tato gacchenmahādevi cyavaneśvaramuttamam
īśvara uvāca
tato gacchenmahādevi cyavaneśvaramuttamam ||
tatraiva saṃsthitaṃ liṃgaṃ sarvapātakanāśanam
||1||ततो गच्छेन्महादेवि च्यवनेश्वरमुत्तमम् ॥
तत्रैव संस्थितं लिंगं सर्वपातकनाशनम्
yatra śaryātinā dattā sukanyā sā maharṣaye ||
yatra saṃstaṃbhitaṃ sainyamānāhārttamathākarot
||2||यत्र शर्यातिना दत्ता सुकन्या सा महर्षये ॥
यत्र संस्तंभितं सैन्यमानाहार्त्तमथाकरोत्
(ānāha – jaṭhara ādhmānam) eṣa śaryātiyajñasya deśo devi prakāśate ||
prabhāsakṣetramadhye tu sākṣātpātakanāśanaḥ
||3||(आनाह – जठर आध्मानम्) एष शर्यातियज्ञस्य देशो देवि प्रकाशते ॥
प्रभासक्षेत्रमध्ये तु साक्षात्पातकनाशनः
sākṣāttatrābhajatsomamaśvibhyāṃ saha kauśikaḥ ||
cukopa bhārgavaścaiva mahendrāya mahātapāḥ
||4||साक्षात्तत्राभजत्सोममश्विभ्यां सह कौशिकः ॥
चुकोप भार्गवश्चैव महेन्द्राय महातपाः
saṃstaṃbhayāmāsa ca taṃ vāsavaṃ cyavanaḥ prabhuḥ ||
sukanyāṃ cāpi bhāryāṃ sa rājaputrīmavāptavān
||5||संस्तंभयामास च तं वासवं च्यवनः प्रभुः ॥
सुकन्यां चापि भार्यां स राजपुत्रीमवाप्तवान्
devyuvāca
kathaṃ viṣṭaṃbhitastena bhagavānpākaśāsanaḥ ||
kimarthaṃ bhārgavaścāpi kopaṃ cakre mahātapāḥ
||6||कथं विष्टंभितस्तेन भगवान्पाकशासनः ॥
किमर्थं भार्गवश्चापि कोपं चक्रे महातपाः
nāsatyau ca kathaṃ brahmankṛ tavānsomapāyinau ||
tatsarvaṃ ca yathāvṛttamākhyātu bhagavānmama
||7||नासत्यौ च कथं ब्रह्मन्कृ तवान्सोमपायिनौ ॥
तत्सर्वं च यथावृत्तमाख्यातु भगवान्मम
īśvara uvāca
bhṛgormaharṣeḥ putro'bhūccyavano nāma nāmataḥ ||
sa prabhāsaṃ samāsādya tapastepe mahāmuniḥ
||8||भृगोर्महर्षेः पुत्रोऽभूच्च्यवनो नाम नामतः ॥
स प्रभासं समासाद्य तपस्तेपे महामुनिः
sthāṇubhūto mahātejā vīrasthāne ca bhāmini ||
atiṣṭhatsuciraṃ kālamekadeśe varānane
||9||स्थाणुभूतो महातेजा वीरस्थाने च भामिनि ॥
अतिष्ठत्सुचिरं कालमेकदेशे वरानने
sa valmīko'bhavattatra latābhirabhisaṃvṛtaḥ ||
kālena mahatā devi samākīrṇaḥ pipīlakaiḥ
||10||स वल्मीकोऽभवत्तत्र लताभिरभिसंवृतः ॥
कालेन महता देवि समाकीर्णः पिपीलकैः
sa tathā saṃvṛto dhīmānmṛtpiṃḍa iva sarvataḥ ||
tapyate sma tapo ghoraṃ valmīkena samāvṛtaḥ
||11||स तथा संवृतो धीमान्मृत्पिंड इव सर्वतः ॥
तप्यते स्म तपो घोरं वल्मीकेन समावृतः
athāsya yātakālasya śaryātirnāma pārthivaḥ ||
tīrthayātrāprasaṃgena śrīsomeśadidṛkṣayā ||
ājagāma mahākṣetraṃ prabhāsaṃ pāpanāśanam
||12||अथास्य यातकालस्य शर्यातिर्नाम पार्थिवः ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन श्रीसोमेशदिदृक्षया ॥
आजगाम महाक्षेत्रं प्रभासं पापनाशनम्
tasya strīṇāṃ sahasrāṇi catvāryāsanparigrahāḥ ||
ekaiva tu sutā śubhrā sukanyānāma nāmataḥ
||13||तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहाः ॥
एकैव तु सुता शुभ्रा सुकन्यानाम नामतः
sā sakhībhiḥ parivṛtā sarvābharaṇabhūṣitā ||
caṃkramyamāṇā valmīkaṃ bhārgavasya samāsadat
||14||सा सखीभिः परिवृता सर्वाभरणभूषिता ॥
चंक्रम्यमाणा वल्मीकं भार्गवस्य समासदत्
sā caiva sudatī tatra paśyamānā manoramān ||
vanaspatīnvicinvaṃtī vijahāra sakhīvṛtā
||15||सा चैव सुदती तत्र पश्यमाना मनोरमान् ॥
वनस्पतीन्विचिन्वंती विजहार सखीवृता
rūpeṇa vayasā caiva surāpānamadena ca ||
babhaṃja vanavṛkṣāṇāṃ śākhāḥ parama puṣpitāḥ
||16||रूपेण वयसा चैव सुरापानमदेन च ॥
बभंज वनवृक्षाणां शाखाः परम पुष्पिताः
tāṃ sakhīrahitāmekāmekavastrāmalaṃkṛtām ||
dadarśa bhārgavo dhīmāṃścaraṃtīmiva vidyutam
||17||तां सखीरहितामेकामेकवस्त्रामलंकृताम् ॥
ददर्श भार्गवो धीमांश्चरंतीमिव विद्युतम्
tāṃ paśyamāno vijane sa reme paramadyutiḥ ||
kṣāmakaṇṭhaśca brahmarṣistapobalasamanvitaḥ
||18||तां पश्यमानो विजने स रेमे परमद्युतिः ॥
क्षामकण्ठश्च ब्रह्मर्षिस्तपोबलसमन्वितः
tāmabhāṣata kalyāṇīṃ sā cāsya na śṛṇoti vai ||
tataḥ sukanyā valmīke dṛṣṭvā bhārgavacakṣuṣī
||19||तामभाषत कल्याणीं सा चास्य न शृणोति वै ॥
ततः सुकन्या वल्मीके दृष्ट्वा भार्गवचक्षुषी
kautūhalātkaṇṭakena buddhimohabalātkṛtā ||
kinnu khalvidamityuktvā nirbibhedāsya locane
||20||कौतूहलात्कण्टकेन बुद्धिमोहबलात्कृता ॥
किन्नु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने
akudhyatsa tayā viddho netre paramamanyumān ||
tataḥ śaryātisainyasya śakṛnmūtre samāvṛṇot
||21||अकुध्यत्स तया विद्धो नेत्रे परममन्युमान् ॥
ततः शर्यातिसैन्यस्य शकृन्मूत्रे समावृणोत्
tato ruddhe śakṛnmūtre sainyamānāhaduḥkhitam ||
tathāgatamabhibhekṣya paryatapyata pārthivaḥ
||22||ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे सैन्यमानाहदुःखितम् ॥
तथागतमभिभेक्ष्य पर्यतप्यत पार्थिवः
taponityasya vṛddhasya roṣaṇasya viśeṣataḥ ||
kenāpakṛtamadyeha bhārgavasya mahātmanaḥ ||
jñātaṃ vā yadi vā'jñātaṃ tadidaṃ brūta mā ciram
||23||तपोनित्यस्य वृद्धस्य रोषणस्य विशेषतः ॥
केनापकृतमद्येह भार्गवस्य महात्मनः ॥
ज्ञातं वा यदि वाऽज्ञातं तदिदं ब्रूत मा चिरम्
tatrocuḥ sainikāḥ sarve na vidmo'pakṛtaṃ vayam ||
sarvopāyairyathākāmaṃ bhavānsamadhigacchatu
||24||तत्रोचुः सैनिकाः सर्वे न विद्मोऽपकृतं वयम् ॥
सर्वोपायैर्यथाकामं भवान्समधिगच्छतु
tataḥ sa pṛthivīpālaḥ sāmnā cogreṇa ca svayam ||
paryapṛcchatsuhṛdvargaṃ pratyajānanna caiva te
||25||ततः स पृथिवीपालः साम्ना चोग्रेण च स्वयम् ॥
पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं प्रत्यजानन्न चैव ते
ānāhārttaṃ tato dṛṣṭvā tatsainyaṃ saṃmukhoditam ||
pitaraṃ duḥkhitaṃ cāpi sukanyaivamathābravīt
||26||आनाहार्त्तं ततो दृष्ट्वा तत्सैन्यं संमुखोदितम् ॥
पितरं दुःखितं चापि सुकन्यैवमथाब्रवीत्
mayā tāteha valmīke dṛṣṭaṃ sarvamabhijvalat ||
uddyotavadavijñānāttanmayā viddhamantikāt
||27||मया तातेह वल्मीके दृष्टं सर्वमभिज्वलत् ॥
उद्द्योतवदविज्ञानात्तन्मया विद्धमन्तिकात्
etacchrutvā tu śaryāti rvalmīkaṃ kṣipramabhyagāt ||
tatrāpaśyattapovṛddhaṃ vayovṛddhaṃ ca bhārgavam
||28||एतच्छ्रुत्वा तु शर्याति र्वल्मीकं क्षिप्रमभ्यगात् ॥
तत्रापश्यत्तपोवृद्धं वयोवृद्धं च भार्गवम्
athāvadatsvasainyārthaṃ prāṃjaliḥ sa mahīpatiḥ ||
ajñānādbālayā yatte kṛtaṃ tatkṣaṃtumarhasi
||29||अथावदत्स्वसैन्यार्थं प्रांजलिः स महीपतिः ॥
अज्ञानाद्बालया यत्ते कृतं तत्क्षंतुमर्हसि
tato'bravīnmahīpālaṃ cyavano bhārgavastadā ||
rūpaudāryasamāyuktāṃ lobhamohasamāvṛtām
||30||ततोऽब्रवीन्महीपालं च्यवनो भार्गवस्तदा ॥
रूपौदार्यसमायुक्तां लोभमोहसमावृताम्
tāmeva pratigṛhyāhaṃ rājanduhitaraṃ tava ||
kṣamiṣyāmi mahīpāla satyametadbravīmi te
||31||तामेव प्रतिगृह्याहं राजन्दुहितरं तव ॥
क्षमिष्यामि महीपाल सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
īśvara uvāca
ṛṣervacanamājñāya śaryātiravicārayan ||
dadau duhitaraṃ tasmai cyavanāya mahātmane
||32||ऋषेर्वचनमाज्ञाय शर्यातिरविचारयन् ॥
ददौ दुहितरं तस्मै च्यवनाय महात्मने
pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ bhagavānprasasāda ha ||
prāpte prasāde rājā tu sasainyaḥ puramāvrajat
||33||प्रतिगृह्य च तां कन्यां भगवान्प्रससाद ह ॥
प्राप्ते प्रसादे राजा तु ससैन्यः पुरमाव्रजत्
sukanyāpi patiṃ labdhvā tapasvinamaninditam ||
nityaṃ paryacaratprītyā tapasā niyamena ca
||34||सुकन्यापि पतिं लब्ध्वा तपस्विनमनिन्दितम् ॥
नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च
agnīnāmatithīnāṃ ca śuśrūṣuranasūyayā ||
samārādhayata kṣipraṃ cyavanaṃ sā śubhānanā
||35||अग्नीनामतिथीनां च शुश्रूषुरनसूयया ॥
समाराधयत क्षिप्रं च्यवनं सा शुभानना
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsa kṣetramāhātmye cyavaneśvaramāhātmyavarṇanaṃnāmāśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 280 ||