yadyevaṃ sakalaścaṃdraḥ kathaṃ na vidhṛtastvayā
devyuvāca
yadyevaṃ sakalaścaṃdraḥ kathaṃ na vidhṛtastvayā ||
antabhāve kalānāṃ tatkāraṇaṃ kathaya prabho
||1||यद्येवं सकलश्चंद्रः कथं न विधृतस्त्वया ॥
अन्तभावे कलानां तत्कारणं कथय प्रभो
īśvara uvāca
amā ṣoḍaśabhedena devi proktā mahākalā ||
saṃsthitā paramā māyā dehināṃ deha dhāriṇī
||2||अमा षोडशभेदेन देवि प्रोक्ता महाकला ॥
संस्थिता परमा माया देहिनां देह धारिणी
amādipaurṇamāsyaṃtā yā eva śaśinaḥ kalāḥ ||
tithayastāḥ samākhyātāḥ ṣoḍaśaiva prakīrtitāḥ
||3||अमादिपौर्णमास्यंता या एव शशिनः कलाः ॥
तिथयस्ताः समाख्याताः षोडशैव प्रकीर्तिताः
amā sūkṣmā parā śaktiḥ sā tvaṃ devi prakīrtitā ||
pralayotpattiyogena sthitāḥ kālakramoditāḥ
||4||अमा सूक्ष्मा परा शक्तिः सा त्वं देवि प्रकीर्तिता ॥
प्रलयोत्पत्तियोगेन स्थिताः कालक्रमोदिताः
ṣoḍaśaiva svarā ye tu ādyāḥ sṛṣṭayaṃtakāḥ priye ||
kālasyāvayavāste ca vijñeyāḥ kālavedibhiḥ
||5||षोडशैव स्वरा ये तु आद्याः सृष्टयंतकाः प्रिये ॥
कालस्यावयवास्ते च विज्ञेयाः कालवेदिभिः
truṭirlavo nimeṣaśca kalā kāṣṭhā muhūrtakam ||
rātryahaḥpakṣamāsāśca ayanaṃ vatsaraṃ yugam
||6||त्रुटिर्लवो निमेषश्च कला काष्ठा मुहूर्तकम् ॥
रात्र्यहःपक्षमासाश्च अयनं वत्सरं युगम्
manvataraṃ tathā kalpaṃ mahākalpaṃ ca ṣoḍaśa ||
kalā visarjanī yā tu jīvamāśritya vartate
||7||मन्वतरं तथा कल्पं महाकल्पं च षोडश ॥
कला विसर्जनी या तु जीवमाश्रित्य वर्तते
sā sṛjatyakhilaṃ viśvaṃ viṣuvadvayasaṃyutam ||
tathā saṃvaraṇī yā tu viśvaṃ saṃharate priye ||
netrapātāccaturbhāgastruṭikālo nigadyate ||
tasmācca dviguṇaṃ viddhi nimiṣaṃ tanmaheśvari
||9||सा सृजत्यखिलं विश्वं विषुवद्वयसंयुतम् ॥
तथा संवरणी या तु विश्वं संहरते प्रिये ॥
नेत्रपाताच्चतुर्भागस्त्रुटिकालो निगद्यते ॥
तस्माच्च द्विगुणं विद्धि निमिषं तन्महेश्वरि
nimiṣaistriṃśadbhiḥ kāṣṭhā tābhirviṃśatibhiḥ kalā ||
viṃśatikalo muhūrtaḥ syāddinaṃ paṃcadaśaistu taiḥ
||10||निमिषैस्त्रिंशद्भिः काष्ठा ताभिर्विंशतिभिः कला ॥
विंशतिकलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः
dinamānā niśā jñeyā ahorātraṃ dvayādbhavet |
taiḥ paṃcadaśabhiḥ pakṣo dvipakṣo māsa ucyate
||11||दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं द्वयाद्भवेत् ।
तैः पंचदशभिः पक्षो द्विपक्षो मास उच्यते
māsaiścaivāyanaṃ ṣaḍbhirvarṣaṃ syādayanadvaye ||
catvāriṃśacca lakṣāṇi lakṣāṇāṃ tritayaṃ punaḥ
||12||मासैश्चैवायनं षड्भिर्वर्षं स्यादयनद्वये ॥
चत्वारिंशच्च लक्षाणि लक्षाणां त्रितयं पुनः
viṃśatiśca sahasrāṇi jñeyaṃ sauraṃ caturyugam ||
caturyugaikasaptatyā manvaṃtaramudāhṛtam
||13||विंशतिश्च सहस्राणि ज्ञेयं सौरं चतुर्युगम् ॥
चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वंतरमुदाहृतम्
aiṃdrametadbhavedāyuḥ samāsāṃtaṃ ca kīrtitam ||
caturdaśendraiḥ pralīnaiḥ kalpaṃ brahmadinaṃ bhavet
||14||ऐंद्रमेतद्भवेदायुः समासांतं च कीर्तितम् ॥
चतुर्दशेन्द्रैः प्रलीनैः कल्पं ब्रह्मदिनं भवेत्
rātriśca tāvatī caiva caturyugasahasrikā ||
anena dinamānena śatābdaṃ jīvati priye
||15||रात्रिश्च तावती चैव चतुर्युगसहस्रिका ॥
अनेन दिनमानेन शताब्दं जीवति प्रिये
mamaiva nimiṣārddhena sahasrāṇi caturddaśa ||
vinaśyaṃti tato viṣṇorasaṃkhyātāḥ pitāmahāḥ
||16||ममैव निमिषार्द्धेन सहस्राणि चतुर्द्दश ॥
विनश्यंति ततो विष्णोरसंख्याताः पितामहाः
evaṃ krameṇa deveśi samutpannamidaṃ jagat ||
śaśisūryavibhāgena citrarūpamanaṃtakam
||17||एवं क्रमेण देवेशि समुत्पन्नमिदं जगत् ॥
शशिसूर्यविभागेन चित्ररूपमनंतकम्
kalā devi yadādyaṃtamanādimajamavyayam ||
tadānvitaḥ śaśī tasyāmadhomukhamavasthitaḥ
||18||कला देवि यदाद्यंतमनादिमजमव्ययम् ॥
तदान्वितः शशी तस्यामधोमुखमवस्थितः
evaṃ kṣayodayaṃ jñeyaṃ caṃdrārkābhyāmavasthitam ||
sṛṣṭikramaṃ mayā proktaṃ saṃhāramadhunā śṛṇu
||19||एवं क्षयोदयं ज्ञेयं चंद्रार्काभ्यामवस्थितम् ॥
सृष्टिक्रमं मया प्रोक्तं संहारमधुना शृणु
mahākalpaṃ hataṃ kalpaiḥ kalpaṃ manvaṃtarairhatam ||
māsaṃ pakṣāhataṃ kṛtvā taṃ cāhorātribhājitam
||2||महाकल्पं हतं कल्पैः कल्पं मन्वंतरैर्हतम् ॥
मासं पक्षाहतं कृत्वा तं चाहोरात्रिभाजितम्
ahorātraṃ muhūrtena muhūrtaṃ tu kalāhatam ||
kalāṃ kāṣṭhā hatāṃ kṛtvā kāṣṭhāṃ nimiṣabhājitām
||21||अहोरात्रं मुहूर्तेन मुहूर्तं तु कलाहतम् ॥
कलां काष्ठा हतां कृत्वा काष्ठां निमिषभाजिताम्
nimiṣaṃ ca lavairhatvā lavaṃ truṭivibhājitam ||
tadatītaṃ praśāṃtaṃ ca nirvikāramalakṣaṇam
||22||निमिषं च लवैर्हत्वा लवं त्रुटिविभाजितम् ॥
तदतीतं प्रशांतं च निर्विकारमलक्षणम्
tasya ceyaṃ parā māyā kalā śirasi dhāritā ||
sā śaktirdevadevasya viśvākārā parā priye ||
mohayitvā tu saṃtānaṃ saṃsārayati pārvati
||23||तस्य चेयं परा माया कला शिरसि धारिता ॥
सा शक्तिर्देवदेवस्य विश्वाकारा परा प्रिये ॥
मोहयित्वा तु संतानं संसारयति पार्वति
30a evametajjagaddevi utpattisthitilakṣaṇam ||
yatraivotpadyate kṛtsnaṃ punastatraiva līyate
||24||30a एवमेतज्जगद्देवि उत्पत्तिस्थितिलक्षणम् ॥
यत्रैवोत्पद्यते कृत्स्नं पुनस्तत्रैव लीयते
seyaṃ māyāmayī śaktiḥ śuddhāśuddhasvarūpiṇī ||
caṃdrarūpā sthitā sā tu tava devi prakāśayet
||25||सेयं मायामयी शक्तिः शुद्धाशुद्धस्वरूपिणी ॥
चंद्ररूपा स्थिता सा तु तव देवि प्रकाशयेत्
devyuvāca
paṃcāgninopasantaptā varṣakoṭīranekadhā ||
tattapaḥ saphalaṃ jātaṃ me'dya deva jagatpate
||26||पंचाग्निनोपसन्तप्ता वर्षकोटीरनेकधा ॥
तत्तपः सफलं जातं मेऽद्य देव जगत्पते
sṛṣṭiyogo mayā jñātaḥ saṃhāraśca maheśvara ||
candrotpattisvarūpaṃ ca kalāmānaṃ tathaiva ca
||27||सृष्टियोगो मया ज्ञातः संहारश्च महेश्वर ॥
चन्द्रोत्पत्तिस्वरूपं च कलामानं तथैव च
adhunā mama deveśa sandeho hṛdi saṃsthitaḥ ||
kautūhalaṃ paraṃ deva kathayasva maheśvara
||28||अधुना मम देवेश सन्देहो हृदि संस्थितः ॥
कौतूहलं परं देव कथयस्व महेश्वर
amṛtādeva saṃbhūtaḥ sarvāhlādakaraḥ śaśī ||
priyaśca tava deveśa vallabhaścaṃdramāstathā
||29||अमृतादेव संभूतः सर्वाह्लादकरः शशी ॥
प्रियश्च तव देवेश वल्लभश्चंद्रमास्तथा
caṃdre ca cadi ityeṣa hlādane dhāturiṣyate ||
śuklatve cāpatattve ca mayā tveṣa vibhāvyate
||3||चंद्रे च चदि इत्येष ह्लादने धातुरिष्यते ॥
शुक्लत्वे चापतत्त्वे च मया त्वेष विभाव्यते
sarvauṣadhīnāmadhipaḥ pitṝṇāṃ prīṇanaṃ param ||
tadāśrayaśca tvadbhaktastva tsevātatparaḥ śaśī
||31||सर्वौषधीनामधिपः पितॄणां प्रीणनं परम् ॥
तदाश्रयश्च त्वद्भक्तस्त्व त्सेवातत्परः शशी
tathāpi sakalaṃko'yaṃ kautukaṃ kurute mama ||
devi brahmāṃḍasaṃghaṭṭamālāmaṃḍitaśekharaḥ
||32||तथापि सकलंकोऽयं कौतुकं कुरुते मम ॥
देवि ब्रह्मांडसंघट्टमालामंडितशेखरः
śīrṣe tava niviṣṭasya kaṣṭaṃ caṃdrasya cedyadi ||
tarhi nātha na śocyā vai saṃsāre duḥkhabhāginaḥ
||33||शीर्षे तव निविष्टस्य कष्टं चंद्रस्य चेद्यदि ॥
तर्हि नाथ न शोच्या वै संसारे दुःखभागिनः
na cāsti triṣu lokeṣu na caitatsaṃbhaviṣyati ||
yatra śakto bhavatkartuṃ duḥkhasyāsya ca saṃkṣayam
||34||न चास्ति त्रिषु लोकेषु न चैतत्संभविष्यति ॥
यत्र शक्तो भवत्कर्तुं दुःखस्यास्य च संक्षयम्
sarveṣāṃ vartate śaṃkā yathā mama maheśvara ||
utpannaṃ kāraṇaṃ kiṃtadyena somasya lāṃchanam
||35||सर्वेषां वर्तते शंका यथा मम महेश्वर ॥
उत्पन्नं कारणं किंतद्येन सोमस्य लांछनम्
kimetatkāraṇaṃ deva kathayasva maheśvara ||
amṛte saṃbhavo yasya kathaṃ tasyāpi lāṃchanam
||36||किमेतत्कारणं देव कथयस्व महेश्वर ॥
अमृते संभवो यस्य कथं तस्यापि लांछनम्
priyaśca tava deveśa lāṃchanaṃ cāpi tiṣṭhati ||
kautūhalaṃ paraṃ deva tattvaṃ me vaktumarhasi
||37||प्रियश्च तव देवेश लांछनं चापि तिष्ठति ॥
कौतूहलं परं देव तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि
evamuktaḥ sa pārvatyā devadevo maheśvaraḥ ||
uvāca paramaprītaḥ premṇā śailasutāṃ prabhuḥ
||38||एवमुक्तः स पार्वत्या देवदेवो महेश्वरः ॥
उवाच परमप्रीतः प्रेम्णा शैलसुतां प्रभुः
īśvara uvāca
kiṃ te devi mahāśaṃkādyotpannā varavarṇini ||
mamopari na karttavyā nirudvignā bhava priye ||
pitustava prabhāvena lāṃchanaṃ śaśino'bhavat
||39||किं ते देवि महाशंकाद्योत्पन्ना वरवर्णिनि ॥
ममोपरि न कर्त्तव्या निरुद्विग्ना भव प्रिये ॥
पितुस्तव प्रभावेन लांछनं शशिनोऽभवत्
bhāvitvātkarmaṇo devi dakṣasyājñāvyatikramāt ||
samaṃ varttasva bhāryābhirityuktaḥ śaśalāṃchanaḥ
||40||भावित्वात्कर्मणो देवि दक्षस्याज्ञाव्यतिक्रमात् ॥
समं वर्त्तस्व भार्याभिरित्युक्तः शशलांछनः
tadvākyamanyathā cakre tataḥ śaptaḥ śaśī priye ||
idaṃ pṛṣṭaṃ tu yaddevi tvayā lāṃchanakāraṇam
||41||तद्वाक्यमन्यथा चक्रे ततः शप्तः शशी प्रिये ॥
इदं पृष्टं तु यद्देवि त्वया लांछनकारणम्
kalpekalpe pṛthagbhāvaṃ kāraṇairasti bhāmini ||
asaṃkhyātaṃ ca tadvaktuṃ śakyaṃ naiva mayā priye
||42||कल्पेकल्पे पृथग्भावं कारणैरस्ति भामिनि ॥
असंख्यातं च तद्वक्तुं शक्यं नैव मया प्रिये
asaṃkhyeyāścandramasaḥ saṃbhavaṃti punaḥpunaḥ ||
vinaśyaṃti ca deveśi sarvamanvantarāntaram
||43||असंख्येयाश्चन्द्रमसः संभवंति पुनःपुनः ॥
विनश्यंति च देवेशि सर्वमन्वन्तरान्तरम्
asaṃkhyātāśca kalpākhyā asaṃkhyātāḥ pitāmahāḥ ||
harayaścāpyasaṃkhyātā eka eva maheśvaraḥ
||44||असंख्याताश्च कल्पाख्या असंख्याताः पितामहाः ॥
हरयश्चाप्यसंख्याता एक एव महेश्वरः
koṭikoṭyayutānyatra brahmāṇḍāni mama priye ||
jalabudbudavaddevi saṃjātāni tu līlayā
||45||कोटिकोट्ययुतान्यत्र ब्रह्माण्डानि मम प्रिये ॥
जलबुद्बुदवद्देवि संजातानि तु लीलया
tatratatra caturvaktrā brahmāṇo harayo bhavāḥ ||
sṛṣṭāḥ pradhānena tadā labdhā śaṃbhostu saṃnidhiḥ
||46||तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः ॥
सृष्टाः प्रधानेन तदा लब्धा शंभोस्तु संनिधिः
layaṃ caiva tathānyonyamādyaṃtaṃ prakaroti ca ||
sargasaṃhārasaṃsthānāṃ karttā devo maheśvaraḥ
||47||लयं चैव तथान्योन्यमाद्यंतं प्रकरोति च ॥
सर्गसंहारसंस्थानां कर्त्ता देवो महेश्वरः
sarge ca rajasā pṛktaḥ sattvasthaḥ paripālane ||
pratisarge tamoyuktaḥ so'haṃ devi tridhā sthitaḥ
||48||सर्गे च रजसा पृक्तः सत्त्वस्थः परिपालने ॥
प्रतिसर्गे तमोयुक्तः सोऽहं देवि त्रिधा स्थितः
tasmānmāheśvaro brahmā brahmaṇo'dhipatiḥ śivaḥ ||
sadāśivo bhavedviṣṇurbrahmā sarvātmako hyataḥ
||49||तस्मान्माहेश्वरो ब्रह्मा ब्रह्मणोऽधिपतिः शिवः ॥
सदाशिवो भवेद्विष्णुर्ब्रह्मा सर्वात्मको ह्यतः
sa eva bhagavānrudro viṣṇurviśva jagatprabhuḥ ||
asminnaṇḍe tvimelokā antarviśvamidaṃjagat
||50||स एव भगवान्रुद्रो विष्णुर्विश्व जगत्प्रभुः ॥
अस्मिन्नण्डे त्विमेलोका अन्तर्विश्वमिदंजगत्
candrasūryagrahā devi brahmāṇḍe'sminmanasvini ||
saṃkhyātuṃ naiva śakyante ye bhaviṣyaṃti ye gatāḥ
||51||चन्द्रसूर्यग्रहा देवि ब्रह्माण्डेऽस्मिन्मनस्विनि ॥
संख्यातुं नैव शक्यन्ते ये भविष्यंति ये गताः
asminvārāhakalpe tu vartamāne manasvini ||
ṣaḍatītā mahādevi rohiṇīpatayaḥ purā
||52||अस्मिन्वाराहकल्पे तु वर्तमाने मनस्विनि ॥
षडतीता महादेवि रोहिणीपतयः पुरा
saptamo'yaṃ mahādevi vartate'mṛtasaṃbhavaḥ ||
dakṣaśāpena yo devi saṃkṣīṇo dṛśyate'dhunā
||53||सप्तमोऽयं महादेवि वर्ततेऽमृतसंभवः ॥
दक्षशापेन यो देवि संक्षीणो दृश्यतेऽधुना
atha dvitīye saṃprāpte parārddhe caiva vedhasaḥ ||
tasya triṃśattime kalpe pitṛ kalpeti viśrute
||54||अथ द्वितीये संप्राप्ते परार्द्धे चैव वेधसः ॥
तस्य त्रिंशत्तिमे कल्पे पितृ कल्पेति विश्रुते
svāyaṃbhuveṃ'tare prāpte tasyādau tvaṃ satī kila ||
tasminkāle mahādevi yobhūddakṣaḥ pitā tava
||55||स्वायंभुवेंऽतरे प्राप्ते तस्यादौ त्वं सती किल ॥
तस्मिन्काले महादेवि योभूद्दक्षः पिता तव
prāṇātprajāpaterjanma tasya dakṣasya kīrtitam ||
asminmanvantare devi dakṣaḥ prācetaso'bhavat
||56||प्राणात्प्रजापतेर्जन्म तस्य दक्षस्य कीर्तितम् ॥
अस्मिन्मन्वन्तरे देवि दक्षः प्राचेतसोऽभवत्
aṃguṣṭhāddakṣiṇāddakṣo bhaviṣyatyadhunā priye ||
yugeyuge bhavantyete sarve dakṣādayo dvijāḥ
||57||अंगुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षो भविष्यत्यधुना प्रिये ॥
युगेयुगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः
punaścaiva vinaśyanti vidvāṃstatra na muhyati ||
tasyāpamānāttvaṃ devi dehaṃ tatyaktha vai purā
||58||पुनश्चैव विनश्यन्ति विद्वांस्तत्र न मुह्यति ॥
तस्यापमानात्त्वं देवि देहं तत्यक्थ वै पुरा
tāvadviyukto'haṃ devi tvayā mukto'bhavaṃ purā ||
yāvadvarāhakalpasya cākṣuṣasyāntaraṃ priye
||59||तावद्वियुक्तोऽहं देवि त्वया मुक्तोऽभवं पुरा ॥
यावद्वराहकल्पस्य चाक्षुषस्यान्तरं प्रिये
ekaviṃśo manuścāyaṃ kalpe vārāhasaṃjñake ||
kalpekalpe mahādevi bhavennāmāntaraṃ tava
||60||एकविंशो मनुश्चायं कल्पे वाराहसंज्ञके ॥
कल्पेकल्पे महादेवि भवेन्नामान्तरं तव
asminkalpe tu vārāhe himavattapasārjjite ||
saṃbhūtā pārvatī devi cākṣuṣasyāṃtare gate
||61||अस्मिन्कल्पे तु वाराहे हिमवत्तपसार्ज्जिते ॥
संभूता पार्वती देवि चाक्षुषस्यांतरे गते
brahmaṇo dinamekaṃ tu ṣaṇmāsena tavāvadhiḥ ||
tvaṃ viyuktā mayā sārddhaṃ dakṣakopena bhāmini
||62||ब्रह्मणो दिनमेकं तु षण्मासेन तवावधिः ॥
त्वं वियुक्ता मया सार्द्धं दक्षकोपेन भामिनि
tava krodhena ye śaptā ṛṣayo vai mayā purā ||
te'pi devi tvayā sārddhaṃ jātā vaivasvateṃtare
||63||तव क्रोधेन ये शप्ता ऋषयो वै मया पुरा ॥
तेऽपि देवि त्वया सार्द्धं जाता वैवस्वतेंतरे
bhṛguraṃgirā marīcistu pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ ||
atriścaiva vasiṣṭhaśca aṣṭau te brahmaṇaḥ sutāḥ
||64||भृगुरंगिरा मरीचिस्तु पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥
अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च अष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः
dakṣasya yajñe te śaptāḥ pūrvaṃ svāyaṃbhuventare ||
jātā devi punaste vai kalpesmiṃścākṣuṣe gate
||65||दक्षस्य यज्ञे ते शप्ताः पूर्वं स्वायंभुवेन्तरे ॥
जाता देवि पुनस्ते वै कल्पेस्मिंश्चाक्षुषे गते
devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum ||
brahmaṇo juhvataḥ śukramagnau pūrvaṃ prajepsayā
||66||देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् ॥
ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्नौ पूर्वं प्रजेप्सया
ṛṣayo jajñire pūrvaṃ sūryabiṃbasamaprabhāḥ ||
pitustava samīpaṃ te varaṇāya tava priye ||
prasthāpitā mayā pūrvaṃ tattvaṃ jānāsi suvrate
||67||ऋषयो जज्ञिरे पूर्वं सूर्यबिंबसमप्रभाः ॥
पितुस्तव समीपं ते वरणाय तव प्रिये ॥
प्रस्थापिता मया पूर्वं तत्त्वं जानासि सुव्रते
atha kiṃ bahunoktena vacmi te praśnamuttamam ||
dvitīye tu parārddhe'sminvarttamāne ca vedhasaḥ
||68||अथ किं बहुनोक्तेन वच्मि ते प्रश्नमुत्तमम् ॥
द्वितीये तु परार्द्धेऽस्मिन्वर्त्तमाने च वेधसः
śvetakalpātsamārabhya yāvadvārāhagocaram ||
samatītāśca ye candrāstāñchṛṇuṣva varānane
||69||श्वेतकल्पात्समारभ्य यावद्वाराहगोचरम् ॥
समतीताश्च ये चन्द्रास्ताञ्छृणुष्व वरानने
catuḥśatāni deveśi ṣaḍviṃśatyadhikāni tu ||
gatāni śītaraśmīnāṃ saptaviṃśo'dhunā priye
||70||चतुःशतानि देवेशि षड्विंशत्यधिकानि तु ॥
गतानि शीतरश्मीनां सप्तविंशोऽधुना प्रिये
vaivasvateṃ'tare prāpte yaścāyaṃ vartate'dhunā ||
tretāyuge tu daśame dattātreyapuraḥsaraḥ
||71||वैवस्वतेंऽतरे प्राप्ते यश्चायं वर्ततेऽधुना ॥
त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयपुरःसरः
saṃjāto rohiṇīnātho yo'dhunā varttate priye ||
tasyotpattiprasaṃgena viṣṇormānuṣasaṃbhavān
||72||संजातो रोहिणीनाथो योऽधुना वर्त्तते प्रिये ॥
तस्योत्पत्तिप्रसंगेन विष्णोर्मानुषसंभवान्
dehāvatārānvakṣyāmi prāraṃbhātprathamānpriye ||
pañcamaḥ paṃcadaśyāṃ sa tretāyāṃ tu babhūva ha
||73||देहावतारान्वक्ष्यामि प्रारंभात्प्रथमान्प्रिये ॥
पञ्चमः पंचदश्यां स त्रेतायां तु बभूव ह
māṃdhātā cakravarttitve tasyotathyapuraḥsaraḥ ||
ekonaviṃśatretāyāṃ sarvakṣatrāṃtako'bhavat
||74||मांधाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यपुरःसरः ॥
एकोनविंशत्रेतायां सर्वक्षत्रांतकोऽभवत्
jāmadagnyastathā ṣaṣṭho viśvāmitrapuraḥsaraḥ ||
caturviṃśe yuge rāmo vasiṣṭhena purodhasā
||75||जामदग्न्यस्तथा षष्ठो विश्वामित्रपुरःसरः ॥
चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा
saptamo rāvaṇasyārthe jajñe daśarathātmajaḥ ||
aṣṭame dvāpare viṣṇuraṣṭāviṃśe parāśarāt
||76||सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः ॥
अष्टमे द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्
vedavyāsastato jajñe jātūkarṇyapuraḥsaraḥ ||
tatraiva navamo viṣṇuraditeḥ kaśyapātmajaḥ
||77||वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरःसरः ॥
तत्रैव नवमो विष्णुरदितेः कश्यपात्मजः
devakyāṃ vasudevāttu brahmagargapuraḥsaraḥ ||
ekaviṃśatamasyāsya dvāparasyāṃśasaṃkṣaye ||
naṣṭe dharme tadā jajñe viṣṇurvṛṣṇikule svayam
||78||देवक्यां वसुदेवात्तु ब्रह्मगर्गपुरःसरः ॥
एकविंशतमस्यास्य द्वापरस्यांशसंक्षये ॥
नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले स्वयम्
kartuṃ dharmavyavasthānamasurāṇāṃ praṇāśanaḥ ||
pūrvajanmani viṣṇuḥ sa pramatirnāma vīryavān
||79||कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनः ॥
पूर्वजन्मनि विष्णुः स प्रमतिर्नाम वीर्यवान्
gotreṇa vai caṃdramasaḥ saṃdhyāmiśre bhaviṣyati ||
kalkirviṣṇuyaśānāma pārāśaryapratāpavān
||80||गोत्रेण वै चंद्रमसः संध्यामिश्रे भविष्यति ॥
कल्किर्विष्णुयशानाम पाराशर्यप्रतापवान्
daśamo bhāvyasaṃbhūto yājñavalkyapuraḥsaraḥ ||
anukarṣaśca vai senāṃ hastyaśvarathasaṃkulām
||81||दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरःसरः ॥
अनुकर्षश्च वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्
pragṛhītāyudhairviprairbhṛśaṃ śatasahasraśaḥ ||
niḥśeṣāñchūdrarājñastāṃstadā sa tu kariṣyati
||82||प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्भृशं शतसहस्रशः ॥
निःशेषाञ्छूद्रराज्ञस्तांस्तदा स तु करिष्यति
pākhaṃḍānmlecchajātīṃśca dasyūṃścaiva sahasraśaḥ ||
nātyarthaṃ dhārmikā ye ca brahmabrahmadviṣaḥ kvacit
||83||पाखंडान्म्लेच्छजातींश्च दस्यूंश्चैव सहस्रशः ॥
नात्यर्थं धार्मिका ये च ब्रह्मब्रह्मद्विषः क्वचित्
pravṛttacakro balavāñcchūrāṇāmaṃtako balī ||
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ pṛthivīṃ vicariṣyati
||84||प्रवृत्तचक्रो बलवाञ्च्छूराणामंतको बली ॥
अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति
mānavasya tu soṃ'śena devasya bhuvi vai prabhuḥ ||
kṣapayitvā tu tānsarvānbhāvinārthena noditān ||
gaṃgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ prāpsyati sānugaḥ
||85||मानवस्य तु सोंऽशेन देवस्य भुवि वै प्रभुः ॥
क्षपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनार्थेन नोदितान् ॥
गंगायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः
tato vyatīte kalkau tu sāmātye sahasainike ||
nṛpeṣvapi ca naṣṭeṣu tadātvapraharāḥ prajāḥ
||86||ततो व्यतीते कल्कौ तु सामात्ये सहसैनिके ॥
नृपेष्वपि च नष्टेषु तदात्वप्रहराः प्रजाः
rakṣaṇe vinivṛtte ca hatvā cānyonyamāhave ||
parasparahatāstāśca nirākraṃdāḥ suduḥkhitāḥ
||87||रक्षणे विनिवृत्ते च हत्वा चान्योन्यमाहवे ॥
परस्परहतास्ताश्च निराक्रंदाः सुदुःखिताः
kṣīṇe kaliyuge cāsmindaśavarṣasahasrake ||
sa saṃdhyāṃśe tu niḥśeṣe kṛtaṃ vai pratipatsyati
||88||क्षीणे कलियुगे चास्मिन्दशवर्षसहस्रके ॥
स संध्यांशे तु निःशेषे कृतं वै प्रतिपत्स्यति
yadā caṃdraśca sūryaśca tathā tiṣyabṛhaspatī ||
ekarāśau sameṣyaṃti prapatsyati tadā kṛtam
||89||यदा चंद्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती ॥
एकराशौ समेष्यंति प्रपत्स्यति तदा कृतम्
abhijinnāma nakṣatraṃ jayaṃtīnāma śarvarī ||
muhūrto vijayo nāma yatra jāto janārddanaḥ
||90||अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयंतीनाम शर्वरी ॥
मुहूर्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्द्दनः
devyuvāca
noktaṃ yathāvadakhilaṃ bhṛguśāpaviceṣṭitam ||
pūrvāvatārānme brūhi noktapūrvānmaheśvara
||91||नोक्तं यथावदखिलं भृगुशापविचेष्टितम् ॥
पूर्वावतारान्मे ब्रूहि नोक्तपूर्वान्महेश्वर
īśvara uvāca
yadā tu pṛthivī vyāptā dānavairbalavattaraiḥ ||
tataḥ prabhṛti śāpena bhṛgunaimittikena ha
||92||यदा तु पृथिवी व्याप्ता दानवैर्बलवत्तरैः ॥
ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन ह
jajñe punaḥpunarviṣṇuḥ karttuṃ dharmavyavasthitim ||
dharmānnārāyaṇaḥ sādhyaḥ saṃbhūtaścākṣuṣeṃtare
||93||जज्ञे पुनःपुनर्विष्णुः कर्त्तुं धर्मव्यवस्थितिम् ॥
धर्मान्नारायणः साध्यः संभूतश्चाक्षुषेंतरे
yajñaṃ pravartayāmāsa sa ca vaivasvateṃ'tare ||
prādurbhāve tadā tasya brahmā cāsītpurohitaḥ
||94||यज्ञं प्रवर्तयामास स च वैवस्वतेंऽतरे ॥
प्रादुर्भावे तदा तस्य ब्रह्मा चासीत्पुरोहितः
caturthyāṃ tu yugākhyāyāmāpanneṣu sureṣviha ||
saṃbhūtaḥ sa samudrāttu hiraṇyakaśiporvadhe
||95||चतुर्थ्यां तु युगाख्यायामापन्नेषु सुरेष्विह ॥
संभूतः स समुद्रात्तु हिरण्यकशिपोर्वधे
dvitīyo narasiṃho'bhūdrudrastasya puraḥsaraḥ ||
lokeṣu balisaṃstheṣu tretāyāṃ saptame yuge
||96||द्वितीयो नरसिंहोऽभूद्रुद्रस्तस्य पुरःसरः ॥
लोकेषु बलिसंस्थेषु त्रेतायां सप्तमे युगे
daityaistrailokya ākrāṃte tṛtīyo vāmanobhavat ||
saṃkṣipyātmānamaṃgeṣu bṛhaspatipuraḥsaraḥ
||97||दैत्यैस्त्रैलोक्य आक्रांते तृतीयो वामनोभवत् ॥
संक्षिप्यात्मानमंगेषु बृहस्पतिपुरःसरः
tretāyuge tu daśame dattātreyo babhūva ha ||
naṣṭe dharme caturthāṃśe mārkaṃḍeyapuraḥsaraḥ ||
ete divyāvatārā vai mānuṣye kathitāḥ purā
||98||त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह ॥
नष्टे धर्मे चतुर्थांशे मार्कंडेयपुरःसरः ॥
एते दिव्यावतारा वै मानुष्ये कथिताः पुरा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye śrīviṣṇvavatāravarṇanaṃnāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19 ||