नगरं सोमः श्रीसोमेश्वरसन्निधौ ॥
स्वकर्मणां प्रचारार्थमथाभ्यर्थयत द्विजान्
somo'smi bhavatāṃ rājā prasādātparameṣṭhinaḥ ||
tathāpi vinayenaiva bhaktyā vijñāpayāmi vaḥ
||69||सोमोऽस्मि भवतां राजा प्रसादात्परमेष्ठिनः ॥
तथापि विनयेनैव भक्त्या विज्ञापयामि वः
dhanaṃ hiraṇyaratnādi dhānyaṃ vrīhiyavādikam ||
gomahiṣyādipaśavo vastrāṇi vividhāni ca
||70||धनं हिरण्यरत्नादि धान्यं व्रीहियवादिकम् ॥
गोमहिष्यादिपशवो वस्त्राणि विविधानि च
kadalīnālikerāṇi tāṃbūlīpūgamālinaḥ ||
mano'bhirāmacaramā ārāmāḥ paritaḥ sthitāḥ
||71||कदलीनालिकेराणि तांबूलीपूगमालिनः ॥
मनोऽभिरामचरमा आरामाः परितः स्थिताः
jaṃbūdvīpādhipāḥ sarve bhavatāmatravāsi nām ||
ādeśaṃ ca kariṣyaṃti śirasyādhāya śobhanam
||72||जंबूद्वीपाधिपाः सर्वे भवतामत्रवासि नाम् ॥
आदेशं च करिष्यंति शिरस्याधाय शोभनम्
dvīpāṃtarādāgataiśca karpūrāgurucaṃdanaiḥ ||
anyaiśca vividhairdravyaiḥ saṃpūrṇā bhavatāṃ gṛhāḥ
||73||द्वीपांतरादागतैश्च कर्पूरागुरुचंदनैः ॥
अन्यैश्च विविधैर्द्रव्यैः संपूर्णा भवतां गृहाः
paṇyānāṃ śatasaṃkhyānāṃ vyavahāranidarśinaḥ ||
brahmottarāṇi tanvaṃti vaṇijo lābhakāṃkṣiṇaḥ
||74||पण्यानां शतसंख्यानां व्यवहारनिदर्शिनः ॥
ब्रह्मोत्तराणि तन्वंति वणिजो लाभकांक्षिणः
bhavatsu bhṛtyabhāvena varttamānā hitaiṣiṇaḥ ||
te cānye ca tathā paurā nāvasīdaṃti karhicit
||75||भवत्सु भृत्यभावेन वर्त्तमाना हितैषिणः ॥
ते चान्ये च तथा पौरा नावसीदंति कर्हिचित्
evaṃ saṃpūrṇavibhavairbhavadbhiḥ śreyase mama ||
kratukriyā vitanyaṃtāṃ vidhivadbhūridakṣiṇāḥ
||76||एवं संपूर्णविभवैर्भवद्भिः श्रेयसे मम ॥
क्रतुक्रिया वितन्यंतां विधिवद्भूरिदक्षिणाः
brahmādīni ca sarvāṇi pravartaṃtāmaharniśam ||
dīnāṃdhakṛpaṇādīnāṃ kriyatāmārtināśanam
||77||ब्रह्मादीनि च सर्वाणि प्रवर्तंतामहर्निशम् ॥
दीनांधकृपणादीनां क्रियतामार्तिनाशनम्
abhyāgatānāmaucityādātithyaṃ ca vidhīyatām ||
tīrthayātrāprasaṃgena sametānāṃ mahātmanām
||78||अभ्यागतानामौचित्यादातिथ्यं च विधीयताम् ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन समेतानां महात्मनाम्
brahmarṣīṇāmāśrameṣu dīyatāmāśrayāḥ sadā ||
mayātra sthāpitaṃ liṃgaṃ sarvakālaṃ dṛḍhavratāḥ
||79||ब्रह्मर्षीणामाश्रमेषु दीयतामाश्रयाः सदा ॥
मयात्र स्थापितं लिंगं सर्वकालं दृढव्रताः
pavitrairupacāraiśca pūjayaṃtu dvijottamāḥ ||
aṣṭau pramāṇapuruṣāḥ paurāṇāṃ kāryadarśinaḥ
||80||पवित्रैरुपचारैश्च पूजयंतु द्विजोत्तमाः ॥
अष्टौ प्रमाणपुरुषाः पौराणां कार्यदर्शिनः
vyavahārānavekṣadhvaṃ smṛtyācāraviśāradāḥ ||
vyavasthāṃ matkṛtāmetāṃ bhavaṃto'tra dvijottamāḥ
||81||व्यवहारानवेक्षध्वं स्मृत्याचारविशारदाः ॥
व्यवस्थां मत्कृतामेतां भवंतोऽत्र द्विजोत्तमाः
dhārayaṃtu mahātmāno diggajā iva medinīm ||
evaṃ prabhutvamāsthāya sthāne'smiñchivaśālini
||82||धारयंतु महात्मानो दिग्गजा इव मेदिनीम् ॥
एवं प्रभुत्वमास्थाय स्थानेऽस्मिञ्छिवशालिनि
śrutismṛtipurāṇoktāndharmānācarata dvijāḥ ||
niśamya somasya vaco vinītamiti te dvijāḥ
||83||श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तान्धर्मानाचरत द्विजाः ॥
निशम्य सोमस्य वचो विनीतमिति ते द्विजाः
uvāca kauśikasteṣu gotrāṇāṃ prathamo dvijaḥ ||
sādhūpadiṣṭamasmākaṃ dvijarājena sarvathā
||84||उवाच कौशिकस्तेषु गोत्राणां प्रथमो द्विजः ॥
साधूपदिष्टमस्माकं द्विजराजेन सर्वथा
sarvametatkariṣyāmaḥ kiṃtu kiṃcinniśāmaya ||
niyogataḥ pūjayatāṃ śivanirmālyasevinām
||85||सर्वमेतत्करिष्यामः किंतु किंचिन्निशामय ॥
नियोगतः पूजयतां शिवनिर्माल्यसेविनाम्
pātityaṃ jāyate'smākaṃ śrutismṛtivigarhitam ||
śrutismṛtī hi rudrasya yasmādājñādvayaṃ mahat
||86||पातित्यं जायतेऽस्माकं श्रुतिस्मृतिविगर्हितम् ॥
श्रुतिस्मृती हि रुद्रस्य यस्मादाज्ञाद्वयं महत्
kastadullaṃghayenmūḍhaḥ prāṇaiḥ kaṃṭhaga tairapi
||87||कस्तदुल्लंघयेन्मूढः प्राणैः कंठग तैरपि
aṣṭamūrteḥ punarmūrttāvagnau devamukhe makhān ||
kurvāṇāḥ śrutimārgeṇa prīṇayāmo'khilaṃ jagat
||88||अष्टमूर्तेः पुनर्मूर्त्तावग्नौ देवमुखे मखान् ॥
कुर्वाणाः श्रुतिमार्गेण प्रीणयामोऽखिलं जगत्
jagadbhagavato rūpaṃ vyaktameta tpuradviṣaḥ ||
mitho vibhinnamityetadabhinnaṃ punarīśvarāt
||89||जगद्भगवतो रूपं व्यक्तमेत त्पुरद्विषः ॥
मिथो विभिन्नमित्येतदभिन्नं पुनरीश्वरात्
agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate ||
ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ
||90||अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते ॥
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः
śrutismṛtipurāṇādisadabhyāsaprasaṃginām ||
tattadartheṣu puṇyārthaṃ pravṛttākhilakarmaṇām
||91||श्रुतिस्मृतिपुराणादिसदभ्यासप्रसंगिनाम् ॥
तत्तदर्थेषु पुण्यार्थं प्रवृत्ताखिलकर्मणाम्
asmākamavakāśo'pi viralo liṃga pūjane ||
rudrajāpyairmahāyajñairyajānāścaivamīśvaram
||92||अस्माकमवकाशोऽपि विरलो लिंग पूजने ॥
रुद्रजाप्यैर्महायज्ञैर्यजानाश्चैवमीश्वरम्
yathākṣaṇaṃ yathākālaṃ liṃgaṃ vedamupāsmahe ||
yattu te'bhimataṃ soma śrīsomeśvarapūjanam ||
tacca saṃpādayiṣyāmaḥ saviśeṣaṃ mahāmate
||93||यथाक्षणं यथाकालं लिंगं वेदमुपास्महे ॥
यत्तु तेऽभिमतं सोम श्रीसोमेश्वरपूजनम् ॥
तच्च संपादयिष्यामः सविशेषं महामते
yena tvadīpsitaṃ sidhyettamupāyaṃ niśāmaya ||
gaurīśaṃkarasaṃvādaṃ śrutvā bhagavato mukhāt
||94||येन त्वदीप्सितं सिध्येत्तमुपायं निशामय ॥
गौरीशंकरसंवादं श्रुत्वा भगवतो मुखात्
nāradaḥ prāha naḥ pūrvaṃ kathayāmastameva te ||
brahmadevadviṣaḥ pūrvaṃ śataśo daityadānavāḥ ||
tapobhirugrairvividhaiḥ śaṃkaraṃ pratipedire
||95||नारदः प्राह नः पूर्वं कथयामस्तमेव ते ॥
ब्रह्मदेवद्विषः पूर्वं शतशो दैत्यदानवाः ॥
तपोभिरुग्रैर्विविधैः शंकरं प्रतिपेदिरे
teṣāmatyugratapasāmananyāsaktacetasām ||
prasādamīśvaraścakre kāruṇyāmṛtasāgaraḥ
||96||तेषामत्युग्रतपसामनन्यासक्तचेतसाम् ॥
प्रसादमीश्वरश्चक्रे कारुण्यामृतसागरः
sa hi tribhuvanasvāmī devadevo maheśvaraḥ ||
apekṣate varaṃ dātuṃ bhaktimevānapāyinīm
||97||स हि त्रिभुवनस्वामी देवदेवो महेश्वरः ॥
अपेक्षते वरं दातुं भक्तिमेवानपायिनीम्
dadau sa bhuvanaiśvaryyaprāyānabhimatānvarān ||
teṣāṃ bhaktyaiva saṃtuṣṭo devabrahmadviṣāmapi
||98||ददौ स भुवनैश्वर्य्यप्रायानभिमतान्वरान् ॥
तेषां भक्त्यैव संतुष्टो देवब्रह्मद्विषामपि
brahmaṇā viṣṇunā cāpi yasyāṃto nādhigamyate ||
tasyātarkyaprabhāvasya ko nu vedāśayaṃ prabhoḥ
||99||ब्रह्मणा विष्णुना चापि यस्यांतो नाधिगम्यते ॥
तस्यातर्क्यप्रभावस्य को नु वेदाशयं प्रभोः
durvṛttebhyo'pi daityebhyastapobhirvaradāyinam ||
papraccha svacchhṛdayā pārvatī parameśvaram
||100||दुर्वृत्तेभ्योऽपि दैत्येभ्यस्तपोभिर्वरदायिनम् ॥
पप्रच्छ स्वच्छ्हृदया पार्वती परमेश्वरम्
pārvatyuvāca
bhagavanprasādaṃ te prāpya dhṛṣyaṃto bhuvanatrayam ||
upadravaṃtīṃdramukhāndevānsaṃkṣobhayaṃti ca
||101||भगवन्प्रसादं ते प्राप्य धृष्यंतो भुवनत्रयम् ॥
उपद्रवंतींद्रमुखान्देवान्संक्षोभयंति च
varaṃ dadāsi kiṃ teṣāṃ tādṛśānāṃ durātmanām ||
jagataḥ svastaye yeṣāṃ na manāgapi ceṣṭitam
||102||वरं ददासि किं तेषां तादृशानां दुरात्मनाम् ॥
जगतः स्वस्तये येषां न मनागपि चेष्टितम्
tvayā dattavarānetāndivyānbhogopabhoginaḥ ||
avadhīrya tavaiśvaryaṃ kathaṃ viṣṇurnihaṃti ca
||103||त्वया दत्तवरानेतान्दिव्यान्भोगोपभोगिनः ॥
अवधीर्य तवैश्वर्यं कथं विष्णुर्निहंति च
hatānāṃ ca punasteṣāṃ kā gatiḥ syādvada prabho
||104||हतानां च पुनस्तेषां का गतिः स्याद्वद प्रभो
īśvara uvāca
sāttvikā rājasāścaiva tāmasāśceti vai tridhā ||
bhavaṃti lokāsteṣvete tamaḥprāyā durāsadāḥ
||105||सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाश्चेति वै त्रिधा ॥
भवंति लोकास्तेष्वेते तमःप्राया दुरासदाः
suraiḥ saha spardhamānāstapobhirapi tāmasaiḥ ||
māṃ bhajaṃte muhurmohājjagadutsādanodyatāḥ
||106||सुरैः सह स्पर्धमानास्तपोभिरपि तामसैः ॥
मां भजंते मुहुर्मोहाज्जगदुत्सादनोद्यताः
varaṃ dadāmi yatteṣāṃ bhaktistatra tu kāraṇam ||
ahaṃ hi bhaktyā sugrāhyo nātra kāryā vicāraṇā
||107||वरं ददामि यत्तेषां भक्तिस्तत्र तु कारणम् ॥
अहं हि भक्त्या सुग्राह्यो नात्र कार्या विचारणा
taponurūpānāsādya varāṃste pāpakāriṇaḥ ||
viṣṇunā yannihanyate tacca devi nibodha me
||108||तपोनुरूपानासाद्य वरांस्ते पापकारिणः ॥
विष्णुना यन्निहन्यते तच्च देवि निबोध मे
ahaṃ hariśca yadbhinnau guṇabhāgo'tra kāraṇam ||
paramārthādabhinnau ca rahasyaṃ paramaṃ hyadaḥ
||109||अहं हरिश्च यद्भिन्नौ गुणभागोऽत्र कारणम् ॥
परमार्थादभिन्नौ च रहस्यं परमं ह्यदः
ārādhyārādhakādiśca bhedaḥ sāmānya eva nau ||
tathā hyahamimāṃ gaṃgāṃ viṣṇoḥ pādāgraniḥsṛtām
||11||आराध्याराधकादिश्च भेदः सामान्य एव नौ ॥
तथा ह्यहमिमां गंगां विष्णोः पादाग्रनिःसृताम्
vahāmi śirasā bhaktyā tvadīkṣāśaṃkito'pi san ||
api viṣṇustribhuvanaṃ paritrātuṃ vyavasthayā
||111||वहामि शिरसा भक्त्या त्वदीक्षाशंकितोऽपि सन् ॥
अपि विष्णुस्त्रिभुवनं परित्रातुं व्यवस्थया
māmupāsya ciraṃ lebhe cakraṃ duṣṭanibarhaṇam ||
tvāṃ ca tasya mahāmāyāmaprameyātmano hareḥ
||112||मामुपास्य चिरं लेभे चक्रं दुष्टनिबर्हणम् ॥
त्वां च तस्य महामायामप्रमेयात्मनो हरेः
ārādhayāmi tadbhaktyā trijagajanmakāraṇam ||
śirasyādhāya cānyāṃ me śaktirūpāṃ tathā hariḥ
||113||आराधयामि तद्भक्त्या त्रिजगजन्मकारणम् ॥
शिरस्याधाय चान्यां मे शक्तिरूपां तथा हरिः
ajo'pi janmānyāsādya lokarakṣāṃ karoti vai ||
haṃtuṃ hiraṇyakaśipuṃ narasiṃhavapuśca saḥ
||114||अजोऽपि जन्मान्यासाद्य लोकरक्षां करोति वै ॥
हंतुं हिरण्यकशिपुं नरसिंहवपुश्च सः
jagajjighāṃsuḥ śamito mayā śarabha rūpiṇā ||
māṃ ca bāṇaparitrāṇe triśūlodyamakāriṇam
||115||जगज्जिघांसुः शमितो मया शरभ रूपिणा ॥
मां च बाणपरित्राणे त्रिशूलोद्यमकारिणम्
mānuṣye'pyavatāre'sau staṃbhayitvā sa līlayā ||
prabhāvaṃ mahimānaṃ ca varddhayanmāmakaṃ hariḥ ||
varivasyati māṃ nityamaṃtarātmāpi me vibhuḥ
||116||मानुष्येऽप्यवतारेऽसौ स्तंभयित्वा स लीलया ॥
प्रभावं महिमानं च वर्द्धयन्मामकं हरिः ॥
वरिवस्यति मां नित्यमंतरात्मापि मे विभुः
athāhaṃ paramātmānamenamādyaṃtavarjitam ||
dhyānayogaiḥ samādhau ca bhāvayāmi niraṃtaram
||117||अथाहं परमात्मानमेनमाद्यंतवर्जितम् ॥
ध्यानयोगैः समाधौ च भावयामि निरंतरम्
tadevaṃ nāvayorbhedo vidyate pāramārthikaḥ ||
bhedaṃ ca tāratamyaṃ ca mūḍhā eva vitanvate
||119||तदेवं नावयोर्भेदो विद्यते पारमार्थिकः ॥
भेदं च तारतम्यं च मूढा एव वितन्वते
vaiṣṇavaṃ rūpamāsthāya durvṛttānhanmi tānaham ||
gatiṃ ca teṣāmadhunā maheśvari niśāmaya
||119||वैष्णवं रूपमास्थाय दुर्वृत्तान्हन्मि तानहम् ॥
गतिं च तेषामधुना महेश्वरि निशामय
mayi bhaktyavasāne tu hareḥ saṃdarśanena ca ||
krodhadarpābhibhūtatvānna muktiṃ prāpnuvaṃti te
||120||मयि भक्त्यवसाने तु हरेः संदर्शनेन च ॥
क्रोधदर्पाभिभूतत्वान्न मुक्तिं प्राप्नुवंति ते
āvayostu prabhāvena te punarddhautakalmaṣāḥ ||
brahmarṣīṇāṃ kule janma saṃprāptā muktihetukam
||121||आवयोस्तु प्रभावेन ते पुनर्द्धौतकल्मषाः ॥
ब्रह्मर्षीणां कुले जन्म संप्राप्ता मुक्तिहेतुकम्
brahmacārivratā dūrdhvaṃ yogaṃ pāśupataṃ śritāḥ ||
prācīnakarmasaṃskārātte punarmāmupāsate
||122||ब्रह्मचारिव्रता दूर्ध्वं योगं पाशुपतं श्रिताः ॥
प्राचीनकर्मसंस्कारात्ते पुनर्मामुपासते
bhaktiyogena cāsthāya vrataṃ pāśupatādikam ||
śmaśānavāsino nagnā apare caikavāsasaḥ
||123||भक्तियोगेन चास्थाय व्रतं पाशुपतादिकम् ॥
श्मशानवासिनो नग्ना अपरे चैकवाससः
bhikṣābhujo bhūtibhṛto malliṃgānyarccayaṃti te ||
tathā madekāgradhiyo maddhyānaikadṛḍhavratāḥ
||124||भिक्षाभुजो भूतिभृतो मल्लिंगान्यर्च्चयंति ते ॥
तथा मदेकाग्रधियो मद्ध्यानैकदृढव्रताः
ye tvāmapi namasyaṃti jagatāṃ mama ceśvarīm ||
dehāvasānayogena muktiṃ teṣāṃ dadāmyaham
||125||ये त्वामपि नमस्यंति जगतां मम चेश्वरीम् ॥
देहावसानयोगेन मुक्तिं तेषां ददाम्यहम्
sārūpyasālokyamayīṃ mayyāveśitacetasām ||
sāyujyamuktaye nāyaṃ yogaḥ pāśupato yataḥ ||
smṛtyācāreṇa munibhiḥ sa sadbhistena garhitaḥ
||126||सारूप्यसालोक्यमयीं मय्यावेशितचेतसाम् ॥
सायुज्यमुक्तये नायं योगः पाशुपतो यतः ॥
स्मृत्याचारेण मुनिभिः स सद्भिस्तेन गर्हितः
dvijā ūcuḥ
tīrthayātrāprasaṃgena tāni hopagatāndvijān ||
svamānamupaneṣyāmo bhaktyāvarjjitamānasān
||127||तीर्थयात्राप्रसंगेन तानि होपगतान्द्विजान् ॥
स्वमानमुपनेष्यामो भक्त्यावर्ज्जितमानसान्
śucibhikṣānnakaupīnakamaṇḍalvādisatkṛtāḥ ||
ananyakāryyāḥ satatamihāgatya tapasvinaḥ
||128||शुचिभिक्षान्नकौपीनकमण्डल्वादिसत्कृताः ॥
अनन्यकार्य्याः सततमिहागत्य तपस्विनः
bhavatpradattairvividhairupahārairataṃdritāḥ ||
tattvatastattvasaṃkhyāste śivadharmaikatatparāḥ
||129||भवत्प्रदत्तैर्विविधैरुपहारैरतंद्रिताः ॥
तत्त्वतस्तत्त्वसंख्यास्ते शिवधर्मैकतत्पराः
śrīsomeśvaramabhyarcya tava śreyo'bhivarddhakāḥ ||
muktimaṃte gamiṣyaṃti devasyātisudurllabhām
||130||श्रीसोमेश्वरमभ्यर्च्य तव श्रेयोऽभिवर्द्धकाः ॥
मुक्तिमंते गमिष्यंति देवस्यातिसुदुर्ल्लभाम्
tato'nye'tha tato'pyanye tataścānye tapodhanā ||
parīkṣitāstu te'smābhirbhavitāro niśāpate
||131||ततोऽन्येऽथ ततोऽप्यन्ये ततश्चान्ये तपोधना ॥
परीक्षितास्तु तेऽस्माभिर्भवितारो निशापते
dvijā ūcuḥ
ityāha bhagavāndevyā pṛṣṭaḥ sa ca trilocanaḥ ||
tatraiva nāradaḥ sarvaṃ saṃvādaṃ śivayeritam(?)
||132||इत्याह भगवान्देव्या पृष्टः स च त्रिलोचनः ॥
तत्रैव नारदः सर्वं संवादं शिवयेरितम्(?)
śrutvā naḥ kathayāmāsa kathāṃ goṣṭhīṣu pṛcchatām ||
tava cāsmābhiradhunā sarvametadudīritam
||133||श्रुत्वा नः कथयामास कथां गोष्ठीषु पृच्छताम् ॥
तव चास्माभिरधुना सर्वमेतदुदीरितम्
evamuktastu taiḥ prītaḥ somaḥ svabhavanaṃ yayau ||
tadājñayā ca tatsarvaṃ yathoktaṃ te'pi kurvate
||134||एवमुक्तस्तु तैः प्रीतः सोमः स्वभवनं ययौ ॥
तदाज्ञया च तत्सर्वं यथोक्तं तेऽपि कुर्वते
devyuvāca
evaṃ prabhāvo deveśaḥ someśaḥ pāpanāśanaḥ ||
kenopāyena tuṣyeta vratena niyamena vā
||135||एवं प्रभावो देवेशः सोमेशः पापनाशनः ॥
केनोपायेन तुष्येत व्रतेन नियमेन वा
īśvara uvāca
kathayāmi sphuṭaṃ dharmmaṃ mānuṣāṇāṃ hitāya vai ||
sa yena tuṣyate devaḥ śṛṇu tvaṃ surasundari
||136||कथयामि स्फुटं धर्म्मं मानुषाणां हिताय वै ॥
स येन तुष्यते देवः शृणु त्वं सुरसुन्दरि
nityopavāsanaktāni vratāni vividhāni ca ||
tīrthe dānāni sarvāṇi pātre dattānyaśeṣataḥ
||137||नित्योपवासनक्तानि व्रतानि विविधानि च ॥
तीर्थे दानानि सर्वाणि पात्रे दत्तान्यशेषतः
tapaśca taptaṃ tenaiva snātaṃ tenaiva puṣkare ||
kedāre tu jalaṃ tena gatvā pītaṃ tu niścitam
||138||तपश्च तप्तं तेनैव स्नातं तेनैव पुष्करे ॥
केदारे तु जलं तेन गत्वा पीतं तु निश्चितम्
tena dṛṣṭaṃ varārohe jyotirliṃgaṃ mahāprabham ||
somavāravrataṃ divyaṃ yena cīrṇaṃ tu saṃśraye
||139||तेन दृष्टं वरारोहे ज्योतिर्लिंगं महाप्रभम् ॥
सोमवारव्रतं दिव्यं येन चीर्णं तु संश्रये
kimanyairbahubhirdānairdattaiḥ pātreṣu sundari
||140||किमन्यैर्बहुभिर्दानैर्दत्तैः पात्रेषु सुन्दरि
pūjitaṃ yena bhāvena somavāradināṣṭa kam ||
tena sarvaṃ kṛtaṃ devi cīrṇaṃ tatra mahāvratam
||141||पूजितं येन भावेन सोमवारदिनाष्ट कम् ॥
तेन सर्वं कृतं देवि चीर्णं तत्र महाव्रतम्
itihāsamimaṃ pūrvaṃ kathayāmi tava priye ||
yathāvṛttaṃ mahādevi somavāravrataṃ prati
||142||इतिहासमिमं पूर्वं कथयामि तव प्रिये ॥
यथावृत्तं महादेवि सोमवारव्रतं प्रति
īśvara uvāca
kailāsasya maheśāni uttare ca vyavasthitā ||
niṣadhopari vistīrṇā purī nāma svayaṃprabhā
||143||कैलासस्य महेशानि उत्तरे च व्यवस्थिता ॥
निषधोपरि विस्तीर्णा पुरी नाम स्वयंप्रभा
nānāratnasuśobhāḍhyā nānāgandharvasaṃkulā ||
sarvāvayavasaṃpūrṇā śakrasyevāmarāvatī
||144||नानारत्नसुशोभाढ्या नानागन्धर्वसंकुला ॥
सर्वावयवसंपूर्णा शक्रस्येवामरावती
ghanavāhananāmā ca gandharvastatra tiṣṭhati ||
bhuṃkte tatra mahābhogāndevairapi sudurlabhān
||145||घनवाहननामा च गन्धर्वस्तत्र तिष्ठति ॥
भुंक्ते तत्र महाभोगान्देवैरपि सुदुर्लभान्
navayauvanasaṃyuktā bhāryā tasya manoharā ||
prauḍhavākyā suśīlā ca pīnonnatapayodharā
||146||नवयौवनसंयुक्ता भार्या तस्य मनोहरा ॥
प्रौढवाक्या सुशीला च पीनोन्नतपयोधरा
tayā sārddhaṃ tu sambhogānbhuṃkte gaṃdharvanāyakaḥ ||
utpannā tasya kālena putrī putrāṣṭakopari
||147||तया सार्द्धं तु सम्भोगान्भुंक्ते गंधर्वनायकः ॥
उत्पन्ना तस्य कालेन पुत्री पुत्राष्टकोपरि
sarvāvayavasaṃpannā sarvavijñānavedinī ||
gaṃdharvasenā vikhyātā nāmnā sā parameśvari
||148||सर्वावयवसंपन्ना सर्वविज्ञानवेदिनी ॥
गंधर्वसेना विख्याता नाम्ना सा परमेश्वरि
kanyānāṃ tu sahasreṣu pravarā rūpaśālinī ||
kautūhalena sā pitrā proktā krīḍasva bhāmini
||149||कन्यानां तु सहस्रेषु प्रवरा रूपशालिनी ॥
कौतूहलेन सा पित्रा प्रोक्ता क्रीडस्व भामिनि
udyāne ramaṇīye'tra nānādrumalatākule ||
vṛkṣairanekaiḥ saṃkīrṇe phalapuṣpasamanvite
||150||उद्याने रमणीयेऽत्र नानाद्रुमलताकुले ॥
वृक्षैरनेकैः संकीर्णे फलपुष्पसमन्विते
evaṃ sā ramate nityaṃ kanyāparivṛtā sadā ||
evaṃ dṛṣṭvā krīḍamānā mātā bhartāramabravīt
||151||एवं सा रमते नित्यं कन्यापरिवृता सदा ॥
एवं दृष्ट्वा क्रीडमाना माता भर्तारमब्रवीत्
jīvitaṃ niṣphalaṃ svāminmama te saha bāṃdhavaiḥ ||
yasyedṛśī gṛhe kanyā tiṣṭhate bhartṛvarjjitā
||152||जीवितं निष्फलं स्वामिन्मम ते सह बांधवैः ॥
यस्येदृशी गृहे कन्या तिष्ठते भर्तृवर्ज्जिता
ityuktaḥ sa tu gaṃdharvo bhāryāṃ vacanamabravīt ||
anveṣayāmi bharttāraṃ putryarthe tu manoharam
||153||इत्युक्तः स तु गंधर्वो भार्यां वचनमब्रवीत् ॥
अन्वेषयामि भर्त्तारं पुत्र्यर्थे तु मनोहरम्
ityuktvā''hvāpayāmāsa putrīṃ tāṃ ghanavāhanaḥ ||
āhūtā pitṛmātṛbhyāṃ tvaritā''gatya sundari
||154||इत्युक्त्वाऽऽह्वापयामास पुत्रीं तां घनवाहनः ॥
आहूता पितृमातृभ्यां त्वरिताऽऽगत्य सुन्दरि
anukrameṇa sarveṣāṃ patitā pādayoḥ śubhā ||
ādeśaṃ dehi me tāta ki nu kāryaṃ mayā''dhunā
||155||अनुक्रमेण सर्वेषां पतिता पादयोः शुभा ॥
आदेशं देहि मे तात कि नु कार्यं मयाऽऽधुना
uktaṃ ca ghanavāhena harṣitena vacastataḥ ||
he putri tava yaḥ kaścidvaraḥ saṃprati rocate ||
divyaṃ drakṣye tvatsadṛśaṃ gaṃdharvāṇāṃ śiromaṇim
||156||उक्तं च घनवाहेन हर्षितेन वचस्ततः ॥
हे पुत्रि तव यः कश्चिद्वरः संप्रति रोचते ॥
दिव्यं द्रक्ष्ये त्वत्सदृशं गंधर्वाणां शिरोमणिम्
ityuktā krodhatāmrākṣī pitaraṃ vākyamabravīt ||
mama rūpasya koṭyaṃśe kiṃ kopyasti jagattraye ||
tacchrutvā cādbhutaṃ vākyaṃ pitā mātā ca mohitau
||157||इत्युक्ता क्रोधताम्राक्षी पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥
मम रूपस्य कोट्यंशे किं कोप्यस्ति जगत्त्रये ॥
तच्छ्रुत्वा चाद्भुतं वाक्यं पिता माता च मोहितौ
sarve viṣādamāpannā bāṃdhavāśca pare janāḥ ||
aśobhanamidaṃ vākyaṃ kanyayā yatprabhāṣitam ||
ityuktvā tu gatāḥ sarve jananījanabāṃdhavāḥ
||158||सर्वे विषादमापन्ना बांधवाश्च परे जनाः ॥
अशोभनमिदं वाक्यं कन्यया यत्प्रभाषितम् ॥
इत्युक्त्वा तु गताः सर्वे जननीजनबांधवाः
sā tatraiva mahodyāne ramate sakhisaṃyutā ||
hiṃḍolake samārūḍhā vasaṃte māsi bhāmini
||159||सा तत्रैव महोद्याने रमते सखिसंयुता ॥
हिंडोलके समारूढा वसंते मासि भामिनि
tāvaddivyavimānasthaḥ śikhaṇḍī gaṇanāyakaḥ ||
gacchankhe dadṛśe kanyāṃ rūpaudāryyasamākulām
||160||तावद्दिव्यविमानस्थः शिखण्डी गणनायकः ॥
गच्छन्खे ददृशे कन्यां रूपौदार्य्यसमाकुलाम्
gītavādyena nṛtyena ramatīṃ dudubhisvanaiḥ ||
sa mādhyāhnikasaṃdhyāyāmavatīrya vimānataḥ
||161||गीतवाद्येन नृत्येन रमतीं दुदुभिस्वनैः ॥
स माध्याह्निकसंध्यायामवतीर्य विमानतः
krīḍamāno'psarobhistu tatrodyāne sthitastataḥ ||
śuśrāva vākyaṃ kanyāyā gaṃdharvaduhitustadā
||162||क्रीडमानोऽप्सरोभिस्तु तत्रोद्याने स्थितस्ततः ॥
शुश्राव वाक्यं कन्याया गंधर्वदुहितुस्तदा
na ko'pi sadṛśo loke mama rūpeṇa dṛśyate ||
devo vā dānavo vāpi koṭyaṃśe mama rūpataḥ
||163||न कोऽपि सदृशो लोके मम रूपेण दृश्यते ॥
देवो वा दानवो वापि कोट्यंशे मम रूपतः
iti vākyaṃ tataḥ śrutvā gaṇaḥ krodhasamanvitaḥ ||
śaśāpa tāṃ sucārvaṃgīṃ sāhaṃkārāṃ gaṇeśvaraḥ
||164||इति वाक्यं ततः श्रुत्वा गणः क्रोधसमन्वितः ॥
शशाप तां सुचार्वंगीं साहंकारां गणेश्वरः
gaṇa uvāca
māṃ dṛṣṭvā yadviśālākṣi rūpasaubhāgyagarvitā ||
samākṣipasi gaṃdharvāndevādyāṃścaiva garvitā
||165||मां दृष्ट्वा यद्विशालाक्षि रूपसौभाग्यगर्विता ॥
समाक्षिपसि गंधर्वान्देवाद्यांश्चैव गर्विता
tasmātte garvasaṃyukte kuṣṭhamaṃge bhaviṣyati ||
śrutvā śāpaṃ tataḥ kanyā bhayabhītā tapasvinī
||166||तस्मात्ते गर्वसंयुक्ते कुष्ठमंगे भविष्यति ॥
श्रुत्वा शापं ततः कन्या भयभीता तपस्विनी
sāṣṭāṃgaṃ praṇipatyāthānugrahārthamayācata ||
bhagavanmama dīnāyāḥ śāpasyānugrahaṃ prabho ||
prayaccha tvaṃ mahā bhāga naivaṃ kartrī punaḥ kvacit
||167||साष्टांगं प्रणिपत्याथानुग्रहार्थमयाचत ॥
भगवन्मम दीनायाः शापस्यानुग्रहं प्रभो ॥
प्रयच्छ त्वं महा भाग नैवं कर्त्री पुनः क्वचित्
ityuktastava kāruṇyācchikhaṇḍī gaṇanāyakaḥ ||
anugrahaṃ dadau tasyā gaṃdharvaduhitustadā
||168||इत्युक्तस्तव कारुण्याच्छिखण्डी गणनायकः ॥
अनुग्रहं ददौ तस्या गंधर्वदुहितुस्तदा
śikhaṇḍyuvāca
jātirūpeṇa saṃyukto vidyāhaṃkārasaṃpadā ||
yo yena garvitaḥ prāṇī sa taṃ prāpya vinaśyati
||169||जातिरूपेण संयुक्तो विद्याहंकारसंपदा ॥
यो येन गर्वितः प्राणी स तं प्राप्य विनश्यति
tasmādgarvo naiva kāryo garvasyaitatphalaṃ smṛtam ||
śṛṇuṣvānugrahaṃ bāle śrutvā caivāvadhāraya
||170||तस्माद्गर्वो नैव कार्यो गर्वस्यैतत्फलं स्मृतम् ॥
शृणुष्वानुग्रहं बाले श्रुत्वा चैवावधारय
himavadvanamadhyastho gośṛṃga ṛṣipuṃgavaḥ ||
kariṣyatyupakāraṃ sa evamuktvā gataḥ priye
||171||हिमवद्वनमध्यस्थो गोशृंग ऋषिपुंगवः ॥
करिष्यत्युपकारं स एवमुक्त्वा गतः प्रिये
tāvatsaṃdhyā samāyātā tatkṣaṇādbhuvanāṃtare
||172||तावत्संध्या समायाता तत्क्षणाद्भुवनांतरे
tato gaṃdharvvatanayā bhagnotsāhā natānanā ||
parityajya vanaṃ ramyamāgatā pituraṃtike
||173||ततो गंधर्व्वतनया भग्नोत्साहा नतानना ॥
परित्यज्य वनं रम्यमागता पितुरंतिके
kathayāmāsa tatsarvaṃ kāraṇaṃ kuṣṭhasaṃbhavam ||
tacchrutvā śokasaṃtaptau pitarau vigataprabhau
||174||कथयामास तत्सर्वं कारणं कुष्ठसंभवम् ॥
तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्तौ पितरौ विगतप्रभौ
himavaṃtaṃ giriṃ prāptau tvaritau sutayā saha ||
gośṛṃgasya ṛṣestatra dadṛśāte tathāśramam
||175||हिमवंतं गिरिं प्राप्तौ त्वरितौ सुतया सह ॥
गोशृंगस्य ऋषेस्तत्र ददृशाते तथाश्रमम्
tatra madhyasthitaṃ dṛṣṭvā gośṛṃgamṛṣipuṃgavam ||
praṇamya daṇḍavadbhūmau stutvā stotrairanekadhā
||176||तत्र मध्यस्थितं दृष्ट्वा गोशृंगमृषिपुंगवम् ॥
प्रणम्य दण्डवद्भूमौ स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकधा
upaviṣṭogratastasya praṇipatya punaḥpunaḥ ||
provāca vacanaṃ tatra pūrvavṛttaṃ yathā'bhavat
||177||उपविष्टोग्रतस्तस्य प्रणिपत्य पुनःपुनः ॥
प्रोवाच वचनं तत्र पूर्ववृत्तं यथाऽभवत्
kathite caiva vṛttāṃte punaḥ papraccha kāraṇam ||
pṛṣṭe tu kāraṇe tatra gaṃdharvaḥ proktavāṃstadā
||178||कथिते चैव वृत्तांते पुनः पप्रच्छ कारणम् ॥
पृष्टे तु कारणे तत्र गंधर्वः प्रोक्तवांस्तदा
gaṃdharva uvāca
duhiturme śarīraṃ tu vyādhikuṣṭhenapīḍitam ||
yenopaśamanaṃ yāti tattvaṃ karttumihārhasi
||179||दुहितुर्मे शरीरं तु व्याधिकुष्ठेनपीडितम् ॥
येनोपशमनं याति तत्त्वं कर्त्तुमिहार्हसि
prasādaṃ kuru viprarṣe mama dīnasya sāṃpratam ||
yathā kuṣṭhaṃ śamaṃ yāti mama putryāstu kāraṇam
||180||प्रसादं कुरु विप्रर्षे मम दीनस्य सांप्रतम् ॥
यथा कुष्ठं शमं याति मम पुत्र्यास्तु कारणम्
gośṛṃga uvāca
bhārate tu mahātejāstiṣṭhatyudadhisannidhau ||
devaḥ someśvaronāma sarvadevanamaskṛtaḥ
||181||भारते तु महातेजास्तिष्ठत्युदधिसन्निधौ ॥
देवः सोमेश्वरोनाम सर्वदेवनमस्कृतः
kṣaṇaṃ kṛtvā hi saṃpūjya ekāhāreṇa mānavaiḥ ||
sarvavyādhivināśāya sarvakāryārthasiddhaye
||182||क्षणं कृत्वा हि संपूज्य एकाहारेण मानवैः ॥
सर्वव्याधिविनाशाय सर्वकार्यार्थसिद्धये
somavāravrateneśaṃ samārādhaya śaṃkaram ||
evaṃ kṛte vyādhināśastava putryā bhaviṣyati
||183||सोमवारव्रतेनेशं समाराधय शंकरम् ॥
एवं कृते व्याधिनाशस्तव पुत्र्या भविष्यति
īśvara uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā maharṣerbhāvitātmanaḥ ||
tatra gaṃtuṃ manaścakre someśārādhanaṃ prati
||184||इति तद्वचनं श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः ॥
तत्र गंतुं मनश्चक्रे सोमेशाराधनं प्रति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye śrīsomeśvara varṇane somavāravratamāhātmyavarṇanaṃnāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||